E d ir n e İlinde Beslenme A r a ş t ı r m a s ı II
II. A i l e B i r e y l e r i n i n Sa ğl ık D u r u m u ve Ç o c u k B e s le m e A l ı ş k a n l ı k l a r ı«
Dr. Ayşe Uzel*
/
Sevinç Yücecan**/
Türkan Ekinciler***/
Vahide Özbayer**** G ir iş
B u y a z ı, E d irn e ilin d e y a p ıla n beslenm e a ra ştırm a sın ın b ir b ö lü m ü n ü k a p s a m a k ta d ır. D a h a önceki y a z ım ız d a ,1 a ra ş tırm a k a p s a m ın a g ire n a ile le rin y a p ısı, özelliği, sosyo-ekonom ik d u ru m u , yem ek h a z ırla m a k o la y lık la rı ile aile b ire y le rin in b oy ve ağ ırlık ö lçü le ri in celen m işti. B u y a z ım ız aile b ire y le rin in sağlık d u ru m la rı ile ilgili şik ayetleri, d iy e t te d a v i u su lle ri ve o kul öncesi çocuk g u r u b u n u n sağlık ve b eslen m e d u r u m u n a a it b ilg ile ri k a p s a m a k ta d ır.
A r a ş t ır m a Y ö n tem i ve A ra ç la rı
A r a ş tırm a n ın y eri, z a m a n ı, süresi ve a ra ş tırm a n ın y a p ıld ığ ı aileler d a h a ö n c e v e rilm iş tir.1 A ra ş tırm a y a k a tıla n ailelerd ek i b ire y ler k lin ik gö z le m d e n g eçirilm iş ve sağ lık ları ile ilgili şikay etleri s o ru ş tu ru lm u ştu r. G ö z le m ve s o ru ş tu rm a so n u çları d a h a ö n c e d en h a z ırla n a n so ru k â ğ ıd ın a işle n m iştir. Y in e h a sta lık şik ay etlerin d e h e k im in tavsiye e ttiğ i te d a v i u s u lle ri d e so ru ş tu ru lm u ştu r. Ö zel d iy e tle r k on u su a y rıc a ele a lın a ra k , tav siy e e d ile n özel d iy e tle rin n itelik leri s o ru ş tu ru la ra k so ru k â ğ ıd ın a y a z ılm ış tır. H a s ta lık şik ay etlerin in değişik yaş g r u p la r ın d a g ö rü lm esi, ilâ ç la , a m e liy a tla ve özel diy etle te d a v i g ö ren le rin o ra n la rı b u lu n m u ş tu r.
E v li k a d ın la r ın a ; gebelik, d ü şü k ve ölen ç o c u k la rın sa y ıla rı ile ö le n le rin yaşı s o ru la ra k ilgili soru k â ğ ıd ın a işlenm iştir. Bu b ilg ile rd e n , d eğ işik g r u p la r d a ve to p la m o la ra k d ü şü k sayısı ve o ra n ı ile b e b e k ve ço cu k ö lü m o r a n la rı h e sa p la n m ıştır. Bu soru k â ğ ıd ın d a , d o ğ u m u n y a p ıl
* H acettep e Üniversitesi, Beslenme ve Diyetetik Bölümü Ö ğretim Üyesi. ** H acettep e Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü Ö ğretim Görevlisi. *** H acettep e Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölüm ü Ö ğretim Görevlisi. **** H acettep e Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü Asistanı.
m a s ın d a y a rd ım c ı o la n la rın n itelik leri, d o ğ u m d a b e b e ğ in d u r u m u , ç o c u ğ u n b a k ım ın d a n so ru m lu o lan kim seler, ç o c u k la rın a ş ıla n m a d u r u m la rı d a y e r alm ıştır. T a m a m la n m ış aşılar y apılm ış o la ra k k a b u l e d ilm iştir.
Ç o c u ğ u n beslenm e d u r u m u n u ö ğ ren m e k a m a c ı ile d e b ir soru k â ğ ıd ı h a z ırla n m ıştır. Bu soru k â ğ ıd ın d a k i e m z irm e süresi, ç o c u ğ a v e rile n ek yiyecek çeşitleri, b u y iyeceklerin m ik ta rla rı, p r a tik ö lçü k arşılığ ı o la ra k çocuğ u n b a k ım ın d a n so ru m lu o la n k im se le rd en ö ğ re n ilm iştir. S o ru k â ğ ıtla rın ın d eğ erlen d irilm esi ile, e m z irm e süresi v ey a m e m e d e n kasm e z a m a n ı, ek yiyeceğe b a şla m a z a m a n ı ve v e rile n y iy ec e k le rin çeşitleri ile çocuk b a şın a d ü şen o r ta la m a g ü n lü k y iyecek m ik ta r la r ı b u lu n m u ştu r.
Bulgular
A ra ştırm a k a p sam ın a g iren bölgedeki değişik yaş ve c in siy e ttc b u lu n a n bireylerde, sağlık şikayeti o la n la rın o ra n ı T a b lo 1 d e v e rilm iştir. B ü tü n y a şla rd a en sık görü len şikayet diş ç ü rü k lü ğ ü o lm u ş tu r. D iş ç ü rü k lü ğ ü , çok kü çük y a şla rd a (0-6 yaş) b ile ö n e m li b ir sağlık s o r u n u d u r . D iş çü rü k lü ğ ü ; k a d ın la rd a , ark e k lerd e n d a h a sık g ö rü lm e k te d ir. B a rs a k vc üst teneffüs y o lları enfeksiyonları 0-6 yaş g r u b u n d a , k a lp - d a m a r , d iy a b e t, ro m a tiz m a , ve k a ra c iğ e r h a s ta lık la rın d a n şik a y e tle r ise 40 y a ş ın d a n sonrak iler de d a h a ço k tu r. G en ellik le 20 y a ş ın d a n s o n ra k i e rk e k ve k a d ın la rd a en çok şik ay et m id e ra h a ts ız lık la rın d a n d ır.
İlâ ç , en çok k u lla n ıla n te d a v i şeklidir. H a s ta lık ş ik a y e tle rin d e ilâ ç ta n so n ra d iy et ted av isi g e lm e k te d ir. Ö z e llik le ile ri y a ş la r d a v e m id e h a sta lık la rın d a çeşitli d iy etle r u y g u la n m a k ta d ır. H a s ta lık şik a y e ti o la n la rd a n s o ru ştu ra la ra k ö ğ ren ilen d iy e tle rin n ite liğ i v e h a n g i h a s ta lık için u y g u lan d ığ ı T a b lo 2 d e g ö rü lm e k te d ir. T a b o l 2 n in in c e le n m e s in d e n an laşılacağı ü zere b ir h a sta lık için çok çeşitli d iy e tle r tav siy e e d ilm e k te d ir. B u d iy etler, genellikle eksiktir ve y e te rli ve d e n g e li b e sle n m e y i s a ğ la m a k ta n u z a k tır. H a t ta b a z ı d iy e t tav siy eleri b ire y i m a ln ü tris y o n a g ö tü re c e k n itelik ted ir.
T a b lo 3, d üşük, d o ğ u m ve ö lü m d u r u m la rın ı g ö s te rm e k te d ir. S o ru ş tu ru la n k a d ın la rın % 28 i en az b ir d e fa d ü şü k y a p m ış tır. C a n lı d o ğ a n b e b e k le rin b in d e 196 sının sıfır y a şın d a , 26 sının ise 1-6 yaş a r a s ın d a ö ld ü ğ ü b u lu n m u ş tu r. E n çok ö lü m 0-5 a y a ra s ın d a o lm a k ta d ır.
D o ğ u m la rın b ü y ü k ç o ğ u n lu ğ u sağlık p e rs o n e lin in y a r d ım ı ile o lm a k ta d ır. A n n e le rin çoğu, d o ğ u m d a b e b e k le rin in iyi d u r u m d a o ld u ğ u n u sö ylem işlerdir. Ç o c u ğ u n b a k ım ı g enellik le a n n e ve b ü y ü k a n n e t a r a fın d a n y a p ılm a k ta d ır.
E D İ R N E İL İN D İ'. B E S L E N M E A R A Ş T IR M A S I 157 O j m c H 3 S 3 V« s Q rt cc -S
"s
0) o us
0) Js ^ 1 ° r"'H ! ^ I ° I 'O w o r-2 O O 1 >Nl «3 ! ri£ .' o t/> ı co >b/) c w w O w QJ •-S £ I Si
1
cc co co — m CO — CM 0 <75 CM CM co Tİ* co CM 0 CO d d © d d co CM O 0 d d 0 d d d co d CO CM 1 co co O 0 CM O O 0 10 ıO m CO ıO 0 0 0 cc CM —H —H O 0 CO r*- d CM CM CM co — (M d (M d co O 0 0 O 0 O 0 0 0 O m 0 0 0 O 0 O to O d co d d m r-* d 0 d d — co 0 d O CMco <M co CM 0 0 0 0 O 0 O 0 0 0 co O O CM cc —1 0 m d d r*- d d d (M d CM CM CM — d d cc O 0 CM 0 0 <0 0 co 0 O 0 CO O O T}* 0 0 CM co r-- O d M d 0 CM lO d ’~ l 0 O d (M CO O CO ' 0 d (£5 O 0 1 0 0 CO r-* co 0 (M " f t-- O 0 CM CM O 0 cc O 0 (M 0 d 10 CM CM CM O 0 r-. O d O O 0 O 0 0 - O tO 0 O O O 0 O 0 O O CM co d d 0 d d tO d t* d — O — CO O 0 O OCM co S 9 0 O m 1 co 0 tJ* 0 O O O 0 O 0 O (M O 0 CM 0 0 d d CM co tO d d CM CM — İO Tt< CM 0 0 0 0 2.0 0.9 0.5 5 0 .6 0 .5 CM 0 0 O O O 'O O O 0 d 0 d 0 d CO O O Tİ* O 9.0 3 9 2 0 .3 3 .4 0 .3 m 54 .8 3 .6 CO co 0 O O 0. 3 0. 3 0 .3 0 0 0.3 CO O co O co co r-* co 0 O co co co 0 co O 0 0 0 ı^. 