= î '}, - —
llll=IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIII=llll
T A R İ H Î
B A H İ S L E R
llll=llllllllllllll|||||||||||iumillllllllllllllllllllllllllllllllllllllll!lllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllll=:llll
Ekmeğe
H a l k ım ı z ı n b a ş lı c a g ıd as ı e k m e k tir . Km g ü z el Ata-s ö z le r im iz e k m e k ü z e r i n e s ö y le n m iş - E s k i a s ı r l a r d ar
tir.L
Y a z a n :
+ * *0
+ ^Halûk Y, Şehsuvaroğlu
i
e k m e ğ e g ö s t e r il e n s a y g ı n ın b i r ni şa n e si o l a r a k e k m e k , «Nan-ı aziz» d iy e y a d o l u n u r d u . Ç o c u k la r ı m ı z y e t i ş t i r i l i r k e n , o n l a r a ilk o l a r a k e k m e ğ e sa vgı ö ğ r e t i l i r . İ k t is a d î h a y a t ı m ı z ı n d ü z e n i m le d e e k m e k f i y a t l a r ı m ü h i m b i r rol o y n a r . O s m a n l ı İ m p a r a t o r l u ğ u , a s ı r l a r ca e k m e k m e s e le s i ü z e r i n d e e h e m m i y e t l e d u r m u ş e k m e k f i y a t l a r ı n ın a r t m a m a s ı n a g a v r e t l e r sarfo- l u n m u ş ve I s t a n b u l d a e k m e k k ıt lığ ını ö n l e m e k için d a im î t e d b i r l e r a l ı n m ı ş t ı r . H ü k ü m d a r l a r , t e b d il o- l a r a k ş e h r i g e z d i k l e r i v a k it , b il hassa. e k m e k m e s e l e s i y le m eş g u l o l u r l a r , f ı r ı n l a r d a n e k m e k a l d ı r ı p a ğ ır l ı ğ ın ı v e çeş n is in i k o n t r o l eder- d e ı l e r , a k s a k b i r d ihet g ö r ü r l e r s e , b u n u h a t t ı h ü m a y u n l a r l a s a d r a z a m l a r a b i l d i r i r l e r d i . B u n l a r a m is al o l a r a k , Birin ci A h d ü l h a m i d ' i n O s k ü d a r n r a p t ı ğ ı b i r t e b d i l ge zintis i s o n u n d a , s a d r â z a m a g ö n d e r d iğ i h a tt ı h ü m a y u nu z i k r e d e b i l ir i z . H ü k ü m d a r di y o r ki: «Benim v e z ir im , b u g ü n t e b d i l e n Ü s k ü d a r a v a r d ı m . F ı r ı n l a r a b a k tım b i r f ı r ı n d a n g a y r i p â k n an -ı aziz b u l a m a d ı m c ü m le s i b o z u k t u r . B a k k a l d ü k k â n l a r ı n d a u n y o k t u r sebebi n e d ir . H a b e r i m a t l û b u m - d u r . İ n ş a l la h - ü t a a l â y a r ı n rik âp - tH m ü z a k e r e s i o l u n a c a k m a d d e l e ri sö y leşeli m .» ( i t Y ine B irin c i A b d ü l h n m i d , b i r b a ş k a h a t t ı h ü m a y u n u n d a : ■ « Ç a rşıd a nan-ı a z i z l e r in n i z a m ı n a a lâ k a d e r ü l i m k â n v e r i l m e k ü z e r e idi, g e le ce k z a h a ir i n g e lm e d iğ in i n se b e b i n e d ir , h a v a l a r ı n ik tizası mıdır...» (2) Ü ç ü n c ü S e l im de, B a b ı â l i y e gön d e r d i ğ i b i r h a t t ı h ü m a y u n d a : « İ b a d u l l a h a d e v r i s a b ı k t a n â lâ h a s e k m e k y e d i r m e k b e n i m e m e lim ve m a t l û b u m o l d u ğ u n d a n b u n c a z a r a r ı i h t i y a r e d i p h e r b a r te k it e d i y o r u m . R a m a z a n ı ş e r i f te t a b h o l u n a c a k e t m e k l e r n ü m u n e - l e r gibi o l m a y ı p p e k f â h iş f a r k l ı g ö r ü y o r u m , bu f e s a t k i m l e r d e ol d u ğ u n u a n l ı v a m ı y o r u m . E ğ e r e t - m e k ç i l e r d e ise t e d i p v e b u m e l ’â n e t t e n m e n e y l e m e k se n in i ş i n d i r gö r e y i m seni şu e t m e k l e r i n u m u n e l e r gibi t a b h