• Sonuç bulunamadı

ORTAÇAĞ'DA TÜRK HÜKÜMDARLARI TARAFINDAN BATILILARA AHİDNAMELERLE VERİLEN İMTİYAZLARA GENEL BİR BAKIŞ *

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "ORTAÇAĞ'DA TÜRK HÜKÜMDARLARI TARAFINDAN BATILILARA AHİDNAMELERLE VERİLEN İMTİYAZLARA GENEL BİR BAKIŞ *"

Copied!
10
0
0

Yükleniyor.... (view fulltext now)

Tam metin

(1)

TARAFINDAN BATILILARA AH~DNAMELERLE

VERILEN ~ MT~YAZLARA GENEL B~R BAKI~~

*

Doç. Dr. MELEK DELILBA~I

Anadolu Selçuklu Devleti Hükümdarlar~~ taraf~ndan ilk defa XIII. yüzy~lda H~ristiyan Devletlere ahidnâmeler verilmeye ba~lanm~~t~ r.

Ahidnâmeler (kapitülasyonlar), bugünkü antla~malardan farkl~~ ola-rak, yabanc~lara imtiyaz tan~yan belgelerdir. Ahidnâmeler, di~er Müslü-man Devletlerde oldu~u gibi Türkler taraf~ndan da F~ k~h'a göre düzenlenmi~tir. Islâm Hukukuna göre, dünyadaki ülkeler ikiye ayr~lmakta-d~r: Birincisi; daru'l-harb yani Islam egemenli~inde olmayan ülkeler. Ikincisi; daru'l-islâm, Islam egemenli~i alt~nda bulunan ülkelerdir. Darü'l-harp de bulunan Müslüman olmayanlar • "harbi" yani sava~~ durumunda say~l~rlard~. Müslüman olmayanlar~ n kanun himayesine al~n-malar~~ ve ahidnâme elde etmeleri için "aman" istemeleri gerekiyordu. Aman dileyerek Islâm ülkesine giren yabanc~lar~n canlar~~ ve mallar~~ hukuken kanun himayesine al~nmakta ve kendilerine de "müste'min" ad~~ verilmekteydi. Islâm hükümdarlar~~ tarafindan ahidnâmeler, tek tarafl~~ ve ~ah~slar~~ ad~na verilmekte ve sadece saltanatlar~~ boyunca geçerli oldu~un-dan, halefleri taraf~ndan da yenilenmeleri gerekmekteydi

Bat~l~~ Devletler ile Müslümanlar aras~ndaki ticaret, özellikle XI. yüzy~l~n sonunda ba~layan Haçl~~ seferleri nedeniyle geli~mi~tir. Eski ça~lardan beri önemli ticaret yollar~~ üzerinde bulunan Anadolu'nun, Türkiye Selçuklu Sultanlar~~ taraf~ndan güvenli~inin sa~lanmas~yla da, bu ticarette oynam~~~ oldu~u rol daha da artrru~t~ r. Anadolu Selçuklu Sultanlar~~ Antalya (1207) ve Sinop (124) gibi önemli limanlar~n fethinden sonra, deniz a~~r~~ ülkelerle ticari ili~kilerini geli~tirmeye ve H~ ristiyanlara ahidnâmeler vermeye ba~lam~~lard~r. Ahidnâmeler verilmesinde ba~l~ca amaç, uluslararas~~ ticareti te~vik etmek ve siyasal dostluklar sa~lamak olmu~tur.

*Bu makalenin özeti, X. Türk Tarih Kongresinde (1981, Ankara) bildiri olarak sunulmu~tur.

I Ahidnâmelerin karakteri ye içeri~i hakk~ nda ayr~ nt~ l~~ bilgi için Bk. H. ~ nalcik, ~ mtiyazat, ET., Leiden, 1971.

(2)

Anadolu Selçuklular~n~ n ilk ahidnâmeleri Venediklikre ve K~br~s Krall~~~na vermi~~ olduklar~~ bilinmektedir 2.• G~yaseddin Keyhüsrev

