Başkurt Bilmeceleri Dr. Suzan Tokatlı

(1)

/ f ™ ’ ” ~ : r .■ •& £u -’- y : •

y

~'-‘? ’> - >

-Â*

«ı, • * »S P ■''* :ı - ' İ k * ’İ.- ■ ,‘“î ' ■'*' ^ İ l . VIM İ ~ ■' * ■•'• • ■' î * „;/ •.. “ 'Vî^y.-.v"?'

'

V ,*>< ’ '-ff’ ,*’ :

\

- V * , / > ■ ‘

’$#%%' >

. . . ,

~ğ^:İiıİr■ıtfc&dıc

'' A’x\

• ‘ <tM • _'

_yVj;

_{v.. * • ■}_{\;■ ^}

₁₄

_{;;'>£ ^}' ':-;-

BUtün dünya dillerinde olduğu gibi, Türk dili (Ayapı yok- el(memleket) gezer nin değişik lehçelerindeki halk edebiyatı mahsulle' Gözleri yok-yaş döker) ri, o lehçeyi konuşan ina anların hayat görüş ve fol*

«efelerini yansıtır. Hikâye, masal, atasözü vesair türlere aynlan bu mahsullerin biri de bilmecelerdir.

(Bulut)

II- Hayvanlarla ilgili bilmeceler

1

- Eyteyem hifie ber yomak Yeyen horo, kışın ak Bilmeceler genellikle birinin bilgisini sınamak Kıska koyrok sur kolak. için sorulan, manzum veya mensur sözlerdir. Var (Söyleyeyim sana bir yumak: lıkların en çarpıcı özelliklerini yakalayabilen ince Yazın kahverengi, kışın ak

bir zekanın bulutlandır. Kısa kuyruk, büyük kulak.)

(Tavşan) Başkurt Türkçesi bilmecelerinden bir demet su- _{2> Muyuu-duğa,} nuyoruz. Türkiye Türkçesindeki karşılıklarını vere Arkahı-eyer. rek de, bir mukayese imkânı sağlamış olacağımıza (Döye)

inanıyoruz.

’

(Boynu-kavis

Bilmeceleri, konularına göre bir kaç başlık al Sırtı -eyer) (dftVft)

tında toplamış bulunuyoruz. _{3 -Koyroğon kaysılap,}

YOMAKTAR (BİLMECELER)

Awızm tamsılap, Ağashız möyöşhöz

I, Tabiat İla ilgili bilmeceler

Oy haldi eweşiep

1

- Ber karttıû un ike ulı bar, (Kariuğas)

(Kuyruğunu kesip, Şularzıfl ösöwhe horo kopo keye,

Ösöwhe yeşel küldek keye, Ağzını damla damla edip,

Ösöwhe harı sekmen keye, , \ Ağaçsız köşeniz

Ösöwhe ak tun keye. Ev kurdu ıslatıp)

(Y ı! mizgeldere, ayzar) (Kırlangıç)

(Bir ihtiyarın on iki oğlu var, Onlann üçü kahverengi yorgan giyer,

4- Ayağı yuk- yöröy, Kanatı var-osa almay. Üçü yeşil gömlek giyer, .

Üçü sarı çekmen* giyer, ' Üçü beyaz elbise giyer)

(Balık)

(Ayapı yok-yürür, Kanadı var-uçamaz)

(Yılın mevsimleri, aylan) (Balık)

2- Şeker tihefl şeker, tügel 5- Östöndege keyemenefl

Höt te tügel-üz* ak. Yamawı bar, yöyö yuk.

Mamık tihefl mamık tügel (Ala hıyır)

Ye, bil nime? Uylap tap (Üstündeki elbisenin

(Kar) Yaması var, dikişi yok)

(Şeker desen, şeker değil, (Alaca sığır)

Süt de değil -kebdisi beyaz.

6

- T ırkındık mırkıldık,

Pamuk desen, pamuk değil, Mırkıldaşıp er hörzök,

Peki bu nedir? Düşünüp bul.) Hazğa battık, tık yattık.

(Kar) (Suska) .

3- Ağas böge-kuiı yuk, (Şarkı söyledik, bağırdık,

Vöröy torğan yuh yuk, Bağnşığ çift sürdük,

Asıwlanha hızgıra Bataklığa battık, yattık.) /

Tuzandarzı tuzzıra (Domuz)

(fil)

III» insan ve insanın görünüşü ile.ilgili bil

(Ağaç büker-kolu yok

meceler

Yürüdüğü yolu yok,

₁

- Irtensek-ayağı dürtew,

Gazaplansa ıslık çalar, Köndöz-ikew, kisen-ösew.