0 —< CM co d d O CM 0 CO CM d d d d d 0 d d d Th cn co co 0 co CO 0 Th co O 0 0 0 0 0 0 0 CM CM O O d d d CM d co co O d d d d d 0 d CM Th CM co co 0 0 0 O 0 co 0 O 0 0 0 0 0 0 0 O O O O 0 d d 0 d d d d d 0 d d 0 O co d O 3 3 2 to CM 0 m 0 0 TÎ- 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 O 0 co 0 0 co CM 0 0 0 d 0 0 0 0 O co d d CO CM r- O 0 CM co im m 0 0 0 0 0 0 0 0 O 0 0 d O d —< 0 10 co CM d 0 0 d 0 0 0 0 O CO d CM 0 CM — O co t;* co 0 CM 0 0 0 0 0 0 CO 0 O T*-° ' O —H d 0 m CM 0 d d d 0 0 0 — CM 0 d (X) CM - CM 0 0 CM CM 0 r - - 0 0 0 0 0 CM co O 0 0 m d »-H O d d CM 0 d d d 0 0 d O IO d d c o •fi* o AS QJ X) N :0 O c3 S u o -ö V X5 tb c < o > t c/>s
:3 >> :3 .O C3 S Ü & *b > , « ei T 3 o ^ ‘^ 3 & o £s ,g? -p H Q C> o TJ P3 Aî «J ^ ö 5 .5 « S « W î-l Ü >bo u rt flju S ■O u C3 P3c fi P3 cN T 3 1 C3 3 g O M e w â ü c ,0 w «s ^ >> ta O O P xı «s ,. u o u c<3 V 0 .5 O oTA BLO I I
Bölgede Çeşitli H astalıklar için Tavsiye Edilen Diyetler ve Ö zellikleri
H astalık Tavsiye Edilen Diyetin Özelliği
K a lp yetmezliğ:
1. T atlı, yağsız, sütlü yiyecekler yenecek. Y u m u rta yenm eyecek. 2. Ekmek yenmeyecek.
i 3. K ızartm a yenmeyip, herşey söğüş yenecek. 4 . Yağlı yiyecekler kızartm alar yenmeyecek. 5 . Az tuzlu yenecek.
6. K ızartm a, acı yenmeyecek.
H ip ertan siyon
1. Tuszuz yenecek.
2. Sirke ve yum u rta yenmelidir.
3. T uzlu yenmeyecek. Y oğurt, haşlam a, süt yenecek. 4 . Yağsız yenecek.
D am ar sertliği
1. H ayvansal yağ, b ah arat, sirke, turşu, acı, y u m u rta, tuz k ızartm a yasak.
2. H a fif yiyecekler, mısır özü yağı, haşlam a yenecek.
M ide ağnsı- ülser
1. B aharat, turşu yasak. 2. Domates çorbası yenmelidir.
3. K ızartm a yenmeyecek, söğüş et, pirinç çorba, sü t yenecek. 4. H aşlam a, şehriye çorbası yenecek, k ızartm a yok.
6. Süt, m uhallebi, haşlam a et, m akarna, büsküi yenecek, ekşi, çay, kahve yasak.
7. Süt, taze yoğurt, haşlam a patates, ızgara köfte, m u h alleb i yenecek. E t suyu, ekşi, kızartm a, acı, kuru sebze ve m eyveler yasak. 8. K ızartm a, b a h ara t yasak; patates, süt, söğüş et yenecek. 9. Çiğ sebze ve meyve yenmeyecek, b a h a ra t yasak.
10. Ekşi kızartm a, yasak; süt içilecek.
11. Yağlı, kızartılmış yiyecekler yasak; süt içilecek.
12. Tuzsuz yenecek, patates haşlam a, y u m u rta bisküvit yenecek. 13. Süt içilecek; acı yasak.
14. K ızartm a, et suyu, sigara yasak.
15. K ızartm alar, fasulye, h am u r işleri, acı biber yasak. 16. Tuzsuz yenecek, süt içilecek.
17. T aze yoğurt ,nişasta, haşlam a patates, y u m u rta yenecek. 18. Sulu ve kızartm alar yasak.
19. K ızartm a, posalı yiyecekler yasak.
K araciğer- Safra kesesi
1. Yağlı, tuzlu, acı, y u m u rta yenmeyecek. 2. K ızartm alar, çiğ yiyecekler yenmeyecek. 3. Y um urta, taneli şeyler yasak.
4. Süt, et, yum urta, yasak. 5. Acı ve kızartm alar yasak. 6. Yağlı ve tuzlu yasak.
E D İ R N E İ L İN D E B E S L E N M E A R A Ş T IR M A S I 159 1 . Şekersiz şeyler yenecek.
D iyabet 2. Pirinç, bulgur, ekmek, şeker yasak. 3. T uzlu ve tatlılar yasak.
Böbrek rahatsızlık ları
1. Y um urta, kızartm a, acı, ekşi yenmeyecek.
2. T aneli şeyler, patlıcan, kuru fasulye yenmeyecek; yoğurt, süt ve haşlam alar yenecek.
3. Ekşi, acı, tuzlu yasak. 4. K ızartm a, ekşi ,tuz yasak. 5. Acı ekşi, tuz, yağlı yasak. 6. Fazla et yasak.
7. Patlıcan, biber yasak.
tshal
1 . A yran, şeftali, pirinç lapası, haşlam a patates ekşi elma yenecek. 2. Su ile yapılan nişasta maması yedirilecek.
3. İnek sütü yasak, haşlam a patates, pirinç suyu verilecek. 4. Yum uşak, sulu yiyecekler yenecek; kavun, karpuz yasak. 5. Dom ates ve nişasta maması yedirilecek.
A lbum in
Felç
1 . T uzlu yasak, bol karbonhidratlı şeyler yenecek. 2. Tuzsuz yenecek.
1. Bol şekerli yiyecekler ve çikolata yenecek.
K olit 1. Baharatsiz çorba, patates, pirinç, m akarna, cızbız köfte yenecek.
E kzam a
1. Y um urta, çikolata, kızartm a yasak. 2. Y um urta, şeker yasak.
3. Yağsız, haşlam a yenecek. 4. B aharat yasak; süt içilecek. 5. Şeker ve tatlı yasak. A nem i 1. Süt, yum u rta yenecek.
2. Bol besinler, özellikle et yenecek. T ü b erk ü lo z 1. Et, süt yum urta, sebze yenecek.
2. Bal, tereyağı, kuru üzüm hoşafı, süt, tuzsuz ekmek yenecek. A llerji 1 . H ayvansal yiyecekler yasak.
2. Az vağlı, bol proteinli, az tuzlu yenecek. A n g u la r lezyon 1 . Yeşil sebze yenmeyecek.
Sinirleri zayıf (baş ve karın
TABLO III
Düşük Doğum ve Ö lü m Oranları
Düşük ya- Canlı Ö lenlerin sayısı Ö lüm o ran ı % Ç alışm a panlarm doğum 0-5 6-12 13-24 25-72
yeri % oranı sayısı ay ay ay ay Bebek 1-6 yaş 1. Kentsel özellikte 30 558 78 21 12 8 177 36 2. Kent-köy arası 26 624 102 29 6 7 210 22 3. Köysel özel. 29 847 125 42 8 12 197 24 Toplam 28 2029 305 92 26 27 196 26
T a b lo 4, 7 ay -altı yaş a ra sı ço c u k la rın a ş ıla n m a d u r u m u n u g ö s term ek te d ir. S o ru ştu rm a y a p ıla n ç o c u k la rın % 67 sin in k a rm a , % 73 ü ç ü n ü n polio, % 91 in in BG G ve % 76 sının çiçeğe k a rşı a ş ıla n d ık la rı g ö rü lm ü ştü r. K ö y lerd e a şıla n an çocuk o ra n ı d a h a y ü k se k tir.
TA BLO IV
7 ay 6 yaş Araşı Çocukların A şılan m a D u ru m u A şılananlar (tam am lanm ış)
Çalışma Çocuk K arm a Polio BCG Çiçek
Yeri Sayısı Sayı 0//o Sayı °L/O Sayı % Sayı %
1. Kentsel öz. 243 164 67 186 11 194 80 158 65
2. Kent-köy arası 234 128 55 128 55 218 93 162 69
3. Köysel öz. 276 215 78 234 85 271 98 256 93
Genel 753 507 67 548 73 683 91 576 76
Ç ocuk beslem e alışkan lık ları ile ilgili b ilg ile r T a b lo 5 ,6 ,7 ve 8 d e verilm iştir. T a b lo 5 de g ö rü ld ü ğ ü ü zere b e b e k le rin çoğu 18 n c i a y a k a d a r em zirilm ek ted ir. 18 in ci a y d a n so n ra e m zirm ey e d e v a m çok az s a y ıd a k i ç o c u k la rd a g ö rü lm e k te d ir. U z u n sü re e m z irm e k ö y lerd e , k e n tle rd e n d a h a çok u y g u la n m a k ta d ır. T a b lo 6 d a g ö rü le c eğ i g ib i b e b e k le rin ço ğ u n a ilk altı a y d a ek yiyecek verilm ey e b a ş la n m a k ta d ır . B u n u n y a n ın d a 12 nci a y a k a d a r hiç ek yiyecek a lm a m ış ç o c u k la r d a v a r d ır .
E D İ R N I . İL İN D İ'. BF.SLUNM F. A R A Ş T IR M A S I 161 TABLO \ '
E m z ir m e S ü re s i
S oruş Em zirilen çocuk sayısı ve oranı
tu ru la n 0-3 4-6 7-12 13-18 19-24 24 Bilin
Ç alışm a çocuk ay ay ay ay ay ay meyen
yeri sayısı Savı ° n Sayı ° 0 Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % Sayı % 1. K entsel 211 33 15 28 14 64 30 53 26 17 8 7 3 9 4 2. Kent-kch arası 235 35 15 23 10 60 25 53 23 12 6 6 3 46 20 3. Köysel 271 20 7 25 9 70 26 69 26 20 7 30 11 37 14 Toplam 717 88 76 194 175 49 43 92 0 . O 12 11 27 24 7 6 13 TABLO VI E k Y iyeceğe B a ş la m a Z a m a n ı
Soruştu- Ek yiyecek alanların sayı vc oranı
ru lan 0-3 4-6 ' ' 7-9 10-12 12
Bilin-Ç alışm a çocuk ay ay ay ay ay meycn
Yeri Sayısı Sayı 0 Sayı OO Sayı OO Sayı 0,0 Sayı 0,0 Sayı OO
1. K entsel 211 96 45 50 24 9 4 16 8 18 8 22 11 2. K ent-köy arası 235 88 37 56 24 20 18 20 8 7 3 44 20 3. Köysel 271 99 37 71 26 27 10 17 6 20 7 37 14 Toplanı 717 O 283 39 177 35 56 7 53 7 45 6 103 6
Ç o c u k la ra e rk e n a y la rd a ek yiyecek verilm eye başlanm asın a karşın v e rile n y iy e c e ğ in çeşidi ö n em taşır. A n n e sü tü n ü n yetersizliği d u ru m u n d a ç o c u ğ a v e rilm e si gerekli yiyeceklerin başın d a süt ve y o ğu rt gelm ek le d ir. S o r u ş tu r m a y a p ıla n ço c u k la rın ° 0 85 ine süt yoğurt verilm iştir. ( T a b lo T). S ü t ve y o ğ u rt y a n ın d a şeker vc tah ıl m am ü lleri en çok verilen y iy e c e k le rd ir. E t vc y u m u rta a la n ço cu kların sayısı azdır. Y ine çocuk la r ın ç o ğ u n a ilk z a m a n la r d a sebze ve m eyve verilm em ektedir. S o ru ştu r u la n ç o c u k la rın ° 0 21 ine ek yiyecek o larak hazır m a m a la r verildiği g ö rü lm e k te d ir . Ç o ğ u n lu k la “ a rı” gibi ucuz m a m a la r k u lla n ılm ak ta d ır. T a b lo 8 a n n e sü tü d ışın d a b eb ek lere verilen çeşitli yiyeceklerin o rta la m a g ü n lü k m ik ta r la r ın ı g ö ste rm e k ted ir. V erilen yiyeceklerden özellikle et, s ü t, y u m u r t a , seb ze ve m eyve tavsiye edilen m ik tarların çok a ltın d a d ır.
> O hJ m m* V ü -X V o o M M C J; cs ^ rt < p-, C u ö s S 03 <5 o ffi w m ^ a c o CM k . 0/ /o CO <n PQ r t r* -CO c r~-O ' ~ -c 2 ıT) c o CO S . o O i Sh O'"- CM 3 e 3 cî >H CO fi c3 CO « M <U £ c CD u* .S O ' m _14 . fi r-QJ a Sa -_ -..o CD - f i Cj 3 f i o'"- CO E- 3 S a 77 SS fa u ' S cî 3 -O .2-c/> fi o a — co : 3 CO 3 >b.o KC ** CO : 3 CO co V}. pjd ? 3 -2 ° CO o m lO CO (M ıO CM CO m lO r~- CM 32 CM CO co r-~ 3 6 CD G\ 24 55 co CO co 23 76 r-» 3 4 47 14 2 40 32 9 3 86 2 9 2 44 50 O 136 357 CD CM CM CD CD fi t> CO CD CO Cî CO CO co co o cr> co -rf-:0 ı C 5 ^ cd :0 Î*H UO ( CD LO O CM ’ -t* —1 1 c o , LO r-» CO r - *—< CM CM CM O CM O LO CD CM CD CO CD CO r -co co CD CM CL ' O
E D İ R N E İ L İ N D E B E S L E N M E A R A Ş T I R M A S I 163 TA BLO V III
12 A y a K a d a r O lan Çocuklara Düşen Günlük Ortalam a Yiyecek Miktarları (Anne sütü hariç) G ru p la r S üt yoğurt Şeker nişasta G ünlük O rtalam a M iktarlar (gm) T a h ıl E t K u ru Sebze g u ru b u yum u rta baklagil. meyve
SMA BE. Atı Paro 1. K entsel 150 10 15 10 1 40 2 3 2. K c n t-k ö y arası 192 8 11 3 az 20 az 3 3. K öysel 134 11 12 5 az 19 az 2 O rta la m a 125 10 13 6 1 26 1 3 T a r t ış m a
A r a ş tır m a s o n u ç la r ı; ç a lışm a y a p ıla n bölgede aile b irey lerin in sağlık d u r u m u v e ç o c u k beslen m esi ile ilgili b azı so ru n la rı o rta y a koym aktadır. B ü tü n y aş g r u p la r ın d a (0-6 yaş g ru b u d ahil) en önem li sağlık sorunu diş ç ü r ü k lü ğ ü d ü r . Ç ü r ü k dişlere k a d ın la rd a erkeklerden d a h a sık rastlan- m a k ta d ır . B ir to p lu m d a , diş ç ü rü k lü ğ ü n ü n yaygın olm asının başlıca e tk e n le r i; b ö lg e d e iç ile n s u d a n y eterli k o n sa n tra sy o n d a flo u rid lerin b u lu n m a m a s ı, ç o c u k lu k ç a ğ ın d a sık a ra lık la rla şeker tüketilm esi, alınan d iy e tin k a lite li p ro te in ve fo sfa tla rd a n yetersiz olm ası ve diş b ak ım ı ve ağ ız te m iz liğ i k u r a lla r ın a u y u lm a m a s ıd ır.2-3 A ra ştırm a bölgesindeki s u y u n f lo u r id k o n s a n tra sy o n u b ilin m e m ek te d ir. Bu sebepten b u n u n diş ç ü rü k lü ğ ü n e etkisi k o n u s u n d a b u r a d a b ir şey söylenem ez. Ç ocuk la r ın b e s le n m e s in d e şekerli ve nişastalı yiyeceklerin o ld u k ça sık k u llan ıl d ığ ı g ö r ü lm e k te d ir . A ğız te m iz liğ in in yeteri k a d a r yap ılam ad ığ ı çocukluk d e v re s in d e şek erli y iy ecek lerin sık k ullan ılm asının diş çürüm esinde e tk e n o la b ile c e ğ i d ü ş ü n ü le b ilir. Y in e d iy ette kaliteli p ro tein , kalsiyum ve f o s f a tla rd a n z e n g in y iy eceklerin az kullanılm ası d a diş çü rü k lü ğ ü n ü n e tk e n le r in d e n sa y ıla b ilir. K a d ın la r d a diş ç ü rü k lü ğ ü n ü n erkeklerden çok g ö rü lm e s i, sık d o ğ u m ve em ziklilik geçiren k a d ın ın kalsiyum , fosfor ve f lo u r id le r e o la n ih tiy a c ın ın y e te ri k a d a r k arşılan am ad ığ ın ı d ü şü n d ü re b ilir.
Ç o c u k lu k d e v re s in d e ; b a rsa k ve üst teneffüs yolları enfeksiyonlarına b u b ö lg e d e d iğ e r y e rle rd e n d a h a az ra stla n m ıştır.45 Bu bölgede, ç o c u k la rd a k i m a ln ü tris y o n sıklığı d a ben zer y öntem le d eğ erlen d iri len î ç A n a d o lu b ö lg e sin d e n d a h a d ü şü k tü r ve b u bölgede ileri derecede m a ln ü tr is y o n lu la r a ra s tla n m a m ıştır. Bilindiği gibi m aln ü trisy o n la e n fe k s iy o n la r a r a s ın d a ilişkiler v a rd ır 6 ve genellikle m aln ü trisy o n la
d iy a re b irlik te g ö rü lm e k te d ir. E d irn e b ö lg esin de ç o c u k la rın g e n e llik le b ira z d a h a iyi b e sle n m e le rin in ; enfeksiyo nların, özellikle k ro n ik d iy a re le - rin ö n len m e sin d e y a rd ım c ı b ir etk en o ld u ğ u g ö rü şü n ü k u v v e tle n d irm e k te d ir.
B ek lenildiği g ib i, k ro n ik h a s ta lık la rd a n şik a y e tle r 40 y a ş ın d a n s o n ra k ile rd e d a h a ço k tu r. B ü tü n y e tişk in lerd e en çok şik a y e t m id e ra h a tsız lığ ı ile ilg ilid ir. Bu b ö lg ed e, genellikle ta m r a f in e e d ilm e m iş ayçiçeği y ağı k u lla n ılm a k ta ve y em ek ler b u y a ğ d a k ız a r tıla r a k y a p ıl m a k ta d ır. Y a ğ d a k ız a rtm a la rın çok k u lla n ılm a sın ın m id e r a h a ts ız lık la rın ı a rttırm ış o ld u ğ u kesinlikle sö ylenem ez. B u n u n y a n ın d a sü re k li o la ra k y an m ış y a ğ la rın k u lla n ılm a sın ın sağ lığ a z a ra r lı o la b ile c e ğ i d e d ik k a te a lın m a lıd ır.7 Y in e a y ç iç e ğ in d e n y a ğ eld e e tm e d e k i u s u lle rin d e b u şik ay etlerd e etkisi o lab ile c e ğ i d ü ş ü n ü le b ilir. Bu k o n u d a kesin b ir y a rg ıy a d a h a d e n e tim li a ra ş tır m a la r d a n s a ğ la n a n v e rile rle v a rıla b ilir .
H a sta lık şikayeti o la n la ra çeşitli özel d iy e tle r tav siy e e d ilm e k te d ir (T a b lo 2). Bu d iy etle rin h a s ta n ın iyileşm esind e b ir etkisi o la c a ğ ı ç o k şü p h e lid ir. Bu diy etler, h a s ta y a n asıl beslenm esi g e re k tiğ i k o n u s u n d a yeterli bilgiyi s a ğ la m a k ta n u z a k tır. D iy e tte b ir yiy ecek v e y a p iş irm e y ö n tem i k ısıtlan dığı z a m a n o n u n y e rin e b ire y in n e le ri k o y a b ile c e ğ i b e lir til m em ek ted ir. Bazı d iy etle r ise b ire y in y etersiz ve d en g esiz b e s le n m e s in e yol a ç ara k , y a ra r d a n çok z a r a r v erecek n ite lik te d ir. B u d iy e tle r in b ir çoğu d a o la n a k la r ve a lışk a n lık la rla u y u m su z lu k n e d e n i ile z a te n u y g u la n m a m a k ta d ır. Ş ik ay eti o la n la rın b a z ı y iy ecek leri y e m e m e si s ö y le n m ed e n önce için d e b u lu n d u ğ u k o şu lla ra g ö re n e le r y em esi, n a s ıl b e s le n mesi, yem eklerin i n asıl h a z ırla y ıp p işirm e si g e re k tiğ i a ç ık la n m a lıd ır .8 Bu tav siy elerd en b irey in y a ra rla n m a s ı ise b ilin ç li, g e rç e k ç i ve sü re k li b i r beslenm e eğitim i g erek tirir.
K a d ın la r a ra s ın d a d ü şü k y a p a n la r o ld u k ç a ö n e m li s a y ıd a d ır (% 28). Ö zellikle son y ılla rd a aile p lâ n la m a s ı e tk in lik k a z a n m ış tır . Bu n e d e n le b u bö lg ed ek i a ile le rd e (g e z g in le r v e y a ç in g e n e a ile le ri h ariç) kü çü k ço cu k sayısı d a h a a z d ır. C a n lı d o ğ a n la r d a n ilk y ıl v e 1-6 y a ş a ra s ın d a ö len le rin o ra n ı d a K a y se ri b ö lg e s in d e n 5 d a h a d ü ş ü k , f a k a t A n k a ra E tim e sğ u t9 b ö lg esin d en d a h a y ü k se k tir. Ç o c u k ö lü m le r in d e , özellikle 0-5 ay ö n e m li b ir d e v re o la ra k g ö rü lm e k te d ir. D o ğ u m la r ın ç o ğ u n lu ğ u n u n sağlık p erso n eli y a rd ım ı ile y a p ılm a s ın a r a ğ m e n ilk a y la r d a ö len le rin sık g ö rü lm e sin in n e d e n i ço c u k b e sle n m esi v e b a k ım u su lle rin in iyi b ilin m e m esi v e y a u y g u la n m a m a s ı o la b ilir.
A ra ş tırm a k a p s a m ın a g ire n b ö lg ed e u z u n sü re e m z irm e (18 a y d a n so n ra) d iğ e r b ö lg eler k a d a r 4-5-10 y a y g ın d e ğ ild ir. D iğ e r b ö lg e le rd e o ld u ğ u g ib i b e b e k le rin ç o ğ u n a ek y iy ecek ler e rk e n a y la r d a v e rilm e k
E D İ R N K İ L İ N D E B E S L E N M E A R A Ş T I R M A S I 165 te d ir . A n n e le rin çoğu ilk a y la rd a sü tle rin in çocuğa y etm ed iğ in i b e lir tm iş le rd ir. A n n e sü tü y etersizliğ in de çocuğa verilecek en iyi yiye c ek s ü t v e y a y o ğ u r ttu r. A ilelerin b ir çoğu b u n u u y g u la m a k ta d ırla r. Bu b ö lg e d e k i a ile le rd e en çok b u lu n a n h ay v an sal yiyecek süt ve tü re v le rid ir. Y a ln ız ç o c u ğ a b ir g ü n içerisinde verilen süt veya y o ğ u rd u n m ik ta r ı a z d ır. E k yiyecek o la ra k çocuğa yalnız şeker, lokum , n işasta g ib i k a r b o n h id r a tla r ı v e re n aileler de v a rd ır. S ü t veya y o ğ u rt genel lik le şek erle b irlik te v e rilm e k te d ir. S ü tü n y a n ın d a verilen ikinci yiye cek çeşidi ta h ıl u n la r ı ve biisk ü v id ir. Az sayıdaki aile, ço cu k ların a y u m u r ta , e t ve sebze v e rm e k te d irle r. E tin az verilm esinin n e d e n le rin in b a ş ın d a a ile n in e t b u la m a m a s ı gelebilir. B unun y a n ın d a erken a y la r d a m e y v e ve sebze v e rm e n in gereği b ilin m ed iğ i için b u g u ru p yiyecek le r ç o c u k la ra v e rilm e m e k te d ir. E k yiyecek o lara k h a z ır m a m a alan ç o c u k la rın o r a n ı % 21 k a d a rd ır. B u n la rın ço ğ unluğu “ a rı” ve “p a ro ” g ib i d a h a u c u z a g elen m a m a la rı a lm a k ta d ırla r. Bu d a ü lkem izde ç o c u k b e sle n m esin e y a rd ım c ı o lm ak a m a c ı ile geliştirilecek yüksek k a lite li m a m a la r ın m ü m k ü n o ld u ğ u k a d a r u cuz f ia tla satılm asının ge r e ğ in i o r ta y a ç ık a rm a k ta d ır. P a h a lı m a m a la r çoğu z a m a n y a z o ru n lu lu k ta n , ö rn e ğ in ço c u ğ u n h a sta lığ ın ın tedavisi, y a d a gelir düzeyi y ü k sek o la n la r d a k u lla n ılm a k ta d ır.
Son u ç ve Ö zet
E d irn e ilin d e y a p ıla n beslenm e a ra ştırm a sın ın b ir b ö lü m ü o larak aile b ire y le rin in sağlık d u ru m u ve çocuk beslem e alışkanlıkları soruş t u r m a ve g ö z le m y ö n te m le ri ile in celenm iştir. K e n tle rd e, k a sab a lard a ve k ö y le rd e to p la m o la ra k 599 aileyi k ap say a n incelem ede h e r yaş g u r u b u n d a n en çok şikayet edilen sağlık so ru n u diş çü rü k lü ğ ü olm uştur. S ıfır-a ltı yaş g ru b u ç o c u k la rın d a b a rsa k ve üst teneffüs y o lla n enfek siy o n la rın ın o r a n ı İ ç A n a d o lu b ölg esin dek ind en çok d a h a d ü şü ktü r. 20 y a ş ın d a n d a h a y u k a rd a o la n la rd a en çok şikayet m ide rah a tsız lık la r ıd ır . D iy a b e t, k a lp -d a m a r, k ara c iğ e r, ve safra kesesi h a sta lık la rın d a n şik a y e tle r 40 y a şın d a n so n ra sıklaşm ak tadır.
i lâ ç ta n s o n ra en sık baş v u ru la n ted av i şekli d iy et tedavisid ir. Ç eşitli h a s ta lık la r d a tavsiye ed ilen d iy etler eksik ve b a z en d e h a ta lıd ır d o lay ısı ile kişilerin y eterli ve dengeli beslenm esine y a rd ım cı o lm a k ta n u z a k tır.
S o ru ş tu rm a y a p ıla n k a d ın la rın % 28 in in en az b ir düşük y ap tığ ı, 1000 c a n lı d o ğ a n b e b e k le rd e n 196 sının 0 -1 2 a y d a , 26 sının 1 -6 yaş a r a s ın d a ö ld ü k le ri b u lu n m u ş tu r. D o ğ u m la r genellikle sağlık p ersoneli
n in y a rd ım ı ile y a p ılm a k ta ve 0 -6 yaş ç o c u k la rın ç o ğ u n lu ğ u çeşitli h a s ta lık la ra karşı a şıla n m a k ta d ırla r.
E m z irm e süresi genellikle 12-18 ay d ır. A ltı a y d a n ö n c e m e m e d e n kesilen ç o c u k la rın o ra n ı b u b ö lg ede d iğ er y e rle rd e n d a h a y ü k s e k tir. B ebeklerin ç o ğ u n lu ğ u n a ilk altı ay için d e ek yiyecek v e rilm e k te d ir. 12 a y a k a d a r hiç ek yiyecek a lm ıy a n ço c u k la rın o ra n ı d a d iğ e r b ö lg e le r- d e k in d e n d ü şü k tü r. Ek yiyecek o la ra k sü t ve y o ğ u rt a la n ç o c u k la rın o ra n ı d a diğ er y e rle rd e n d a h a yüksektir. Y aln ız v e rile n y iy e c e k le rin m ik ta rı çocuğun ih tiy ac ın ı k a rş ıla y a m a m a k ta d ır.
Ç ocuk beslem e alışk an lık ları ile ilgili b u b ilg ile rle b irlik te ile ri d ereced e m a ln ü trisy o n u n b u lu n m a m a s ı ve g en ellik le m a ln ü tr is y o n sıklığının İç, D oğu ve G ü n e y D o ğ u b ö lg e le rin d e n d a h a d ü ş ü k o lm a s ı a ra ştırm a k a p sam ın a giren bölg ed e çocuk b eslen m e d u r u m u n u n d iğ e r yerlerd en b ira z d a h a iyi o ld u ğ u n u g ö ste rm e k te d ir. Y a ln ız , ç o c u ğ u n besin ih tiy a ç la rın ın ve çeşitli yiyeceklerin b esin d e ğ e rle rin in b ilin m e mesi, k a la b a lık ailelerde çocuk b a k ım ve beslen m e k o ş u lla rın ın y e te r sizliği, b ir ve ikinci dereced ek i m a ln ü tris y o n u n ve ç o cu k ö lü m le r in in h a la istenen d en d a h a yüksek o r a n d a g ö rü lm e sin e yol a ç m a k ta d ır .
K A Y N A K L A R
1. Uzel, A., Yücecan, S., Ekinciler, T ., Ö zbayer, V .,: E dirne İlin d e B eslenm e Araştırm ası-I Genel Bilgiler, ağırlık ve boy ölçüleri. Beslenme ve D iyet D e r gisi 1: 77, 1972.
2. Nizel, A. E., Shulm an, J . S .,: Interaction of Dietetics an d N u tritio n W ith D en- titstry, Jo u rn al of the Am erican Dietetic Association 55: 470, 1969.
3. Usmen, E. A nkara ve Köylerindeki İlk O kul Ç ocu k ların d a Diş Ç ü rü k lü ğ ü Prevelansı ve Bunu Etkiliyen Bazı Faktörler, H acettepe Ü niversitesi Diş H e kimliği Fakültesi Y ayınlarından, 1970.
4. Koksal, O. Beslenme Sorunları. Sağlık ve Sosyal Y ardım B akanlığı Hıf'zıssıha Okulu Yayınlarından, A nkara, 1967.
5. Uzel, A. Kayseri İlinin T om arza İlçe M erkezi ve Altı K ö y ü n d e B eslenm e D u rum u. Beslenme ve Diyet Dergisi. 1: 26, 1972.
6. Scrimşhavv, N. S., Taylor, C. E., Goıdons, J . E .: Interactions of N u tritio n a n d Infection. W H O M onograph series N o: 57 YVorld H ea lth O rg a n iz a tio n of the U nited Nations. Geneva, 1965.
7. Hans, K. N utritional Aspects of T herm ally O xidized Fats an d Oils, F ood T e c hnology 21: 278, 1967.
8. Rivers, J . M. Dynamics of Diet T herapy, A m erican Journal of C lin ica l N u t rition 19: 357, 1966.
9. H acettepe Üniversitesi, T ıp Fakültesi T oplum H ekim liği E nstitüsü E tim esg u t Sağlık Bölgesi 1970 Yılı Faaliyet raporu.
10. Ö zgür, S., M em eden Kesme, İzm ir ve C ivarında İlk B aşlanan M a m a la r H a k kında A raştırm a. Besin Simpozyumu. S. 200 T ürkiye Bilimsel ve T ek n ik A raş tırm a K urum u, A nkara 1969.