zaman~nda Antalya'n~n fethinden sonra ba~layan bu ticari ili~kilerden, imtiyaz tan~yan belgelerin en eskisi, I. Izzeddin Keykâvus'dan K~br~s Krall'na gönderilmi~~ olan mektuptur. "Müteka.biliyet" ilkesine göre düzenlenen, yani, hükümleri kar~~l~ kl~~ olarak taahhüt alt~na al~nan bu ahidnâme ile K~ br~s'l~~ tüccarlara tan~nan imtiyazlar ~unlard~r: K~br~s kral~ n~n tebaas~, Sultan'~n egemenli~i alt~ndaki ülkelere serbestçe ve korkusuzca girebilecekler, sadece al~~~lagelmi~~ gümrük vergisini ödeyecek-lerdir. Burada belirtilmemi~~ olmakla birlikte di~er ahidnâmelerden ö~ren-di~imize göre, gümrük vergisi mallar~n de~eri üzerinden %2 oran~nda al~nmaktad~r ve bu miktar Fatih Sultan Mehmed zaman~na kadar de~i~meyecektir 3. Tüccarlar~n canlar~~ ve mallar~~ güvenlik içinde olacak, gemilerinin kazaya u~ramas~~ durumunda, içinde bulunanlar, e~yalar~~ ile birlikte Kral'~n tebaas~~ olduklar~~ kan~ tland~ktan sonra geri gönderilecekler-dir. Tüccarlar, Sultan'~ n egemenli~i alt~ ndaki bir yerde ölürlerse, yine Kral tebaas~~ olduklar~~ tesbit edildi~i takdirde e~yalar~ n~n geri verilece~i taahhüt edilmektedir. Böylece Ortaça~'da geçerli olan "hasara u~rayan gemilerin kal~ nt~lar~~ ile içinde bulunanlar~n o sahile egemen hükümdara ait olmas~" kural~ n~n kald~r~lm~~~ oldu~u anla~~l~yor. öte yandan Ortaça~'da Kuzey Afrika Arap emirleri tarafindan verilen ahidnâmelere bakt~~~m~zda, bu kural~n, onlar taraf~ndan da kald~r~ld~~~~ görülmektedir 4. Bu ahitnâme ile Ortaça~'da çok yayg~n olan korsanl~~a kar~~~ da baz~~ önlemler getirilmi~tir: korsan gemilerinin kar~~~ tarafa zarar verdikten sonra yakalanmalar~~ halinde, gemilerin içinde bulunanlarla birlikte, zarara u~rayan tarafa geri gönderilmesi taahhüt edilmektedir. Ortaça~'da hemen her ahidnâmede korsanl~ kla ilgili hükümlerin bulunmas~ ndan, al~nan önlemlerin ba~ar~ya ula~mad~~~~ anla~~lmaktad~ r.

2 Sultan Izzeddin Keykâvus ile K~ br~s Kral~~ Hugues aras~ nda 1214-1216 y~llar~nda

gönderilmi~~ olan mektuplar~~ önce, Sp. Lampros, H 'EXktivt~cii if~ç'E~ricstwoç yX&raa tv Eoukttvcov, NE 5 (1908) 45-52'de yay~nlanm~~, daha sonra O. Turan, Türkiye Selçuklular~~ Hakk~nda Resmi Vesikalar, Ankara, 1958, s. 139-143'de Türkçe çevirileriyle birlikte de~erlendirerek yay~nlanm~~t~r.

3 Fatih Sultan Mehmed gümrük miktânn~~ %2'den %4'e, hükümdarl~~~n~ n sonunda ise

%5'e ç~karm~~t~r. Bk. H. Inalc~k, Imtiyazat, EI.

4 Kuzey Afrika Arap Emirlerinin H~ristiyanlara verdikleri Ahidnâmeler için Bk. Mas Latrie, Trait6 de paix et de commerce et documents divers, Paris, 1866. Ilgili bölümleri Türkçeye çeviren Fatih Yücel'e te~ekkür etmeyi borç bilirim.

(3)

K~br~s Krall~~~'n~n ve Venediklilerin I. Keyhüsrev zaman~nda alm~~~ olduklar~~ imtiyazlan gösteren belgeler henüz ele geçmemi~tir. Ancak, Alaaddin Keykubad'~n tahta ç~k~~~ndan k~sa bir süre sonra Venedik ile 8 Mart ~~ 22o'de yapm~~~ oldu~u antla~ma 5, Anadolu Selçuklulan döneminde-ki imtiyazlar hakk~nda geni~~ bilgi vermektedir. Bu antla~maya göre, Venedik'li tüccarlara Türk topraklar~nda ticaret serbestisi, kendileri ve mallar~~ için güvenceler verilmekte, gemilerine de bir tehlikeye u~rad~klar~~ takdirde s~~~nma hakk~~ tan~nmaktad~r. Bu hükümler kar~~~l~kl~~ olarak taahhüt alt~na al~nm~~t~r. Ayr~ca, ahidnâmede gümrük vergisi%2 olarak belirlenirken, de~erli ta~, inci, alt~n, gümü~~ ve bu~day üzerinden gümrük istenmemekte, serixstce ithali konusunda izin verilmektedir. Genellikle ihrac~~ yasak olan de~erli madenlerin, ta~lar~n hatta gemi ithalinin vergiden muaf tutulmas~~ ile ilgili maddelere, ça~da~~~ olan Arap emirlerine ait ahidnâmelerde de rastlanmaktad~r 6. Bir ba~ka hükümle de Venediklilere, tek yanl~~ bir ayncal~k olarak, Türkiye'de mahkeme kurma hakk~~ tan~nm~~t~r. Buna göre; Venedildilerden seçilecek mahkeme üyeleri, Türki-ye'de ticaret yapan Lâtinler aras~nda bir anla~mazl~k olursa davaya bakacaklar, ancak h~rs~zl~k ve cinayet davalar~~ Sultan'~n mahkemelerine b~rak~lacakt~r. Ortaça~'da "Kanunlar~n Ki~iselli~i" -ki~inin her yerde kendi hükümdar~n~n kanununa tabi olmas~-sistemi geçerli oldu~undan, Anadolu Beylikleri ve Osmanl~~ dönemlerinde de Konsoloslann, kendi yurtta~lann~n davalar~n~~ görmeleri do~al say~lm~~t~. Burada Venediklilere sa~lanan avantaj, konsoloslan bulunmayan di~er Lâtinlerin de davalar~na bakmalanyd~. Ahidnâmede bulunan, Venedik topraklar~nda Sultan'~n adamlar~ndan birine zarar verildi~i takdirde, bu zarar~n tazmin edilmesi maddesi Türklere tan~nan tek tarafl~~ bir ayr~cal~k gibi görünüyorsa da, Anadolu Selçuklu hükümdarlann~n, ya~ma ya da tecavüze u~rayan tüccarlar~n mallar~n~~ tazmin ettikleri bilinmektedir 7.

Anadolu Selçuklu Devletine ait ~imdilik ba~ka bir ahidnâme metni bulunmamaktad~r.

Beylikler dönemine gelince; Orta Anadolu'da kurulmu~~ olan Karaman-o~ullar~~ Beyli~inden Ibrahim Bey, Osmanl~lara kar~~~ Venedik Cumhuriyeti ile ~ubat 1453'de bir antla~ma imzalam~~t~r. Bu antla~maya göre; Venedikli tacirlere vergi ödemeden serbest ticaret yapma, kaza hakk~na

5 O. Turan, ayn~~

tahlilini yapm~~t~r.

6 Mas I.atric, ayn~~

eser, 129-131.

7 O. Turan, ayn~~

eser, s. 14.3-146'da antla~man~n Türkçe çevirisi ile birlikte geni~~ bir

eser, s. 107. Ayr~ca, Selçuklularda para siyaseti için Ek. O. Turan', ayn~~ eser, s. ~~ 26- ~~ 29.

(4)

sahip bir konsolos bulundurma, al~~veri~lerde kendi ölçülerini kullanma ve bir de Han açma izni verilmi~tir 8.

K~ br~s Kral~~ II. Ioannes Lusignan'~n 7 Eylül 1450 tarihinde Aliye Bey'i Lütfi Bey'e göndermi~~ oldu~u bir mektuptan, her iki ülke tüccar~n~ n kar~~l~kl~~ olarak serbestce ticaret yapabileceklerini, can ve mal güvenlikleri sa~land~ktan ba~ka, u~ran~lacak zararlar için de tazminat verilece~inin garanti edildi~ini ö~renmekteyiz 9.

Bat~~ Anadolu'da kurulmu~~ olan Mente~e-O~ullar~ n~ n ticari ili~kileri daha çok Venedik'e ba~l~~ Girit Dukal~~~~ ile olmu~tur". Girit arac~l~~~~ ile Bat~'ya ~ap, safran, susam, bal, balmumu, üzüm, bu~day, kereste, me~e maz~s~, arpa, pirinç, hal~, at, tutsaklar ihraç edilmekte; Bat~'dan ise Anadolu'ya kuma~, amber, sabun, kalay, kur~un ithal edilmekteydi

Mente~e-O~lu Orhan Bey taraf~ndan 1331 y~l~ nda Girit Dukas~~ Marino Morisini'ye verilen ahidnâme ile Venedik tebaal~~ tüccarlara ilk defa imtiyazlar tan~ n~yor ve bu antla~malar, 1337'de Ibrahim Bey, 1359'da Musa Bey, 1375'de Ahmet Bey taraf~ ndan yenileniyordu. Bu ahidnâmeler üzerinde E. Zachariadou taraf~ndan sürüdülmekte olan çal~~malar tam olarak yay~nland~~~~ zaman bu konudaki bilgilerimiz daha da geni~leyecektir 12. Mente~e Bey'i olan Ilyas Bey'in, 1403 y~l~nda Girit Dukas~~ ile yapm~~~ oldu~u antla~ma 13, Venediklilere verilen imtiyazlar hakk~ nda

ayr~ nt~l~~ bilgi vermekte olup, Ortaça~~ Ticaret tarihi ve hukuku için önemli maddeleri içermektedir. ~lyas Bey, bu ahidnâmeyi, devam eden korsanl~ k hareketleri yüzünden, 1407 ve 1414 y~llar~ nda yenilemi~tir.

Mente~e Bey'i taraf~ndan verilen imtiyazlar özetlenecek olursa, Anadolu Selçuklulan döneminde tüccarlara sa~lanan can ve mal güvenli~i ve dokunulmazl~~~~ ile ilgili hükümler aynen tan~ nd~ ktan ba~ka, Venedik

Heyd, Histoire du Commerce du Levant II, s. 356-357; ~. Tekinda~, Karamanl~ lar, ~~ A.

9

Metin için Bk. Miklosich-Muller, Acta et Diplomata graeca medii aevi, Vienne, 1865, C. III, s. 284-285.

I° Ayd~ n ve Mente~e Bcylerinin Venedik ile ticaret ili~ kileri için Bk. Thiriet, F., Les relations entre la Crete et les emirats turcs d'Asie Mineure au XIVe siecle.(vers 1348-136o). Actes du XIle Congres International des Etudes Byzantines, Beograd, 1964, II, s. 213-221; E.

Zachariadou, Sept traites inedits entre Venisc et les emirats d'Ayd~ n et de Mente~e (1331- I 4o7), Studi Preottomani e Ottomani, Napoli, 1976, S. 229-240.

l I

Heyd, Yak~ n Do~u Ticaret Tarihi, Çev. E.Z. Karal, Ankara, 1975, C. I, s. 6o8.

12 E. Zachariadou, ayn~~ makale, s. 232-237.

13

Antla~ma metni; Martin-Thomas, Diplomatarium Vencto-Levantinum, Acta et Diplomata, II, Venctiis, 1899. s. 293-296'da yay~ mlanm~~ur. Türkçe ÇCV. B. Güçer, T.T.K.

(Bas~ lmam~~~ eser). Ahidnâmelcr hakk~ nda daha geni~~ bilgi için Bk. M. Delilba~~, Türk Hüktimdarlanna Ait Yunanca Ahidnâmcler ve Nâmeler, (Bas~ lmam~~~ Doçentlik Tezi, 1980).

(5)

ülkelerine zarar veren Türk gemilerine yard~m edilmeyece~i ve Türk gemilerinin Girit ve Venedik ülkelerine zarar vermeyeceklerine dair 500 florinlik bir depozito yat~ racaklar~~ kabul edilmi~tir. Venedik gemileri Türk sular~ nda zarar görürlerse, Venedikli olduklar~~ kan~ tland~ktan sonra, zararlar~~ tazmin edilecek, hatta ba~ka bir emir taraf~ ndan verilecek olan zararlar~n da tazmin edilece~i taahhüt alt~na al~nm~~t~ r. Venedikliler Türk gemilerini (korsan gemileri olmal~d~r) esir edecek olurlarsa, gemilerle birlikte içindeki insanlar geri gönderilecek, ganimetler ise Venediklilerin olacakt~r.

Di~er bir madde ile, Venedik gemilerinin Türk limanlar~ ndan kendi paralar~yla su ve yiyecek sa~lamalar~~ kabul edilirken, ayn~~ yard~ m~ n yap~labilmesi için, Grek ve Latin gemilerinden Venedik ülkelerine zarar vermeyeceklerine dair teminat istenmektedir. Gümrük resmi ve karadan transit ücreti %2 olarak belirlenirken sat~lmayan mallar~n geri götürülmesi halinde, gümrük muafiyeti kabul edilmi~tir. Bu kural XII. yüzy~ldan itibaren di~er Islam ahidnâmeleri için de geçerli olmu~tur 14. Ayr~ca, yine ki~ilere tan~nan güvence gere~i olarak suçlulara yüklenen bireysel sorumlu-lukla-bir H~ ristiyan~n i~ledi~i suçdan dolay~~ di~erinin ceza görmemesi-ilgili bir hükmün ilk defa, bu ahidnâme ile kabul' edildi~ini görüyoruz. Borçlular ve kölelerle ilgili hükümlere göre, iki taraftan birinin borçlusu kaçacak olursa, borçlu hakk~nda adli soru~turma yap~lmas~~ ve borcunu ödeyinceye kadar ceza evinde tutulmas~; ~ayet bir köle kaçm~~~ ise çald~~~~ e~yalar ile birlikte sahibine geri gönderilmesi ve köleyi saklayan~ n ~~ 2 florin para cezas~~ ödemesi de kabul ediliyordu. Ahidnâmede ayr~ca, ithal ve ihraç edilen bir k~s~ m mal ile bunlar~n fiyatlar~~ da belirlenmektedir. Ölçek ba~~na bu~daya 2

akçe, arpa ve sebzelere ~~ akçe; at için 3 akçe; bir öküz ya da e~e~e 2 akçe; bir

kad~ n ya da erkek tutsa~a ~~ o akçe ödenecekti. Ayr~ca, Venedikli tüccarlar~ n getirdikleri ~arap, sabun, balmumu, deri, ~ap, için giri~~ ve ç~k~~ta gümrük resmi ödenmeyecektir. Yaln~z ~arap için f~ç~~ ba~~na 50 akçe al~nacakt~ r. Bu hükümlerden ba~ka, Venedikli tüccarlara, ilk ahidnâmelerden ~ sitibaren depo ve ev in~as~~ için toprak sahibi olma hakk~~ ile bir konsolos bulundurma ve bir kilise in~a etme müsaadesi yenileniyordu. Di~er Islam ülkelerinde oldu~u gibi yabanc~lar da kendi dinlerinde ibadet etmekte serbest olacaklar ve Ortaça~~ Türkiyesinin en önemli ticaret merkezlerinden biri olan Balat'da, Müslümanlara kar~~~ kendi haklar~n~~ koruyacak bir de konsolos bulundurabileceklerdi 16.

14 Mas Latrie, ayn~~ eser, S. ~~ oo- ~~ o ~~

15 E. Zachariadou, ayn~~ makale, S. 231-232.

(6)

Ortaça~'da önemli bir ihracat-ithalat liman~~ olarak bilinen Ayasulu~'a (Alto-Luogo) sahip olan Ayd~ n-O~ullarm~ n, Bat~~ ile ticaret antla~malar~ n~ n ilki, Umur Bey ile Girit Dukas~~ Giovanni Sanudo aras~ nda 1337 y~l~ nda

yap~lm~~ t~ r 17. Bu ahidnâme ile Venedikli tüccarlar, ticaret serbestisi ile

birlikte, Mente~e Elinde oldu~u gibi, arazi sahibi olma hakk~ n~~ ve bir de kilise in~a etme müsaadesini elde edeceklerdi. Ayr~ca bir de konsolos bulundurmaya hak kazan~yorlard~.

Ayd~ n-O~ullarmdan H~z~ r Bey'e ait iki ahidnâme bulunmaktad~ r. Metninde tarih ve âkit devletin ad~~ bulunmayan antla~malardan ilki 18 1346-1347 y~llar~ nda imzalanm~~ t~ r. Akit taraf büyük bir ihtimalle 1346 y~l~ nda Sak~z'~~ ele geçiren Sak~z Cenevizlileridir. Maddeleri kar~~l~ kl~~ olarak taahüt edilen antla~maya göre, âkit tarafa serbest ticaret hakk~~ ile can ve mal güvencesi verilmekte, ele geçen gemilerdeki insanlar~n ve mallar~ n~ n ve zararlar~n tazmini garanti edilmektedir. Ayr~ca H~z~ r Bey, kar~~~ taraftan y~ll~ k vergi alacak ve herhangi bir sald~ r~~ kar~~s~ nda da yard~m gönderecek-tir.

H~z~ r Bey-Ceneviz ittifak~, daha sonra, 1351 y~l~nda Ceneviz-Venedik

sava~~~ patlak verdi~i zaman da devam etmi~tir 19.

H~z~ r Bey, karde~i Umur Bey'in ~ehit dü~mesinden sonra, A~ustos 1348'de, Papal~ k, Venedik, K~br~s ve Rodos gemilerinden olu~an Haçl~~ ittifak~~ ile çok a~~r ~artlarda bir antla~ma imzalamak zorunda kalm~~ t~ r. Türk gemilerinin silahs~zland~ r~larak geriye çekilmesi, Haçl~~ ittifak~mn gümrük vergilerinden muaf tutulmas~~ gibi hükümleri içeren antla~ma maddelerinin pek yerine getirilmedi~i P. Lemerle taraf~ ndan da belirtilmi~tir 20. Ahidnâmede ayr~ca, Venediklilere, Umur Bey taraf~ ndan da kabul edilmi~~ olan, bir kilise in~a etme ve Konsolos bulundurma imtiyazlar~~ yenilenmekteydi. Bu tarihten itibaren Venediklilerin Ayasulu~'-da bir konsolos bulundurduklar~~ Heyd'in belirtti~i gibi di~er kaynaklar

17 E. Zachariadou, ayn~~ makale, S. 236.

18 Metni Sp. Lampros'dan sonra (Neos Ellinomnimon, 15 (1921) 357-366) yorumlayarak

yay~mlayan E. Zachariadou, Mia`EXX.fivoy?~~kscr~i auvu~rjleg To0 H~j8~ip 'Aiötvöy?~,ou, BZ 55 (1962) 254-265. Antla~man~n ikinci indiksiyonda yani, 1346-1347 y~llar~nda yap~lm~~~ oldu~unu kan~ tlad~ktan ba~ka, Rodos ~övalyeleri ya da Sak~z Cenevizlileri ile imzalanm~~~ olabilece~ini ileri sürmü~tür. Antla~man~n Sak~z Cenevizlileri ile imzalanm~~~ olabilece~i ihtimali bizce daha fazlad~r. Bk. M. Delilba~~, Türk Hükümdarlar~na ait Yunancaa Ahidnâmeler ve Nâmeler (Bas~lmam~~~ Doçentlik Tezi).

19

Thiriet, ayn~~ makale, s. 218.

20 P. Lemerle, L' Emirat d'Ayd~n, Byzance et l'Occident Recherches sur "La Geste d'Umur Pacha", Paris, 1957. s. 234-235.

(7)

tarafindan da do~rulanmaktad~r 21. Ayr~ca, bir Türkle H~ristiyan aras~nda

görülecek davan~n, ilk defa bu antla~ma ile hükme ba~lanm~~~ oldu~unu görmekteyiz. Dava, bir konsolos ve bir Türk yetkili tarafindan, ya da sadece konsolos taraf~ndan incelenecek ve verilecek karar, Türk Beyi taraf~ndan onaylanacakt~. Borçlular ve kölelerle ilgili maddelerde bir de~i~iklik olmay~ p, sadece bir kölenin fiyat~~ 15 florine ç~ km~~ t~r 22.

135 I 'de Ceneviz-Venedik sava~~~ patlak verdi~inde, H~z~ r Bey, daha önce Ceneviz ile yapm~~~ oldu~u antla~ma nedeniyle Cenevizlileri desteklemi~~ ve limanlar~na serbestce girip ç~kma iznini vermi~tir. 1351 y~l~nda Venedik ile ba~layan görü~meler, 1353 y~l~nda sonuçland~~~ndan Girit ile uzun zamand~r kesilmi~~ olan ticari ili~kiler yeniden ba~lam~~t~~ 23. Venedik ile iyi münasebet kurulmas~na ra~men, Ayd~n Emirleri Venedik paralar~n~~ takliden para bast~ rmaya ve korsanl~ k faaliyetlerine devam etmi~lerdir. Bunun üzerine, ~~ Ekim 1371 y~l~nda Ayd~n Emin i Isa Bey taraf~ndan, eski imtiyazlar~~ yenileyen bir ahidnâme verilmi~tir 24.

Anadolu Selçuklular~~ ve Beylikleri döneminde verilen ahidnâmelerin ço~u mütekabiliyet esas~na göre düzenlenmi~tir. Bu nedenle, Türk tebaas~~ olan tüccarlar~n da, ba~ta K~br~s, Girit, Sak~z adalar~~ olmak üzere Venedik ve Ceneviz'e ait olan ülkelerde ticaret yapt~klar~~ ortaya ç~kmaktad~r. Konsolos bulundurma imtiyaz~ n~n sadece âkit devletlere tan~ nm~~~ olmas~n-dan Türk tebaas~~ olan tüccarlar~n bu yerlerde yerle~ip koloniler kurmam~~~ olduklar~~ da anla~~lmaktad~r.

Ayd~n ve Mente~e Beyleri taraf~ndan Bat~l~~ tüccarlara tan~nan imtiyazlar, bu bölgenin 1389 /13go'da Sultan I. Bayezid tarafindan fethinden sonra, Osmanl~lar tarafindan da tan~nm~~t~r. Sultan Bayezid, 21

Mart ~~ 3go tarihli bir ahidnâme ile Venediklilerin Venedik, Girit, A~riboz, Modon ve Koron'dan Osmanl~~ topraklar~na hiç çekinmeden gelebilecekleri-ni ve ticaret yapabileceklerigelebilecekleri-ni garanti ediyordu 25.

Cenevizliler ise, Orhan Gazi'den itibaren ticari imtiyazlar alm~~lard~r. I. Murat tarafindan 1387'de kabul edilen ve aynen onaylanan bu antla~ma

21 Heyd, ayn~~ eser, C.I, s. 6o6.

22 Antla~ma metni için Bk. Mas Latrie, Commerce et Exp&litions Militaires de la France et de Venise, 1879, Paris, S. 112-120;

23 E. Zachariadou, Sept trait6, s. 237.

24 Martin-Thomas, Dipl. Ven. Levan. II, s. 161.

25 Antla~ma metni; Martin-Thomas, Dip. Ven. Levan. II, s. 222-223; Ayr~ca, Orta Ça~da Venedik'in Do~u siyaseti için Bk. Max Silberschmidt, Venedik Menbalar~ na Nazaran Türk Imparatorlu~unun Zuhuru Zaman~nda ~ark Meselesi, Çev. Köprülüzade Ahmet Cemal, Istanbul, 1930, s. 56-65.

(8)

ile, Cenevizli tüccarlar, Osmanl~~ ülkesinde gümrük resmi ödeyerek serbestce oturma ve ticaret yapma müsaadesi kazan~yorlar, hububat fiyatlar~nda di~er tüccarlara tan~nm~~~ olan indirim Cenevizlilere de tan~n~yordu. Bunun kar~~l~~~nda Osmanl~~ tüccarlar~n~n Beyo~lu (Pera)'na serbestce girip ç~kmalar~~ güvence alt~na al~n~yordu 26.

Fetret devrinde ~ehzadeler aras~ndaki mücadele s~ras~nda, Süleyman Çelebi'nin ~~ 4o3 y~l~nda, Bizans Imparatoru, Rodos ~övalyeleri, Venedik, Cenova ve S~rp Despotu ile imzalad~~~~ bir antla~mayla H~ristiyanlara geni~~ imtiyazlar tamnm~~ur 27. Venedik Cumhuriyetinin ise, 1406 y~l~nda, Süleyman Çelebi ile ayr~~ bir ticaret antla~mas~~ imzalad~~~, Musa Çelebi'nin bu anda~may~~ teyit eden 1411 tarihli ahidnâmesinden 28 anla~~lmaktad~r. Bu ahidnâme ile, Venedikli tüccarlara, serbest ticaret güvencesinden ba~ka, kaçak borçlu ve kölelerin kar~~l~kl~~ olarak geri verilmesi de taahhüt ediliyordu. Venediklilere verilen bu imtiyazlar, di~er Osmanl~~ Sultanlan taraf~ndan da yenilenmi~tir. Antla~ma hükümlerinin kar~~l~kl~~ olarak taahhüt edilmi~~ oldu~u, I. Mehmed'in 1419 tarihinde vermi~~ oldu~u ahidnâmede belirtilmi~tir 29. Ortaça~'da bu ahidnâmeden sonra yap~lan antla~malarda mütekabiliyet esas~na göre tanzim edilmi~lerdir. Venediklilere verilmi~~ olan imtiyazlar, Sultan II. Murad taraf~ndan 4 Eylül 1430'da; Sultan II. Mehmed tarafindan da 23 ~ubat 1446'da verilmi~~ olan birer ahidname ile yenilenmi~tir 30.

Bu dönem ahidnâmelerinde, daha çok Bo~azlardan geçi~~ müsaadesi ile özellikle Türkiye'den bu~day ihrac~mn önem kazand~~~~ görülmektedir. Tüccarlara tan~nan imtiyazlar olarak ticaret serbestisi güvencesi, suçlular için bireysel sorumluluk, çal~nan mülk ve e~yalar~n geri verilmesi ile zararlar~n tazmini taahhüt edilmektedir. Kaçak tutsaklarla ilgili hükümler-de hükümler-de bunlar~n geri verilmesi istenmekte, ancak s~~~nd~klar~~ ülkede din de~i~tirdikleri takdirde kalabilecelderi belirtilmektedir. Anadolu

Selçuklula-r~~ ve Beylikleri dönemindeki ahidnâmelerdeki, tüccarlara tan~nan geni~~ hak

26 H. Inalc~k, Imtiyazat, El; I.H. Uzunçarl~~~, Osmanl~~ Tarihi, Ankara, 1961. !,S. 232. 27 Antla~ma metni için Bk. G.T. Dennis, 1403 Tarihli Bizans-Türk Antla~mas~, Cev. M. Delilba~~, D.T.C. Fak. Derg. XXIX/1-4 (1971-1978) 153, 166.

28 Martin Thomas, Dip. Ven. Levan. II, S. 302-304.

29 Martin-Thomas, Dipl. Ven. Levan. II, S. 318-319; Ayr~ca Bk, ~. Turan, Venedik'te Türk Ticaret Merkezi, Belleten XXXII /126 (1968) 249.

30 Murad'~n ahidnâmesi, Martin-Thomas, ayn~~ eser, II, s. 343-345'de yay~nlanm~~t~r. II. Mehmed'in ahidnâmesi için Bk. Babinger-Dölger, Mehmed's II. frühester Staatsvertrag (1446), OCP XV (1949) 225-258.

(9)

ve güvencelerle ilgili hükümlere bu dönem ahidnâmelerinde rastlanmamak- tad~ r.

Böylece, XIII. yüzy~ldan ba~layarak Fatih'e kadar Bat~l~lara verilen imtiyazlar~~ özetlemeye çal~~t~k. XVI. yüzy~ldan itibaren ba~ta Fransa ve Ingiltere olmak üzere, di~er yabanc~~ devletler de Osmanl~~ Sultanlar~ ndan ahidnâmeler alm~~lard~r. Önceleri bir imtiyaz olarak verilen bu kapitülas-yonlar, sonralar~~ kesin bir ~ekil alarak Imparatorluk üzerinde yabanc~~ devletlerin siyasal ve ekonomik denetimine yol açm~~~ ve ancak 24 Temmuz 1923'de Lozan Antla~mas~yla kald~r~ lm~~ t~r.

Üzerinde durdu~umuz Ortaça~~ ahidnâmelerinin bir özelli~i de, büyük bir k~s~ m~n~ n Yunanca yaz~lm~~~ olmas~d~ r. Dolay~s~yla, Ortaça~'da Türk Hükümdarlar~ mn Bizans ve Lâtin Devletlerle yapt~ klar~~ yaz~~malarda Yunanca'y~~ diplomatik dil olarak kulland~ klar~~ anla~~lmaktad~ r 31.

3 1 Yunanca'n~ n Türk Diplomati~inde kullan~ m~~ ve Ortaça~~ Ahidnâmeleri için Bk. M. Delilba~~, Türk Hükümdarlar~ na ait Yunanca Ahidnâmeler ve Nâmeler (Bas~lmam~~~ Doçentlik Tezi, 1980)

(10)

Referanslar

Benzer Belgeler

Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu” tarafından yayınlanacak ikincil mevzuatlar beklenmektedir.. Bağımsız Denetim Mecburiyeti ve Kapsamı Denetimin,

Para Borçlarında Temerrüt Faizi Ödeme ve Temerrüt Faizini Aşan Zararın Giderilmesi Yükümlülüğü ...117... Temerrüt faizini ödeme

İhracatçı tarafından ihracatçı ülke gümrük idaresine yanlış bilgi verilmiş olsa bile belgeyi düzenleyen merci, eşyanın tercihli rejimden yararlanmak için gerekli

Borçlu adına tescili talep veya dava etme yetkisinin alacaklıya verilebilmesi için gerçekleşmesi gereken şartlardan ilki, borçlunun tescilden önce bir ayni hak iktisap

Yeni Milasspor Başkanı Ahmet Karabıyık ve yönetim kurulu üyeleri, Milas Ziraat Odası Başkanı İsmail Atıcı’ya nezaket ziyaretinde bulundular!.

Sonuç olarak, piliç karaci¤er dokusunda ba¤l› halde bulunan aflatoksin B 1 kal›nt›s›n›n s›çanlarda serbest veya ba¤l› kal›nt›ya neden olmad›¤›, serbest

Sermaye Piyasası Kurulu düzenlemeleri gereğince yönetim kurulu üyeleri ve üst düzey yöneticiler için oluşturulan ücretlendirme politikası kapsamında yapılan ödemeler

Sermaye Piyasası Kurulu düzenlemeleri gereğince yönetim kurulu üyeleri ve üst düzey yöneticiler için oluşturulan ücretlendirme politikası kapsamında yapılan ödemeler