Tozlan harab ider). (Keşe bala sağında, üskes hem kartayğas)

(Rüzgar) (Kuşluk vakti- ayağı dört tane

4- Ayağı yuk-il gize. Gündüzriki tane, akşam-üç tane)

Küzzeri yuk-yeş tüge.

t

(İnsanm çocukluk, gençlik ve yaşlılık çağı.)

(Bolot)

2

- Hurpahın eşeler,

(2)

(Kutu içinde kişi,

Şarkı söyleme, konuşmada işi.) (Televizyon.) 4- Ü *e höyley-kürenmey. (Radio) iten tügeler. (Sey). (Çorbasını içerler, Etini dökerler)

(C®y)

8* Belekey gene ber kösök, örm ey ze ebermey ze.

(Yosak)

(Küçük bir köpek yavrusu, Havlam aı da, gönderme* de) (K ilit)

Ar

Ese kara, kümer kewek, T ışı han, şalkan kewek,

Ultırmı mulla kewek,

H ızgınwı şaytan kewek (Samawır)

(İçi kara, kömür gibi Dışı sarı, şalgam gibi, Oturuşu molla gibi, Islık çalışı şeytan gibi) (Semaver)

5- Altın bişek, töbö tişek (Uek)

(Altın beşik dibi delik) (Elek)

IV. Bilim ile İlgili bilmeceler

1- Yuk awızı yuk küse Htfyiey, öyrete Öte Telge unan osla yuk Unan yakın dus ta yuk.) (Kitap)

(Yok ağzı, yok gözü. Söyler, öğretin özü. Dile ondan usta yok, Ondan yakın dost ta yok.) (Kitap)

2- Ak yalanda kara malay, Kızıw yöröp es yahay, Es yahamay hüz yahay (Kelem)

(Ak tarlada kara oğlan Kızıp yürüyerek iz yapar, İz yapmaz, söz yapar.) (Kalem)

3- Kal ahi bar, halkı yuk; Dingeze bar, hıwı yuk. (Geografik karta.) (Şçhiri yar, halkı, yok; Denizi var, suyu yok.) (Cofcraflk harita)

V* Fen ve Teknik ile ilgili bilmeceler

X- At tügel keşnemey,

Yöz attan kem eşlemey. (Traktör)

(At değil, kişnemez, Yüz attan kötü işlemez.) (Traktör)

2- Kanatı bar-ytinö yuk, Kükke menhe, tifle yuk. (Samolyot)

(Kanadı var, tüyü yok, Oöğe çıksa, benseıi yok.)

(Uçak.)

3- Kumta esende keşe, Yırlaw, hflylewşe eşe. (Televizor.)

(Kendisi söyler -görünmez) (Radyo.)

Diğer bilmece örnekleri

1- frten kile, kis kayta. (Koyaş.)

(Sabah gelir, akşam döner.) (Güneş)

2- Öyöm tübehende yartı ikmek. (Ay)

«(Evimin üstünde yanm ekmek.) (Ay)

9* Bes, bez, bez inek, Bez un ike k u inek. Ber taktağa tezeldek, Tan atkansı yuk buldık. (Yoodouar)

(Biz biz, biz idik, Biz on iki kıs idik Bir tahtaya dizildik Gün ağarmadan yok olduk.) (Yıldızlar) 4- A şathafl-terele, Eserhefl-üle. (U t) (Yedirsen-d irilir, İçirsan-ölür) (Ateş)

S* Babay kat-kat tun keygen, Sisenderhefl ilarhıfl. (Huğan)

(Dede kat-kat elbise giymiş, Soyundursan ağlarsın.) (Soğan)

6* Üze şarzay, ese kanday, Teme balday.

(K arbu z)

(Kendisi küre gibi, içi kan gibi Tadı bal gibi.)

(Karpuz.)

7- "Tey" tihefl teymey, . "Teyme" tihefl teye. (tren.)

("Dey" desen deymez, "Deyme" desen deyer.) (Dudak)

8- Alıştan karaham-akh, t

Tatıp karaham-tath. (Şeker.)

(Uzaktan baksam-beyaz renkli, Tadıp baksam-tatlı.)

(Şeker.)

9- Üse ak-kar tügel, Üze sıyık«hıw tügel. (Höt)

(Kendisi beyaz-kar değil, Kendisi cmk-su değil.) (Süt.)

, NO TLAR

* Çekmen: Yün ve kıldan yapılmış çoban abaları.