e t t i r m e ğ e i k d a m ı g a y r e t e d e s in s e n d e n m a t l û b u m d u r . B u n d a n so tıra y in e b o z u n g ö r ü r is em a l i m a l l a h m f i ’al ed erim ... » (3) H ü k ü m d a r l a r ı n e k m e k m e s e l e s i ne g ö s t e r d ik l e r i b u d i k k a t e m u k a b il. B a b ıâ li de a y n i m e v z u ü z e r i n d e h a s s a s i y e t l e d u r u r d u . Y ine b i r a r ş i v v e s i k a s ın d a , s a d r â z a m ı n h ü k ü m d a r a y a zdığı şu s a t ı r l a r o- . k o n m a k t a d ı r . E l k a p t a n s o n r a « N a n .ı aziz h u s u s u n u n s u r e t i n iz a m ı b i r k a ç gün- d e n b e r i n u h b e - i â m a l leylii m e h a r ç â k e r î o l u p d ü n k ü g ü n İ s t a n b u l K a d ı s ı E f e n d i d â i l e r i n i e t m e k ç i tai fesin e v e r d iğ i n iza m ı k e t h ü d a n ı k u l l a r ı ve R e i s ü l k ü t t a p V e k i li E- fe n d i b e n d e l e r i y l e m ü z a k e r e ve et- r a f i y l e m ü l â h a z a ve m ü ş a v e r e o- l u n d u k t a n iza m ı h a v i v e r i l e n ilâ m d a z i k r o l u n d u . ğu...» b i l d i r i l d i k t e n s o n r a g e r e k l i m ü ş a v e r e d e b u l u n u l d u ğ u v e T e k f u r d a ğ ı n d a n g e l e c e k z a h i r e f i y a t i y l e b u n d a n y a p ı, l a c a k e k m e k l e r i n f i y a t l a r ı ve g r a m a j l a r ı h a k k ı n d a i s tiz a n d a b u l u n u l d u ğ u y a k ı l m a k t a d ı r . I s t a n b u l d a a lı n a n b ü t ü n b u t e d b i r l e r e r a ğ m e n f ı r ı n c ı l a r h i l e l e r y a p a r ve g r a m a j ı d ü ş ü k , çeşnis i k ö t ü e k m e k l e r i m a l e d e r l e r d i . D ev l e t b u n a karşı da d a im a s e r t t e d b i r l e r a lır d ı. İk in ci M a h m u t z a m a n ı n d a «İki e k m e k ç i A r n a v u d u n u n a k ül k a t ıp h a l k a y e d i r d i k l e r i a ş i k â r ol m a k l a » y a k a l a n m ı ş l a r , z in d a n a a t ı lıp o r a d a i d am e d i l m i ş l e r d i (4) İ k in c i M a h m u t z a m a n ı n d a d o k san d i r h e m e k m e k ü ç p a r a y a sa t ılır d ı. O n ü ç Ş a b a n 1226 t a r i h i n d e 80 d i r h e m e k m e ğ e i k i p a r a n a r h k o n u l d u ve « F ı k a r a ve h e r k e s zl v a d e s iy l e şâd ve f ı k a r a z ü m r e s i b i r b i r i n e m ü j d e v e r i p b i r çok d u a l a r edild i.» (5) I s t a n b u l d a e k m e k , a y r ı a y r ı ne- v i l e r d e y a p ıl ı r , b i r çeş it e k m e ğ e de fo d la d e n ir , b i lh a s s a s a r a y d a s u l t a n l a r ı n , ş e h z a d e le r i n g ü n l ü k f o d l a ve s im it t a y ı n l a r ı o l u r d u . E k m e k ü z e r i n e s ö y l e n m i ş ş iir le r im iz de v a r d ı r . G ü n ü n b i r i n d e E k m e k c i z a d e A h m e t P a ş a . D e f t e r d a r o l m u ş t u , i d a r e s i n i b e ğ e n m i - y e n l e r . A h m e t P a ş a y a «E k m e k çi- z ad e k ıld ı d ü n y a y ı n a n a m u h ta ç » d e m i ş l e r d i E s k i d e n ç a r ş ı e k m e ğ i ç ö ı e n t i ve k e p e k ile y a p ıl ı r , b u y ü z d e n de es m e r o l u r d u . B u n a m u k a b i l , h as e k m e k i s l i y e n l e r , k e n d i l e r i u n a- lır. e v l e r i n d e y a p a r l a r ve ç a r ş ı fı r ı n ı n d a p i ş i r t i r l e r d i . B u n a da ev e k m e ğ i d e n il i r d i. (6) B u e v e k m e ğ i n i n en n e fis in i, Ab- d ü l m e c i t z a m a n ı n d a S a d ı k R ıfat P a ş a y a p t ı r ı y o r d u . R i f a t P a ş a n ı n y a p t ı r d ı ğ ı e k m e k l e r e «R ifat P a ş a F r a n c a l a s ı» d e n i r d i , C e v d e t P a ş a T e z a k i r ’iııde, R ifat P a ş a n ı n y a p t ı r dığı e k m e k l e r d e n v e s e r v e t i n d e n | ş ö y le b a h s e t m e k t e d i r : « G a y e t z ek i v e n u t k u se lis b i r z a t idi. F a k a t p e k m ü t e l e v v i n ve •m ü tere d d it idi S e r v e t v e gınası y e r i n d e , h a n es i açık, kişi z ad e b i r h a n e d a n - ı â l i ş a n idi. E t ’im e si n e fis v e leziz o l u p h a k k ı h a li s ve â lâ b u ğ d a y d a n e k m e k ç ı k a r ı r b i r fır ın i ş l e t i r idi. B u n d a ç ık a n f r a n c a l a y a R i f a t P a ş a F r a n c a l a s ı d e r l e r idi». Y i n e A b d ü l m e c i t z a m a n ı n d a b i r h e k im , o v a k te k a d a r y e n e n e k m e k t e n d a h a â lâ h a s v e k o la y ha z m e d i l i r b i r e k m e k y a p ı p n ü m u n e - sini p a d i ş a h a g ö n d e r m i ş t i . A b d ü l m e c i t b u e k m e ğ i b e ğ e n m i ş v e b i r f ı r ı n b i n a s iv l e m e z k û r e k m e ğ i n o- r a d a p i ş i r t i l i p h a l k a s a t ıl m a s ın a m ü s a a d e v e r m i ş t i . B u n u n ü z e r i n e , B e y o ğ lu n d a , A ğ a h a m a m ı c i v a r ı n d a y e n i b i r f ı r ın y a p ı l m ı ş v e o r a d a â lâ , o r t a v e b a y a ğ ı o l m a k ü z e r e ü ç n e v i l ez ze tli e k m e k p i ş i r il m e ğ e b a ş l a n ı l m ı ş t ı . (7) 1874 s e n e s i n d e I s t a n b u l d a e k m e ğin o k k a s ı n a b eş p a r a z a m m iy l e d o k s a n b e ş p a r a y a s a t t ı r ı l m a s m a k a r a r v e r i l m i ş t i . O v a k i t kilo , mi- lo gibi ş e y l e r m u t a d o l m a d ı ğ ı n d a n n e r e y e g id e r s e n o k k a d ö r t y ü z d i r h e m m e s e li m a m u l idi.» (8) İ k in c i A b d ü l h a m i d ’in ü z e r i n d e s e b a t l a d u r d u ğ u siy â s e t, e k m e k f i y a t l a r ı n a z a m y a p t ı r m a m a k t ı . B ir ik i d e fa, Ş e h r e m a n e t i n i n b u y o l d a k i m ü r a c a a t ı n ı ş i d d e tl e r e d d e tm i ş , f a k a t m e v c u t n a r h l a e k m e k s a t ı l m a s ı n ı n h â z i n e n i n z a r a r ı n a o l d u ğ u k e n d is in e a n l a t ı l ı n c a , g e n e z a m m a y a n a ş m a m ı ş ve a r a d a k i f a r k ı hazi ne-i h a s s a d a n ö d e t m iş ti. İ s t a n b u l h a l k ı d a b u p a d i ş a h ı n ö l ü s ü a r k a s ı n d a n «Bize h a s ı e k m e k y e d ir d i n » d iy e a ğ la m ış tı . C u m h u r i y e t d e v r i n d e d e e k m e k m e s e l e s i ü z e r i n d e ö n e m l e d u r u l m u ş v e e k m e k f i y a t l a r ı n d a , za m a n z a m a n a y a r l a m a l a r y a p ı l m ı ş t ı r . F a k a t b ü t ü n b u g a y r e t l e r e r a ğ m e n , a s r i ş e k i ld e e k m e k i m a l i y a p ı l a m a m ı ş o lm a s ı, h a k i k a t e n t e n k i d e d e ğ e r b i r n o k t a d ı r . arşivi No, (1) Topkapı saray 7029/208.(2) Topkapı sarayı arşivi No. 7029/207.
(3) Topkapı sarayı arşivi No.
2179.lln.
(4, 5) Ayasofya Cabisi Ömer E- fendi tarihi. ,
<6) Miinaklbi Kethttdazade Arif Efendi.
(7) Ceride-i Havadis. No. 380, se- nc 1264.
(8) Lûtfi Tarihi, Gayrı matbu Cilt. 16.
nüshası:
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivi
