Türk tarım politikasının Avrupa Birliği ortak tarım politikası kriterlerine uyumu ve Avrupa Birliği'ne giriş sürecinde Türk tarımında yaşanabilecek sorunlar

(1)

T.C.

SELÇUK ÜNİVERSİTESİ

SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

İKTİSAT ANA BİLİM DALI

TÜRK TARIM POLİTİKASININ AVRUPA BİRLİĞİ ORTAK

TARIM POLİTİKASI KRİTERLERİNE UYUMU VE

AVRUPA BİRLİĞİ'NE GİRİŞ SÜRECİNDE TÜRK

TARIMINDA YAŞANABİLECEK SORUNLAR

Danışman

Yrd. Doç. Dr. Murat Çetinkaya

Doktora Tezi

Bülent DARICI

(2)

İÇİNDEKİLER

İÇİNDEKİLER LİSTESİ ... I ÖZET ... VI ABSTRACT ... VII KISALTMALAR LİSTESİ …………... VIII TABLOLAR LİSTESİ ……... X GİRİŞ …….…….……….… XIII

I. BÖLÜM

TÜRKİYE VE AVRUPA BİRLİĞİ’NDE TARIM SEKTÖRÜNÜN GÖRÜNÜMÜ VE TARIM POLİTİKALARINDA YAŞANAN DEĞİŞİM

1. Türkiye ve Avrupa Birliği’nde Tarım Sektörünün Görünümü ve Tarım Politikalarında

Yaşanan Değişim ... 1

1.1 Cumhuriyet Döneminde Tarımda Yaşanan Gelişmeler ……….………...…..…. 1

1.1.1 Cumhuriyetin İlk Yıllarında Türk Tarımının Durumu ……….…...……...……. 3

1.1.2 Devletçilik ve Tarım ……….……...…...…. 5

1.1.3 1950’li Yıllar ve Tarım ……….……...…... 5

1.1.4 Planlı Dönemler ve Tarım ……….…….…….…... 7

1.1.4.1 I. Plan Dönemi (1963–1967) ………...……….…………...….... 8

1.1.4.2 II. Plan Dönemi (1968–1972) ………....……...…... 9

1.1.4.3 III. Plan Dönemi (1973–1978) ………...………….………...……. 10

1.1.4.4 IV. Plan Dönemi (1979–1983) ……….………...……...… 11

1.1.4.5 V. Plan Dönemi (1985–1989) ……….….………..…….….. 13

1.1.4.6 VI. Plan Dönemi (1990–1994) ……….….……….….….. 15

1.1.4.7 VII. Plan Dönemi (1996–2000) ……….…………... 16

1.1.4.8 VIII. Plan Dönemi (2001–2005) ……….………….. 18

1.1.5 Cumhuriyet Döneminde Uygulanan Tarım Politikalarının Değerlendirilmesi … 20 1.2 Avrupa Birliği Ortak Tarım Politikası ……….…...……... 22

(3)

1.2.1 Roma Antlaşması ve Ortak Tarım Politikası …...………... 23

1.3 Ortak Tarım Politikasının Amaçları ve İlkeleri ………..……..……….. 24

1.3.1 Ortak Tarım Politikasının Amaçları ……….………..….. 25

1.3.2 Ortak Tarım Politikasının İlkeleri ……….………... 25

1.4 Ortak Tarım Politikasının İşleyişi ……….…….. 27

1.4.1 Karar Mekanizması ……….………... 27

1.4.2 Ortak Piyasa Düzenleri ………..……….………. 27

1.4.2.1 İç Piyasada Müdahale, Dış Kaynaklı Rekabete Karşı Koruma Düzenlemeleri 28 1.4.2.2 Dış Rekabete Karşı Koruma Düzenlemeleri ……….….……….….. 28

1.4.2.3 Doğrudan Destek Düzenlemeleri ………...………….. 28

1.4.3 Pazar ve Fiyat Mekanizmaları ………...….. 29

1.4.3.1 İç Piyasada Ortak Fiyat Politikası ……….………… 29

1.4.3.2 Dış Piyasaya Yönelik Fiyat Politikaları ……...……….………… 31

1.4.4 Yapısal Politikalar ………..……….………. 34

1.4.5 Finansman Mekanizması ...………..……… 35

1.4.5.1 Garanti Bölümü ………..……….…….. 36

1.4.5.2 Yönlendirme Bölümü ………..……….…. 36

1.5 Ortak Tarım Politikasında Yapılan Reform Değişiklikleri …...……..……...………… 37

1.6 2000’li Yıllar Açısından Ortak Tarım Politikasına Bakış ………..………...……….. 39

1.6.1 Ortak Tarım Politikasının Üye Ülkelerin Tarım Sektörüne Etkisi ………..… 40

1.7 Ortak Tarım Politikası ve Çevre ………...………..…… 41

(4)

II. BÖLÜM

TÜRKİYE VE AVRUPA BİRLİĞİ TARIMSAL YAPISININ KARŞILAŞTIRILMASI

2. Türkiye ve Avrupa Birliği’nin Tarımsal Yapısının Karşılaştırılması.……...………... 46

2.1 Türkiye ve Avrupa Birliğ’nin Tarımsal Arazi Yapısı ve İşletme Sayılarının Karşılaştırılması ………..……….. 46

2.2 Türkiye ve Avrupa Birliği’nin Girdi Kullanım Düzeylerinin Karşılaştırılması ………... 51

2.2.1 Gübre Kullanımı ………...………... 51

2.2.2 Tarımsal Mekanizasyon ………..…….……… 53

2.2.3 Sulama ……….…..……….………….. 55

2.2.4 Tarımsal İlaç Kullanımı ………...……… 56

2.2.5 Tohumluk ……….………...……. 58

2.2.6 Destekleme ……….………..… 60

2.3 Türkiye ve Avrupa Birliği’nin Tarımsal Üretim Yapılarının Karşılaştırılması ………... 64

2.3.1 Bitkisel Üretim ………...……….……….………… 65

2.3.2 Hayvansal Üretim ………...……….… 67

2.3.3 Ormancılık ve Orman Ürünleri Üretimi ……….………... 68

2.3.4 Su Ürünleri Üretimi ……….……….... 70

2.4 Tarım Politikalarından Kaynaklanan Farklılık ve Sorunlar ……….………...… 73

2.5 Türkiye’nin Avrupa Birliği Ortak Tarım Politikasına Uyum Konusundaki Yükümlülükleri ……… 80

2.6 Türkiye’de Tarımın Finansmanı ………..…..…. 88

2.6.1 Tarımsal Finansmanın Türkiye’deki Uygulama Biçimleri ………... 89

(5)

2.7 Avrupa Birliği’nde Tarımın Finansmanı ……….………..………... 93

2.7.1 Avrupa Tarımsal Yönlendirme ve Garanti Fonu (FEOGA) ………....… 95

2.7.1.1 Garanti Fonu ………. 96

2.7.1.2 Yönlendirme Fonu ………..……..……… 97

2.7.2 Avrupa Bölgesel Kalkınma Fonu (ABKF) ………...……... 99

2.7.3 Avrupa Sosyal Fonu (ASF) ………...…... 99

2.7.4 Avrupa Birliği Uyum Fonları ………..………...… 101

2.8 Türkiye'de Tarımsal Ekonomi Yapısının Avrupa Birliği İle Karşılaştırılması …….…… 101

2.8.1 Tarımsal Nüfus Yapısı ………... 102

2.8.2 Tarımsal İstihdamın ………... 103

2.8.3 Tarımsal Gayri Safi Yurt İçi Hasıla ……….……….. 105

2.8.4 Tarımsal Büyüme Hızı ………...……….….. 107

2.8.5 Tarımsal Katma Değer ……….……….. 108

2.8.6 Kişi Başına Düşen Tarımsal Gayri Safi Yurt İçi Hasıla ………..………….. 110

2.8.7 Tarımsal Dış Ticaret ……….. 111

2.8.8 Tarımsal Verimlilik ……….…………... 114

2.8.9 Tarımsal Rekabet ………... 116

III. BÖLÜM TÜRKİYE TARIM SEKTÖRÜNÜN AVRUPA BİRLİĞİ ÜYELİĞİ YOLUNDA YAPTIĞI ÇALIŞMALAR VE BUNLARIN SONUÇLARI 3. Türkiye Tarım Sektörünün Avrupa Birliği Üyeliği Yolunda Yaptığı Çalışmalar ve Bunların Sonuçları ………...…..………...…… 118

3.1 İlerleme Raporlarında Türkiye Tarım Sektörünün Görünümü ……….……… 118

3.1.1 1998 İlerleme Raporu ……….………..……... 119

3.1.2 1999 İlerleme Raporu ……….………...……. 120

(6)

3.1.4 2001 İlerleme Raporu ……….…...…... 123 3.1.5 2002 İlerleme Raporu ………...……. 125 3.1.6 2003 İlerleme Raporu ………...……….…. 127 3.1.7 2004 İlerleme Raporu ………....………. 128 3.1.8 2005 İlerleme Raporu ………...………. 129 3.1.9 2006 İlerleme Raporu ………...…….……. 130

3.2 Ulusal Programlar ve Türkiye Tarım Sektörünü Uyumlaştırma Çabaları ……….…...… 132

3.2.1 2001 Ulusal Program ………...…….…… 133

3.2.2 2003 Ulusal Program ………...…………... 135

3.2.3 Tarım Stratejisi 2006–2010 ……….……..…. 139

3.3 Türkiye Tarım Sektörünün Avrupa Birliği’ne Uyum İçin Yaptığı Kanun Değişiklikleri 141 3.3.1 Tarım Kanununda Yapılan Değişiklikler ………..…………. 147

3.3.2 Mera Kanununda Yapılan Değişiklikler …...………. 151

3.3.3 Tohumculuk Kanununda Yapılan Değişiklikler ….………... 154

3.3.4 Tarım Sigortaları Kanununda Yapılan Değişiklikler ……...……….. 156

3.3.5 Organik Tarım Kanununda Yapılan Değişiklikler ……….……… 159

3.3.6 Su Ürünleri Kanununda Yapılan Değişiklikler ……….. 162

3.3.7 Şeker Kanununda Yapılan Değişiklikler ………..………….………. 163

3.3.8 Çevre Kanununda Yapılan Değişiklikler ………... 164

3.3.9 Tarım Kredi Kooperatifler Kanununda Yapılan Değişiklikler ……….…. 166

3.3.10 Tarımsal Üretici Birlikleri Kanununda Yapılan Değişiklikler …………...….. 167

3.3.11 Türkiye’de Desteklemeler Konusunda Yapılan Değişiklikler …...……….. 169

3.3.12 Lisanslı Depoculuk Kanununda Yapılan Değişiklikler …………..…….……. 172

3.3.13 Toprak Koruma ve Arazi Kullanma Kanununda Yapılan Değişiklikler …….. 173

3.3.14 Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kanununda Yapılan Değişiklikler .. 175

SONUÇLAR VE ÖNERİLER ……….……….…….. 186

(7)

ÖZET

Tarım Sektörü açısından gelişme mevcut tarım politikalarının etkinliği ile sağlanabilir. Tarım politikaları, üretim ve verimliliği artırarak rekabet edebilme gücü sağlaması ve ülkenin refah seviyesini artırması bakımından oldukça önemlidir. İki ülkenin tarım sektörü karşılaştırıldığında öncelik olarak tarımın yapısı, uygulanan tarım politikaları ve hukuki açıdan mevzuatın durumu ön plana çıkmaktadır.

Avrupa Birliği’ne üyelik yolunda tarım sektörü açısından uyumun sağlanması

Türkiye için bazı kriterlerin yerine getirilmesi ile mümkün hale gelecektir. Bu kriterler ise, tarım sektörünün yapısı, politikaları ve mevzuat uyumu vb olarak sıralanabilir. Bu açıdan yaptığımız çalışmada Avrupa Birliği Ortak Tarım Politikasının, Türkiye Tarım Politikası ile karşılaştırılması; tarihi süreçte geçirdiği değişiklikler, tarımsal yapı, tarımsal mevzuat, tarımsal ekonomi açılarından değerlendirilmiştir.

Yapılan karşılaştırmalar ise, dört başlıkta toplanmış ve öneriler bu başlıklar altında verilmiştir. Bunlar; Avrupa Birliği İlerleme Raporları, Tarımsal Ekonomi Yapısı, Tarımsal Mevzuat Uyumu ve Kırsal Kalkınmadır. Bu dört başlıkta, mevcut durum, gelinen nokta ve çözüm önerileri ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Türkiye Tarım Sektörü, Avrupa Birliği Ortak Tarım Politikası, Tarım Politikaları, Tarımsal Düzenlemeler, Küresel Tarım, İlerleme Raporları, Kalkınma Planları,

(8)

ABSTRACT

Growth, in terms of Agricultural Sector, can be achieved through the efficiency of current agricultural policies. Agricultural policies are of vital importance from point of view of offering competitive strength by increasing production and productivity and thereby increasing the level of the social well-being.When comparing the agricultural sectors of the two countries,significant points such as currently applied agricultural policies and the legal situation in terms of regulations come to the fore.

On the path to the membership to the European Union,only after application of some criteria by Turkey,will it be able to be possible to ensure a full compliance.These criteria can be listed as the structure, policies and regulations of the agricultural sector..We, based on this basis ,conducted a study which deals with the comparison of the European Union Joint agricultural Policy with Turkish Agricultural Policy; the changes that happened throughout history, agricultural structure,agricultural regulations and agricultural economy have been evaluated.

The researches carried out have been collected under four titles and the suggestions have been made accordingly.These are given as ; The European Union Advancement Reports,Agricultural Economic structure, Agricultural compliance of regulations and Rural development.Within above given four titles,the situation, current position and recommendations regarding solutions have been dealt with.

Key words

Turkish Agricultural Sector,European Union Joint Agricultural policy,Agricultural Policies,Agricultural Regulations,Global agriculture,Advancement reports, developmental plans

(9)

KISALTMALAR AB: Avrupa Birliği

ABD: Amerika Birleşik Devletleri

ABGS: Avrupa Birliği Genel Sekreterliği age: Adı geçen eser

AET: Avrupa Ekonomik Topluluğu ATAD: Avrupa Topluluğu Adalet Divanı bkz.: Bakınız

ÇK: Çiftçi Konfederasyonları

DFİF: Destekleme Fiyat İstikrar Fonu DGD: Doğrudan Gelir Desteği

DPT: Devlet Planlama Teşkilatı DTM: Dış Ticaret Müsteşarlığı DTÖ: Dünya Ticaret Örgütü

DTÖTA: Dünya Ticaret Örgütü Tarım Anlaşması DYSY: Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları EDÖ: Eşdeğer Destek Ölçümü

ERS: İktisadi Araştırma Servisi FTC: Federal Ticaret Komisyonu GAP: Güneydoğu Anadolu Projesi

GATT: Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması GB: Gümrük Birliği

GSMH: Gayri Safi Milli Hâsıla

IATCR: Uluslararası Tarımsal Ticaret Araştırma Konsorsiyumu IMF: Uluslararası Para Fonu

İKV: İktisadi Kalkınma Vakfı KİT: Kamu İktisadi Teşebbüsü KTİ: Kamu Ticari İşletmesi OCM: Rekabetçi Piyasalar Örgütü

OECD: İktisadi İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı OKK: Ortaklık Konseyi Kararı

(10)

OPD: Ortak Piyasa Düzeni OTP: Ortak Tarım Politikası

RKHK: Rekabetin Korunması Hakkında Kanun s. : Sayfa

SP: Siyasi Partiler

STK: Sivil Toplum Kuruluşları TDE: Tüketici Desteği Eşdeğeri TDÖ: Toplu Destek Ölçümü

TEAE: Tarımsal Ekonomik Araştırmalar Enstitüsü TEK: Türk Ekonomi Kurumu

TMO: Toprak Mahsulleri Ofisi TOK: Tarife Oranlı Kota

TSKB: Tarım Satış Kooperatifleri ve Birlikleri TŞFAŞ: Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.

TRUP: Tarımsal Reform Uygulama Projesi TÜSİAD: Türk Sanayici ve İşadamları Derneği TZOB: Türkiye Zirai Odalar Birliği

TZDK: Türk Zirai Donatım Kurumu USDA: ABD Tarım Bakanlığı ÜDE: Üretici Desteği Eşdeğeri ZMO: Ziraat Mühendisler Odası

(11)

TABLOLAR

Tablo 1: Sabit Fiyatlarla Sektörlerin GSMH İçindeki Payları (%) (1963-1967) …………. 8 Tablo 2: Sabit Fiyatlarla GSMH Sektörel Büyüme Hızları (%) (1963–1967) ………...…. 9 Tablo 3: Sabit Fiyatlarla Sektörlerin GSMH İçindeki Payları (%) (1968–1972).…...… 9 Tablo 4: Sabit Fiyatlarla GSMH Sektörel Büyüme Hızları (%) (1968–1972) …….….…. 10 Tablo 5: Sabit Fiyatlarla Sektörlerin GSMH İçindeki Payları (%) (1973–1978) …...…. 10 Tablo 6: Sabit Fiyatlarla GSMH Sektörel Büyüme Hızları (%) (1973–1978) ….…….…. 11 Tablo 7: Sabit Fiyatlarla Sektörlerin GSMH İçindeki Payları (%) (1979-1983) …...…… 12 Tablo 8: Sabit Fiyatlarla GSMH Sektörel Büyüme Hızları (%) (1979–1983) ………..…. 13 Tablo 9: Sabit Fiyatlarla Sektörlerin GSMH İçindeki Payları (%) (1984-1989) ..…....…. 14 Tablo 10: Sabit Fiyatlarla GSMH Sektörel Büyüme Hızları (%) (1984-1989) ....…....…. 14 Tablo 11: Sabit Fiyatlarla Sektörlerin GSMH İçindeki Payları (%) (1990-1994) ….…… 15 Tablo 12: Sabit Fiyatlarla GSMH Sektörel Büyüme Hızları (%) (1990-1994)………..… 16 Tablo 13: Sabit Fiyatlarla Sektörlerin GSMH İçindeki Payları (%) (1995–2000) ….…… 17 Tablo 14: Sabit Fiyatlarla GSMH Sektörel Büyüme Hızları (%) (1995–2000) …..….….. 18 Tablo 15: Sabit Fiyatlarla Sektörlerin GSMH İçindeki Payları (%) (2001–2006) .…...… 18 Tablo 16: Sabit Fiyatlarla GSMH Sektörel Büyüme Hızları (%) (2001–2006) …………. 19 Tablo 17: Planlı Dönemlerde GSMH Büyüme Oranları (1987 Sabit Fiyatlarla) ….…..… 20 Tablo 18: Genişlemelerin AB Üzerindeki Etkisi ... 44 Tablo 19: Türkiye’de Bulunan İşletme Sayıları ……..……….….……. 47 Tablo 20: AB ve Türkiye'de Tarımsal Alanlar ve İşletme Ölçeği (2004) ……….. 49 Tablo 21: AB Ülkelerinde Arazinin Cinsine Göre Dağılımı (2000) …….………….…… 50 Tablo 22: AB ve Türkiye'de Gübre Tüketimi (2003) ………...…………..…… 52 Tablo 23: Türkiye'de Gübre Üretim, Tüketim ve İthalatı (2002-2006) ….……..……..… 53 Tablo 24: Çeşitli Ülkelerde Tarımda Kullanılan Toplam Traktör Sayısı (2000 2004) ... 54 Tablo 25: Türkiye’de Sulanan Tarım Arazi Büyüklüğü (1995 2003) ………..…….…... 55 Tablo 26: Türkiye ve AB'nde Toplam Tarım Alanı ve Sulanan Tarım Alanı (2003) …... 56 Tablo 27: Hektara Kullanılan Gübre (ton), Fungusit, Bakterist, Herbisit, ve İnsektisit (kg) (2002) ………...………..…… 57 Tablo 28: Bölgelere Göre Tarım İlacı Kullanımı (%) (1995 2002) ….……..………….... 58 Tablo 29: Türkiye'de Bazı Tohumlukların Üretim Miktarları (Ton) (1990-2003) …….... 59

(12)

Tablo 30: Türkiye'de Tarımsal Destek Ödemeleri (milyon YTL) (1999-2007) ………... 61

Tablo 31: Bazı Ülkelerde Nüfus ve Destekleme Oranları (2001) ………... 62

Tablo 32: Türkiye'nin Yıllar İtibari İle Bitkisel Ürün Üretimi (Ton) (1995-2006) ……....66

Tablo 33: AB ve Türkiye'de Bazı Bitkisel Ürünlerin Üretimi (Bin Ton) (2004) ……... 66

Tablo 34: Türkiye ve AB'nde Hayvan sayıları (2001-2003) (1000 Baş) ………... 68

Tablo 35: Türkiye ve Bazı Ülkelerde Orman Alanı, Kişi Başına Düşen Alan ve Üretim (2001) ………...………...………... 69

Tablo 36: Türkiye’de Orman Alanının İşletme Amacı ve Mülkiyete Göre Dağılımı (2001) ………...….70

Tablo 37: AB ve Türkiye Toplam Su Ürünleri Üretimi (Bin Ton) (1995 2004) ….…..… 72

Tablo 38: Tarımda Kavram Değişiklikleri …….……….... 75

Tablo 39: Tarım Politikalarında Kavram Değişiklikleri ………..………... 76

Tablo 40: AB Tarım Politikaları İle Türk Tarım Politikalarının Genel Olarak Karşılaştırılması ………..… 77

Tablo 41: Bazı Göstergelerle Tarımın Finansmanı ……….…...…….... 91

Tablo 42: Türkiye'nin Çeşitli Tarımsal Destek Oranları (1980-2005) .……….…. 92

Tablo 43: AB'nde Bütçe ve Tarımsal Harcamaların Gelişimi (1980-2005) …………...… 93

Tablo 44: 2009-2013 Yılları Arasında Öngörülen AB Bütçesi ……….……. 94

Tablo 45: Türkiye'nin Kent ve Kır Nüfusu (1995-2006) …..………..……. 102

Tablo 46: Türkiye ve AB’nde Toplam ve Tarımsal Nüfus …..…..……….. 103

Tablo 47: Türkiye'de Sivil İstihdam ve Tarımsal İstihdamın Payı (1995-2006) …….…. 104

Tablo 48: Türkiye ve AB'nde Tarımsal İstihdam ……….… 105

Tablo 49:Gayri Safi Yurt İçi Hasılanın (GSYİH) Sektörel Dağılımı ………... 106

Tablo 50: Gayri Safi Yurt İçi Hasıla (GSYİH) Büyüklükleri ………...…... 107

Tablo 51: Türkiye Tarım Sektörü Büyüme Hızı (1998-2006) ………....……. 107

Tablo 52: AB Ülkeleri Büyüme Hızları (1998-2007) ……… 108

Tablo 53: Türkiye Tarım Sektörünün Katma Değer Büyüklükleri ………...…………... 109

Tablo 54: AB Ülkelerinde Tarımsal Katma Değer Üretimi (2004) ……….…… 110

Tablo 55: Türkiye'nin Kişi Başına Düşen Tarımsal GSYİH Miktarı ve Çeşitli Göstergeler . ………110 Tablo 56: Türkiye ve AB'nin Kişi Başına Düşen GSYİH ve Çeşitli Göstergeler (2004) 111 Tablo 57: Türkiye’nin Tarımsal İthalat ve Tarımsal İhracat Rakamları (1980-2004) …. 111

(13)

Tablo 58: Türkiye Tarım Ürünleri Dış Ticareti (1998-2007) …………..………….…… 112 Tablo 59: Türkiye'nin Dış Ticareti ve AB'nin Payı (1993-2007)………..…… 113 Tablo 60: AB’ye Yapılan Toplam İhracat ve Tarımın Payı (1994-2003)…………...… 113 Tablo 61: AB’den Yapılan Toplam İthalat ve Tarımın Payı (1996-2003)………....…… 114 Tablo 62: Türkiye ve AB'nde Bazı Bitkisel ve Hayvansal Ürünlerde Verimlilik (2005) 115 Tablo 63: Seçilmiş tarımsal ürünlerde Türkiye'nin Uluslar arası Rekabet Gücündeki Değişmeler (1990-2003) ……….………..…… 116 Tablo 64: Tarım Politika Taahhütleri Matrisi ……….. 145 Tablo 65 Türkiye ve Avrupa Birliği'nin Bazı Tarımsal Göstergelerle Karşılaştırılması . 178 Tablo 66: Türkiye ve Avrupa Birliği'nde Tarım Sektörünün Karşılaştırılması …...…. 179 Tablo 67: İstatistiki Bölge Sınıflandırılması (IBBS) ……… 198

(14)

GİRİŞ

Ülkelerdeki beslenme alışkanlıklarının, coğrafi koşullar ve kültürel faktörler nedeniyle önemli değişiklikler göstermesi, toplumların gıda ihtiyaçlarını dışarıya bağımlı olmadan kendi başlarına karşılamak ve tarım sektöründe etkinliği arttırmak amacıyla, devletin koruması ve desteği altında kapsamlı tarım politikaları oluşturmaya yöneltmiştir. Ülke nüfusunun hem sağlıklı hem de dengeli beslenmesi ve gelecek nesillerin daha sağlıklı olması, çevre ve biyolojik çeşitliliğin koruma altına alınması sürdürülebilir bir ekonomik kalkınmanın sağlanması, iç ve dış piyasada fazla rekabet gücüne sahip ürünlerin üretilerek üretici gelirlerinin arttırılması ve tarımsal alt yapının iyileştirilmesi için, gerekli olan politika ve araçların belirlenerek uygulanması giderek önem kazanmaktadır. Avrupa Birliği’nin (AB) Ortak Tarım Politikası (OTP) sonucunda elde ettiği başarılar, AB hedef ve politikalarında önemli değişikliklere neden olmuştur. Coğrafi konumun AB içerisinde üretilmesine izin verdiği hemen bütün ürünlerde, kendi kendine yeterliliği sağlayıp stok fazlası için dış piyasa arayışında bulunan AB’de, tarımla meşgul olanların oranı %5 düzeyine inmiştir. Tarıma dair alt yapı sorunlarını OTP ile büyük ölçüde çözüme kavuşturan AB, minimum maliyet maksimum verimlilik esasına dayanan tarım-sanayi entegrasyonunu da gerçekleştirmiştir.

AB’ni hedefleyen Türkiye’de ise Tarım Sektörü, beslenmenin yanında stratejik önemi, sanayi kesimine olan katkısı, istihdamın %34’ünü oluşturması ve Gayri Safi Milli Hasıla’dan aldığı pay dolayısıyla vazgeçilmez bir konumda bulunmaktadır. Tarım Sektörünün taşıdığı bu önem karşısında geçmişten günümüze taşıdığı sorunlar ile de her zaman tartışılan bir konu olmuştur. Bu tartışmalar, tarımın yapısal, hukuki ve siyasi sorunları etrafında yoğunlaşmış ve AB’ne üyelik yolunda engeller olarak ortaya çıkmıştır. Bununla birlikte, yapılan bu çalışma, belirli tarih aralıklarının (özellikle 2000 yılı sonrası) sayısal veriler yardımı ile karşılaştırılması yapılarak, AB’ne üyelik yolunda ortaya çıkan engelleri belirlemeyi, tarımın mevcut sorunlarını ortaya koymayı ve çözüm önerileri getirmeyi hedeflemiştir.

Bu amaçla, çalışmamızda ilk olarak tarım sektörünün yaşadığı tarihsel süreç anlatılmıştır. Bu tarihi süreçte önce Cumhuriyet sonrası Türk Tarım Sektörü planlı

(15)

dönemler itibariyle ele alınmıştır. Bu şekilde Cumhuriyet dönemi boyunca devam eden ve günümüze kadar gelen sekiz kalkınma planında Tarım Politikaları planlı dönemler vasıtasıyla izlenmiş ve özetlenmeye çalışılmıştır. Bu kısmın sonunda Cumhuriyet dönemi boyunca uygulanan tarım politikalarının bir değerlendirilmesi de verilmiştir. Ardından yine bu ilk bölümde, AB ve onun oluşturduğu politika olan OTP, tarihi süreç içerisinde; doğuşu, işleyişi, gelişimi ve yaşadığı reform değişiklikleri ayrıntılı bir şekilde incelenmiştir. Bu şekilde ilk bölümde tarihi perspektif içerisinde hem AB Tarım Sektörü hem de Türkiye Tarımı Sektörünü tanıma imkânımız ortaya çıkmıştır.

İkinci bölümde ise Türkiye ve AB’de tarım sektörünün yapısal olarak ülke ekonomileri açısından önemi üzerinde durulmuştur. Bu ayrıntılı olarak incelenen ikinci bölüm altı kısımdan oluşmuştur. Bu altı kısım; tarımsal arazi ve işletme yapısı, girdi kullanımı (gübre kullanımı, tarımsal mekanizasyon, sulama, tarımsal ilaç kullanımı, tohumluk, destekleme), üretim yapısı (bitkisel üretim, hayvansal üretim, ormancılık ve orman ürünleri, su ürünleri), uygulanan politikalar, finansman olanakları ve tarımsal ekonomi yapısı (tarımsal nüfus, tarımsal istihdam, tarımsal gayri safi yurt içi hasıla, tarımsal büyüme, tarımsal katma değer, kişi başına düşen tarımsal gayri safi yurt içi hasıla, tarımsal dış ticaret, tarımsal verimlilik, tarımsal rekabet) şeklinde sıralanmıştır.

Üçüncü bölümde, AB’nin Türkiye için 1998 yılından itibaren yayınlamış olduğu İlerleme Raporları ile tarım sektörünün görünümü ele alınmıştır. Çalışmamızın üçüncü bölümünün ikinci kısmında, Türkiye’nin İlerleme Raporlarına cevap niteliğindeki Ulusal Programlarda Türkiye tarım sektörünün geldiği noktalar üzerinde durulmuştur. Yine çalışmanın üçüncü bölümünün üçüncü kısmında Türkiye tarım sektörünün Avrupa Birliği’ne uyum için yaptığı kanun değişiklikleri ile bu yapılan değişikliklerin tarım sektörümüz açısından etkileri tarımsal Sivil Toplum Kuruluşları, farklı Siyasi Parti görüşleri, Tarım ve Zirai Odalar (ZMO, TZOB vb.) ile Çiftçi Konfederasyonları görüşleri çerçevesinde Türkiye Büyük Millet Meclis tutanaklarından yararlanılarak Türkiye için oluşacak veya oluşabilecek etkiler ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Yine bu üçüncü bölümde, ikinci bölümdeki karşılaştırmalardan elde edilen sonuçlar ile ilerleme raporları ve ulusal programların ortaya koyduğu amaçlar ayrı birer tablo halinde verilerek mevcut durum, AB ile karşılaştırma ve çözüm önerileri sunulmuştur.

(16)

Sonuç ve öneriler kısmında mevcut durum analiz edilerek Türkiye’nin yapması gereken değişikliklerin neler olduğu; tarımsal yapı göstergeleri, çıkarılan veya değiştirilen kanunlar, ilerleme raporları ve kırsal kalkınma politikaları olarak dört başlıkta toplanmaya çalışılmış ve Tarımsal Kuruluşlar (TZOB, ZMO, Çiftçi Konfederasyonları vb.) ile Tarımsal Sivil Toplum Kuruluşları, Siyasi Parti görüşleri, Türkiye Büyük Millet Meclisi Tutanakları, Avrupa Birliği Genel Sekreterliği görüşleri çerçevesinde değerlendirilmiş ve öneriler getirilmiştir.

(17)

I. BÖLÜM

TÜRKİYE VE AVRUPA BİRLİĞİ’NDE TARIM SEKTÖRÜNÜN GÖRÜNÜMÜ VE TARIM POLİTİKALARINDA YAŞANAN DEĞİŞİM

1. Türkiye ve Avrupa Birliği’nde Tarım Sektörünün Görünümü ve Tarım Politikalarında Yaşanan Değişim

Türkiye, 1958 yılında kurulan AET’ye, 31 Temmuz 1959 tarihinde Ortaklık başvurusunda bulunmuştur. Türkiye'nin kalkınma düzeyinin tam üyeliğin gereklerini yerine getirmeye yeterli olmadığı bildirilmiş ve tam üyelik koşulları gerçekleşinceye kadar geçerli olacak bir ortaklık anlaşması imzalanması önerilmiştir. Söz konusu anlaşma 12 Eylül 1963 tarihinde Ankara'da imzalanmıştır. Türkiye’nin AB ile 1963 yılında imzaladığı Ankara Anlaşması; hazırlık dönemi, geçiş dönemi ve son dönem olmak üzere üç aşama tamamlandıktan sonra Gümrük Birliğinin gerçekleştirilmesini ve AB’ye tam üyeliği öngörmektedir. 1973 yılında yürürlüğe giren Katma Protokol ile geçiş döneminin süresi (22 yıl) ve bu dönemde tarım da dâhil olmak üzere taraflar arasındaki ticarette geçerli olacak kurallar tespit edilmiştir. 1 Ocak 1996 tarihinde Gümrük Birliği sürecinin başlamasıyla, 1963 yılında imzalanan Ankara Anlaşması'nda değinilen son döneme girilmiştir. Bundan sonra 17 Aralık 2004’de müzakerelere geçilmesi kararı alınmış ve 3 Ekim 2005’de tarama ve müzakere süreci başlamıştır. 13 Ekim 2006 tarihi itibarıyla da 35 fasılda taramalar bitirilmiştir. Tarım ile ilgili 3 başlık 5 Aralık 2005 tarihinde görüşülmeye başlamış ve 28 Nisan 2006 tarihinde tarama tamamlanmıştır1.

1.1 Cumhuriyet Döneminde Tarımda Yaşanan Gelişmeler

Osmanlı’dan Cumhuriyet’e aktarılan tarımsal yapı; büyük çiftçilik-ağalık, tımarın en küçük birimlerinin bağımsızlaşması ile ortaya çıkan küçük çiftçilik ve küçük topraklı ırgat köylülük unsurlarında oluşmaktaydı.

1_{AB ve Türk Tarımı: Dünü, Bugünü ve Yarını,} http://www.tarim.gen.tr/haber/koseyazilari-detay.asp?yazar=6&yazi=7, Erişim Tarihi: 15.09.2008

(18)

Genel olarak Osmanlı Devletin de tarımın görünümünü şu şekilde özetleyebiliriz2;  Osmanlı, Cumhuriyet’e tarıma dayalı bir ekonomi bırakmıştır.

 Üretim, öz tüketim ve gaz-bez-tuz üçlüsünün edinilmesi içindir ve ürün pazarı gelişmemiştir.

 Üretim deseni hububat ağırlıklıdır.

 Tarım ürünü talebi, üretimi yönlendirecek nitelikte değildir  Tarıma dayalı sanayi cılızdır.

 Pazarlama altyapısı yoktur.

 Kağnı-karabasan-organik enerji üçlüsünden oluşan teknoloji ilkeldir.  Teknoloji ürünü sayılabilecek herhangi bir girdi kullanılmamaktadır.

 Toplumsal tabakalaşma, üretim-bölüşüm ilişkilerinden etkilenmeye başlamış ve değişik bölgelerde farklı görünümler kazanmıştır.

 Bu yapının toplumsal davranış biçimi, Osmanlı’nın kul anlayışına oldukça uygundur.

Yukarıda Osmanlı İmparatorluğu döneminde bahsedilen tarımsal görünüm, yeni kurulan Türkiye Cumhuriyetinin sorunlu bir sektör devraldığı gerçeğini yansıtmaktadır. Bununla birlikte Cumhuriyet Dönemi birçok ilklerle tarıma bakışını, “köylü efendimizdir” ifadesiyle dile getirmiş ve tek parti yönetiminin temel ilkelerinden birini de oluşturan “köycülük” yaklaşımını oluşturmuştur. Aşarın kaldırılması, ekili alanların artması, ulaşım olanaklarının gelişmesi, buna bağlı olarak pazara çıkışın hızlanması, Medeni Kanun’la özel mülkiyetin güvenceye bağlanması, ilk kez destek uygulamalarının gündeme gelmesi, çiftçiyi topraklandırma çabaları, devlet desteği ile ilk kez girdi kullanımı, tarımsal kredi kullanımının başlaması, tarımdan sorumlu Ziraat Vekaletinin kurulması, sektörle ilgili kimi yasal düzenlemelerin yapılması ve tüm bunlarla bağlantılı olarak üretimde önemli artışların sağlanması dönemin ayrıcı özelliklerini oluşturmaktadır.

(19)

1.1.1 Cumhuriyetin İlk Yıllarında Türk Tarımının Durumu

Cumhuriyetin ilk yıllarında Osmanlıdan devralınan köylü devleti, çiftçilikle tanışmıştır. Köylü milleti çiftçi sınıfa geçirebilmek hedef seçilmiştir. Bu dönemde Atatürk önemli adımlar atmış ve köylüyü çiftçi yapmak için birtakım oluşumlara girişmiştir.

Osmanlıların savaşlarla geçen son yıllarında köylünün durumu giderek kötüleşirken tarımda teknoloji gelişimi konusunda dikkati çeken bir faaliyet gözlenmemiştir3_.

Cumhuriyet dönemine ait tarımla ilgili ilk sayısal bilgiler ancak 1927 Ziraat Sayımı sonucunda elde edilmiştir. Bu sayıma göre, ülkenin toplam nüfusu 13,4 milyondur ve bu nüfusun %85 i köylerde yaşamaktadır. Diğer yandan sanayide çalışanların toplam nüfusun %2,1 ini, ticaretle uğraşanlarınsa %1,9 unu oluşturduğu göz önüne alındığında, Türkiye’nin ekonomisi tarıma dayalı bir ülke olduğu açıkça görülmektedir4.

Bu dönemde ekonominin yoğun olarak tarımsal faaliyetlerden oluşması, doğa koşullarını ekonomik gelişmelerde önemli bir belirleyici konumda tutmaktaydı. Bu dönem de ayrıca ulaştırma ve haberleşme alanındaki yetersizlikler tarımsal ürünlerin nüfusun yoğun olduğu bölgelere getirilmesini engelliyordu5.

1932 yılına kadar 1. Liberal dönem olarak kayıtlara geçen bu yıllarda özel girişimciliğin özendirildiği yıllar olmuştur. Bu dönemde en önemli ilk adım Türkiye ekonomisinin gelişmesi ve güçlenmesi için yapılması gerekenleri tartışmak üzere toplanan 1923 İzmir İktisat Kongresidir. Kongreye her kazadan 3’ü çiftçi olmak üzere 1135 kişi davet edilmiştir. Kongrede alınan kararlar ise şöyledir6;

 Reji idaresinin kaldırılması ve yabancıların elinde bulunan içki ve tütün tekelinin yerli halka verilmesi,

3_{Zeynel Dinler, Tarım Ekonomisi, Ekin Kitabevi, Bursa, 2000, s. 206} 4_{Dinler (2000), a.g.e., s. 35}

5_{Karahan Uysal, Tarım Sektöründe Türkiye ve Avrupa Birliği Etkileşimi, Ankara 2001, s. 40} 6_{Tarım Tarihi, http://www.tarim.gov.tr., Erişim Tarihi: 15.09.2006}

(20)

 Aşar vergisinin kaldırılması,  Lüks ithalattan kaçınılması,

 Yerli üretimin geliştirilmesine çalışılması,

 Yabancı sermayenin ülke gelişmesine katkısı göz önünde bulundurularak

izin verilmesi,

 Kapitülasyonların kaldırılması,  Hayvancılığın geliştirilmesi,  Banka kurulmasının teşviki,

 Devlet memurları ve askerlerin ihtiyaçlarının yurt içinden karşılanması, Kongrede çok hızlı ve acele kararlar alındığı için beklenen başarı sağlanamamış ancak, milli bir ekonomi politikasının gereği ve önemi açık olarak ortaya konulmuştur.

Tarım sektörü yine bu dönemde en önemli değişikliği 17 Şubat 1925 tarih ve 552 sayılı kanunla gerçekleştirmiş ve “aşar vergisi” ni kaldırmıştır. 1926 yılında medeni kanun kabul edilmiş ve toprak üzerindeki özel mülkiyet yasalarla çerçevelendirilmiştir. Mir-i arazinin bir grubu olan vakıf toprakları da 1935 yılında çıkarılan bir kanun ile tasfiye edilmiştir. Bu uygulama geniş ve verimli vakıf arazilerinin zengin zümreler elinde toplanmasına neden olmuştur. 1945 yılında çıkarılan “çiftçiyi topraklandırma kanunu” ile de vakıf arazilerinin tümünün kamulaştırılarak çiftçiye dağıtılması çalışmaları başlamıştır. Bu dönemde topraksız köylüleri topraklandırma çalışmaları yapılmıştır. 1923-38 yılları arasında 3,7 milyon dekar arazi dağıtılmıştır. Devlete ait toprakların 1/10’u resmi olarak dağıtılmıştır. Resmi olarak dağıtılan toprakların büyük bir oranı göçmenlere verilmiştir. Toprak kanunundaki bu adaletsizliği düzeltmek için 1935 yılında çalışmalar başlamış ancak Atatürk’ün ölümü ve II. Dünya savaşı ile sonuçsuz kalmıştır7.

1929 dünya ekonomik krizi ile tarımsal ürünlerin ve hammaddelerin ihraç fiyatı düşmüştür. Devletçilik politikasının benimsenmesi bu dönemde başlamıştır. 1934’de tüketim mallarının üretimine ve ithal ikamesine dayanan 1. Sanayi Planı hazırlanıp uygulamaya konulmuştur. Bu plan ile tarım kesimini içeren mevcut gıda ve dokuma sanayi tesislerinin genişletilmesi ve gerekli olduğu takdirde yenilerinin yapılması, yatırım ve ara

(21)

malı üreten sanayilere öncelik verilmesi benimsenmiştir. Tarımda makineleşmenin başlatılması için devlet bu alanda da girişimlerde bulunmuştur. 1932 yılından itibaren tahıl fiyatları desteklenmeye başlanmış ve ilgili bir kurum olarak da 1938 yılında Toprak Mahsulleri Ofisi kurulmuştur8.

1.1.2 Devletçilik ve Tarım

1933–1946 yılları arasında Devlet’in ekonomideki ağırlığının artması, kamunun tarıma ilişkin sorumluluklarının da artması sonucunu yaratmıştır. Korumacı, desteklemeci çabalar artmış, bunlara bağlı olarak girdi kullanım düzeyi yükselmiş, kredi hacmi kabarmış, üretim devamlı yükseliş göstermiş, demiryolu ağıyla pazarla bütünleşme hızlanmış, ürün deseni çeşitlenmeye başlamıştır. Sektörle sorumlu bakanlık yasal düzenlemeye kavuşmuş, Ziraat Bankası Kanunu çıkmış, Türkiye Zirai Donatım Kurumu (TZDK), Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO), Toprak İşleri Genel Müdürlüğü, Devlet Üretme Çiftlikleri, Tarım Satış Kooperatifleri ve Tarım Kredi Kooperatifleri bu dönemde kurulmuştur. Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu’ndan, Orman Kanunu’na kadar sektörü ilgilendiren birçok yasal düzenleme, bu dönem içerisinde gerçekleştirilmiştir. Dağıtılan toprak miktarı, girdi kullanım düzeyi, pazar yapısı ve örgütlenme alanlarında önemli gelişmelerin ve üretimde gelenekseli aşan atılımların gerçekleşmesini, dönemi belirleyen unsurlar olarak özetlemek mümkündür9.

Bu dönem uygulanan politikaların şekillenmesinde gıda yönünden kendine yeterliliğin artırılması amacıyla tarım potansiyellerinin harekete geçirilmeye çalışıldığı, bu amaçla tarım arazilerinin genişlemesine dayalı yatay büyümenin yaşandığı söylenebilir10.

1.1.3 1950’li Yıllar ve Tarım

Çok partili sisteme geçilen bu dönemde, devlet zorunlu olmadığı sürece ekonomik hayata müdahale etmemek, özel sektörde girişimciliği artırmak ve bazı kamu kurumlarının özel sektörce alınmasını teşvik etmek, alt yapı yatırımlarını artırmak amaçlarını bir politika

8_{Tarım Tarihi, http://www.tarim.gov.tr., Erişim Tarihi: 15-09-2006}

9_{Anadolu’da Tarımın Başlangıcı, http://www.antimai.org/kitap/ tarimkitap.htm., Erişim Tarihi: 02-07-2006.} 10_{Uysal (2001), a.g.e., s. 46}

(22)

izlemiştir. 1950-1953 yılları arasında tarım sektörü hızlı bir gelişme göstermiş ve ekim alanı 14,5 milyon hektardan 18,8 milyon hektara çıkmış; tarımsal üretim ise 1 kat artış göstermiştir. Tahıl ürünleri artışı ile buğdayda Dünyada 4. sırada ihracatçı ülke olunmuştur. GSMH yıllık ortalama %11,3 artış kaydedilmiştir. Bu olumlu havanın temel nedenleri şöyle sıralanabilir11;

 Tarımsal kredilerin artırılması ve tarımda makineleşme ile tarım alanlarının genişlemesi (bu dönemde traktör sayısı 12 kat artış göstermiştir),

 Bu yıllarda iklim koşullarının iyi gitmesi,

 Yapılan alt yapı yatırımları ile ulaştırma sektörünün gelişmesi,  Kore Savaşı nedeni ile tarımsal ürün fiyatlarının yükselmesi,  Destekleme fiyatlarının yüksek olması,

 Tarımsal vergilerin düşürülmesi,

1954 yılında iklim koşullarının iyi gitmemesi tarımsal geliri bir yıl öncesine göre yaklaşık %10 azaltmış ve buna bağlı olarak da milli gelir %3 gerilemiştir. Plansız bir dönem olması nedeni ile stratejilerde de hatalar yapılmış ve tarım sektörü dönem sonunda ikincil plana atılmıştır. 1948 yılında tarımın milli gelirden aldığı pay %53,2 iken bu oran 1960 yılında %43’e gerilemiştir. 1961 yılında çıkarılan anayasa tüm sektörlerde olduğu gibi tarım sektörünün de ekonomik ve sosyal açıdan ele alınmasına olanak sağlamıştır. Anayasa hem toprak reformunun yapılmasını öngören hem de reformun yapılabilmesi için dağıtılacak toprakların kamulaştırılmasını ilişkin hükümler içermiştir. Buna göre; “Devlet toprağın verimli olarak işletilmesini gerçekleştirmek ve topraksız olan veya yeterli toprağı bulunmayan çiftçiye toprak sağlamak amaçlarıyla gereken tedbirleri alır. Kanun, bu amaçla değişik tarım bölgelerine ve çeşitlerine göre toprağın genişliğini gösterebilir. Devlet, çiftçinin işletme araçlarına sahip olmasını kolaylaştırır12”.

Dönemin ayrıcı özellikleri arasında Dünya Bankası (WB), Uluslararası Para Fonu (IMF), OECD gibi uluslararası kuruluşların oluşumlarının yanında Marshall Planı’nın

11_{Tarım Tarihi, http://www.tarim.gov.tr., Erişim Tarihi: 15-09-2006} 12_{Tarım Tarihi, http://www.tarim.gov.tr., Erişim Tarihi: 15-09-2006}

(23)

yönlendiriciliği gibi politikalarda sayılabilir. Ekonomide liberal yaklaşım belirlenmesine rağmen sektöre dönük kamu destek ve koruma anlayışları dönem boyunca gelişmiştir. Et ve Balık Kurumu (EBK), Yem Sanayi, TOPRAKSU, Zirai Mücadele gibi sektöre önemli hizmetler vermiş kamu örgütleri dönem içinde kurulmuştur. Her türlü destek kapsamı genişlemiş, kredi kullanımı artmış, sulama yatırımları ivme kazanmış, makineleşme hızlanmış, ekili alanlar genişlemiş, ürün deseni daha da çeşitlenmiş, sanayi bitkisi üretimi artmış ve üretimde hem nitel hem de nicel önemli gelişmeler yaşanmıştır. Dönemi belirleyici bir gelişme olarak işlenen toprakların arttığını, buna rağmen toprak-insan ilişkilerinin geleneksel çizgiyi koruduğunu, katma değeri yüksek ve pazara yönelik üretim nedeniyle kırda sermaye birikiminin hızlandığını, tüketim kalıbının kentlileşme eğilimine girdiğini, geçimlik üretimin küçük meta üretimi kalıbına dönüştüğünü, köylünün demokratik katılım etkinliğinin geliştiğini ve devlet politikalarının zengin çiftçiler yanında küçük üreticilere de yaradığını söylemek mümkündür13.

1.1.4 Planlı Dönemler ve Tarım

1960 sonrasında köye ve köylüye yönelik politikaları ortaya koyabilmek açısından bu başlık altında kalkınma planları, ele alınacaktır. İnceleme sırasında görülmektedir ki, toprak ve tarım reformuna ilişkin tartışmalar 1950’lerde son bulmamış, 1961’den sonra toprak ve tarım reformu ile ilgili on tasarı daha hazırlanmıştır. Nihayet 1973’te “Toprak ve Tarım Reformu’na ilişkin bir yasa çıkarılmıştır14. 1960’lı yıllar ile kalkınma planları çerçevesinde ithal ikameci sanayileşme stratejisi başlamıştır. Burada amaç, öncelikle tüketim, daha sonrada ara ve yatırım mallarında kendine yeterliliğin sağlanması olarak belirlenmiştir. Uygulamaya konulan planlama modelinin temel özellikleri; demokratik düzen içerisinde planlama yapılması, on beş yıllık perspektif içinde beş yıllık alt planlar hazırlanması, karma ekonomi düzeni içinde bu planların kamu için emredici, özel kesim için özendirici nitelikte olmasıdır15.

13_{Anadolu’da Tarımın Başlangıcı”, http://www.antimai.org/kitap/ tarimkitap.htm., Erişim Tarihi: 02.07.2006} 14_{Cevat Geray, Planlı Dönemde Köye Yönelik Çalışmalar, TODAİE Yay., Ankara, 1974, s. 358}

(24)

1.1.4.1 I. Plan Dönemi (1963–1967)

I.Beş Yıllık Kalkınma döneminde tarım ve sanayi arasında dengeli bir gelişme esas alınmıştır. Yine bu dönemde, tarımsal girdilere sübvansiyon verilmesi, sektöre yapılan yatırımların artırılması, kooperatifleşmenin teşviki, sulama alanlarının artırılması, bitkisel üretimle hayvancılığın birlikte yürütülmesi yönünde önlemler alınmasına karar verilmiştir16.

Birinci beş yıllık kalkınma planında, fiyatlara müdahale yerine üretim girdilerinin desteklenmesi ön plana çıkmıştır. Bu planda tarımsal destekleme için tarım satış kooperatiflerinin geliştirileceği, destekleme kapsamına sadece kooperatif üyelerinin alınacağı ve bu desteklemelerin ancak acil durumlarda bütçeden sübvansiyon verilmesi şartıyla yapılacağı ifade edilmiştir17.

Aşağıdaki tabloda cari fiyatlarla sektörlerin GSMH içindeki payları verilmiştir. Buna göre, tarım sektörünün GSMH içindeki payı oldukça yüksektir. Yıllar itibariyle tarım kesiminin GSMH içindeki payı azalmış ve sanayi ile hizmetler sektörünün GSMH içindeki payları artış göstermiştir.

Tablo 1. Sabit Fiyatlarla Sektörlerin GSMH İçindeki Payları (%)

Yıllar Tarım Sanayi Hizmetler

1963 34,6 17,1 48,3

1964 33,1 18,2 48,6

1965 30,9 19,4 49,8

1966 30,5 19,9 49,6

1967 29,3 20,7 50

Kaynak: TÜİK, İstatistik Göstergeler (1923–2006), Ankara, 2007, s.675

Birinci plan döneminde, 1966 yılı dışında, tarımda büyüme hedeflerine ulaşılamamış, iklime bağlı olarak büyük dalgalanmalar yaşanmıştır (bkz. Tablo 2). Özellikle hayvansal ve su ürünleri üretimi plan hedeflerinin çok altında kalmıştır. Bu dönemde GAP projesinin ilk yatırımı olan Keban Barajı inşaatına 1965 yılında

16_{Uysal (2001), a.g.e, s. 44}

(25)

başlanmıştır. Aşağı Fırat projesi olarak başlayan çalışmalar 1971’de Dicle Havzası Planlamasının da projeye eklenmesiyle bölge genişlemiştir18.

Tablo 2. Sabit Fiyatlarla GSMH Sektörel Büyüme Hızları (%)

Yıllar Tarım Sanayi Hizmetler

1963 9,6 12 8,9

1964 -0,4 11,2 4,8

1965 -3,9 9,5 5,6

1966 10,7 15,2 11,5

1967 0,1 8,2 5,2

1.1.4.2 II. Plan Dönemi (1968–1972)

İlk plandaki genel ilkeler bu planda da korunmuş olmakla beraber, kendi kendine yeterliliğin önemli bir hedef olarak kabul edilmesi önemli bir farklılığa işaret etmektedir19.

II. plan dönemi tarım sektörünün ikincil plana itildiği ve sanayinin gelişmesine önem verildiği bir dönem olmuştur (bkz. Tablo 3). Özel sektör yatırımlarının özendirilmesine rağmen kamu yatırımlarının gerisinde kalınmıştır. Sabit sermaye yatırımlarının %45’i özel sektörce gerçekleştirilmiştir. Hedeflenen yatırım planlarına kısmen ulaşılmıştır. Özel sektörde %90, kamuda ise %92 oranında gerçekleşme kaydedilmiştir. Toprak reformu tartışmaları özellikle büyük çiftçilerin karşı olması ile daha çok gündeme gelmeye başlamış ve toprak reformundan öte tarım reformu savunulmuştur. AB’ye üyelik için ilk adımlar da bu dönemde atılmıştır20.

1968 33 17,1 49,8

1969 31,2 18,4 50,4

1970 30,7 17,5 51,7

1971 30,2 17,8 52

1972 27,9 18,1 54

18_{Tokgöz (1999), a.g.e., s. 21} 19_{Uysal (2001), a.g.e., s. 46}

(26)

İkinci plan döneminde tarımda yaşanan büyüme, hedeflere yakın gerçekleşmiştir (bkz. Tablo 4). Ancak, hayvansal ürünlerde ve su ürünlerinde hedefin yine altında kalınmıştır. Sektörde yapısal değişiklikler gerçekleşmemiş, toprak reformu yapılamamıştır. Bitkisel üretimdeki artış daha çok ekilebilir alanların genişletilmesi, çayır ve meraların daraltılmasıyla mümkün olmuştur21.

1968 1,5 11,1 7,9

1969 -1,4 12 5,4

1970 2,8 -0,5 7,3

1971 5,1 8,9 7,6

1972 1 10,6 13,4

1.1.4.3 III. Plan Dönemi (1973–1978)

II. Plan dönemi gibi sanayi yatırımlarının öncelik kazandığı bir dönem olmuştur (bkz. Tablo 5). Ekonomide yapısal değişim hedeflenmiş ancak, dünya konjonktürünün de etkisi ile yeterince başarılı olunamamıştır. Daha önceki planlarda hedeflenen yatırımlara ulaşılamaması dış kaynaklara bağımlılığı artırmıştır. Yapılan yatırımların dağınık, plansız gecikmeli yapılması üretimde ve dolayısı ile ihracatta düşüşlere neden olmuştur. Enerji kısıt’ı da bu dönemde yaşanmıştır22.

1973 24,5 19,3 56,2 1974 25,2 20 54,8 1975 24,5 20,6 55 1976 24 20,5 55,5 1977 22,8 21,3 56 1978 23,1 21,7 55,2

21_{Uysal (2001), a.g.e., s. 68} 22_{Uysal (2001), a.g.e., s. 68}

(27)

Üçüncü beş yıllık kalkınma planında, tarımsal destekleme kapsamına alınan ürünlerde yüksek fiyat politikasının uygulanması (bkz. Tablo 6), iç fiyatlarla dünya fiyatları arasında büyük bir fark oluşmasına neden olmuş ve bunun kapatılması için fon kurulması önerilmiştir. Bu dönem içinde, Toprak ve Tarım Reformu Kanunu 1973 tarih ve 1757 sayılı kanunla çıkarılmış olup, Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu'ndan farklı olarak kamulaştırılacak topraklar ilk sırada yer alırken, bunu kullanılmayan hazine arazileri, mera, yaylak ve kışlaklar takip etmiştir. Fakat reform Anayasa Mahkemesinin kamulaştırmada emlak değerlerinin piyasa bedeli üzerinden ödenmesi esasını getirmesi bu faaliyetleri önemli ölçüde sekteye uğramıştır23_.

1973 -8,1 12 9,2 1974 6,2 7,1 0,7 1975 3 9,1 6,4 1976 6,9 8,9 10 1977 -2,1 6,6 3,9 1978 2,7 3,1 -0,1

1.1.4.4 IV. Plan Dönemi (1979–1983)

Ekonomide büyük çöküntülerin yaşandığı ve tarihte önemli bir iz bırakan kararları ile geçen bir dönem olmuştur. Sosyal ve siyasal istikrarsızlık, yaşanan petrol krizi ile yaşanan döviz darboğazı ve Kıbrıs savaşı ekonomide durgunluğun nedenleridir. Yaşanan döviz darboğazı sanayinin ihtiyaç duyduğu hammaddelerin yüksek fiyatla ülkeye gelmesine neden olmuş ve maliyet artışı fiyat artışlarına neden olmuştur. Bu fiyat artışları yurt içinde üretilen hammaddeleri de etkilemiş ve iç fiyatlar aşırı derecede yükselmiştir. Fiyat artışları dış ödemeleri de zorlaştırdığı için ödemeler dengesi bozulmuştur. Bu gelişmeler doğrultusunda hükümet önlemler almaya başlamış ve 1978 yılında “istikrar programı” açıklanmıştır. KİT açıklarını kapatmak için KİT ürünlerine zam yapılmış, ithalat zorlaştırılmış ve devalüasyon yapılmıştır. 1979 yılında yeni bir program ile KİT zamları

23_{Yavuz (2005), a.g.e., s. 47}

(28)

devam etmiş, faiz oranları yükseltilmiş, turist ve işçi dövizleri için primli kur uygulanmış ve Türk Lirası yeniden devalüe edilmiştir24.

Dördüncü beş yıllık kalkınma planında, tarımsal üretim hedeflerine ulaşmak için dar ve orta gelirli üreticilerin destekleneceği, destekleme fiyatlarının ürünün özelliğine göre ekimden ve hasattan önce açıklanacağı, fiyat ve müdahale alımları yanında tarımsal eğitim, örgütlenme ve ucuz girdi teminine de önem verileceği belirtilmiştir. Tarımsal desteklemenin finansmanının, prensip olarak kurulması öngörülen Tarım Ürünleri Destekleme Kurumu ve TMO tarafından sağlanacağı ve destekleme alımları yapan tüm kuruluşların finansman ihtiyacının karşılanması açısından öz kaynak artırımına gidileceği vurgulanmaktadır25.

1979 23,2 20,7 56,1

1980 24,2 20,5 55,4

1981 22,6 21,5 55,9

1982 22,7 21,9 55,4

1983 21,6 22,4 56

1960–79 dönemine ilişkin genel bir değerlendirme yapıldığında, tarımı geliştirici, destekleyici ve teşvik edici politikaların uygulanmadığı söylenebilir (bkz. Tablo 8). Çünkü sabit sermaye yatırımları içinde tarıma ayrılan pay yetersiz kalmış, verilen krediler sektörün potansiyeli ve ekonomi içindeki payına paralel olmamış, destekleme alım bedelleri zamanında ödenmemiş, destekleme politikaları amaçlara uygun kullanılmamış buna rağmen, girdi kullanımının artması, iç ticaret hadlerindeki bozulmanın daha sınırlı düzeyde kalması, açık işsizliğin artmasını engellemiş ve bunlar üretici gelirlerinin reel olarak gerilemesini yavaşlatmıştır26.

24 _{Ahmet Tufan, Türkiye Ekonomisi, Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları, Yayın No:1487,} Ankara, 1997, s. 43

25_{Yavuz (2005), a.g.e., s. 47} 26_{Uysal (2001), a.g.e., s. 69}

(29)

1979 -0,2 -5 1,1

1980 1,3 -3,6 -4,1

1981 -1,8 9,9 5,8

1982 3,3 5,1 2,3

1983 -0,8 6,7 5,3

Enflasyonun sınırlı önlenebilmesi ve durgunluğun devamı 24 Ocak 1980 kararlarının alınmasına neden olmuştur. Bu kararlarda tarım sektörünü doğrudan ilgilendiren maddeler şunlardır27;

 Gübre ve gübre üreticileri tarafından kullanılan gübre hammaddesi, tarımsal ilaç ve bunun hammaddelerinin dış alımı için döviz kurunda katlı kur sistemi uygulanmış, bu alımlar için döviz kuru daha düşük seviyede uygulanmıştır.

 Belirli tarımsal ürünler için uygulanan taban fiyatta artışları ihtiyatlı yapılması ve destekleme alımlarında kısıtlamalar yapılması, ödemelerin çeşitli dönemlere dağıtılması karara bağlanmıştır.

 Desteklenen ürünlerin karar tarihinden sonra yapılan dış satımlarında kilo ve değer üzerinden alınan paralarla, Merkez Bankası’nda “Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu” oluşturulmuş. Bu fon tarımsal girdilerin sübvansiyonunda, ihracatın geliştirilmesinde ve finansmanında ve de üreticiyi fiyat hareketlerinden korumada kullanılmıştır.

1.1.4.5 V. Plan Dönemi (1985–1989)

Beşinci beş yıllık kalkınma planında, tarımsal fiyat ve gelirlerde istikrarı sağlamak, pazarlamayı kolaylaştırmak, mevcut arazinin özelliklerine, iç ve dış talebe uygun bir üretim yapısıyla verimliliği artırmaya yardımcı olmak esas olarak kabul edilmiştir. Tarımdaki gelir istikrarsızlıklarına karşı ürün sigortası çalışmalarının yapılacağı vurgulanmıştır. Bu dönem içerisinde, kamuoyunda 1973 yılında çıkarılan Toprak Reformu

(30)

ve bu yasanın yürürlükten kalkması ile ilgili tartışmalar devam ederken, 22.11.1984 tarih ve 3083 sayılı Sulama Alanlarındaki Arazi Düzenlemesine Dair Tarım Reformu Kanunu çıkarılarak aynı yıl yürürlüğe girmiştir ve fakat sadece devletçe sulamaya açılan alanlarda geçerli olması nedeniyle uygulama sınırlı kalmıştır28.

1984 20,3 23,1 56,6 1985 19,4 23,6 57 1986 18,8 25 56,2 1987 17,2 24,9 57,9 1988 18,3 25,1 56,7 1989 16,6 25,9 57,5

Bu dönemde diğer sektörlerde olduğu gibi tarım için hedeflenen büyüme hızına ulaşılamamıştır (bkz. Tablo 10). İklim koşullarının da kötü gitmesi ve özellikle 1989 yılında yaşanan kuraklık tarımda büyüme hızının yıllık %-10,7 olarak gerçekleşmesine neden olmuştur29.

1984 0,6 10,5 8,2 1985 -0,3 6,5 5 1986 3,6 13,1 5,2 1987 0,4 9,2 13,2 1988 8 2,1 -0,8 1989 -7,7 4,9 3,2

1980 sonrası dönemde tarıma üç temel fonksiyonun yüklendiği görülmektedir. Bunlar30;

 Sanayi sektörüne ucuz hammadde,

 Ücretlerin düşük tutulabilmesi amacıyla ucuz gıda,

28_{Yavuz (2005), a.g.e., s. 47} 29_{Tokgöz (1999), a.g.e., s.71}

(31)

 Sektörde artan fakirleşmenin kente göçü hızlandırmasıyla ücretler üzerinde baskı yaratılması şeklinde sıralanabilir.

Bunların yanında diğer sektörlerde istihdam kapasitesinin yeterince artırılamaması nedeniyle tarımda gizli işsizlik artmış ve böylece tarım toplumsal patlamanın engellenmesinde sigorta görevi görmüştür.

1.1.4.6 VI. Plan Dönemi (1990–1994)

Altıncı Plan Döneminde amaç, tarım sektöründe üretim metotlarını modernleştirerek üretimin hava şartlarına bağımlılığını azaltmak, artan nüfusun gıda maddeleri ihtiyacını karşılamak ve tarımsal ürünlerin ihracatını geliştirmektir. Bu dönemde tarım sektörü toplam üretimi artışı, yıllık ortalama yüzde 4,2 olarak hedef alınmıştır31.

1990 16,3 25,9 57,9

1991 16,1 26,5 57,4

1992 15,8 26,5 57,8

1993 14,5 26,5 59

1994 15,3 26,6 58,1

Altıncı beş yıllık kalkınma planında, beşinci planda olduğu gibi istikrarı sağlayacak, pazarlamayı kolaylaştıracak ve ekilen araziye, iç ve dış talebe uygun bir üretim yapısıyla, verimliliğin artırılması esas alınmıştır. Tarımsal desteklemenin kapsamının, ekonomik ve sosyal kriterler dikkate alınarak tespit edileceği belirtilmiştir. İhraç ürünleri, enflasyon, fiyat dışındaki desteklemeler ve Tarım Satış Kooperatifleri ile ilgili takip edilecek politikalar beşinci plana çok benzerlik göstermiştir32_.

31_{D.P.T., “}_{VI. Beş Yıllık Kalkınma Planı: 1990-1994”, Yayın No: 2174, 1995, s. 48} 32_{Yavuz (2005), a.g.e., s. 47}

(32)

1990 7 9,3 10,1

1991 -0,6 2,9 -0,5

1992 4,3 6,2 7,1

1993 -0,8 8,3 10,5

1994 -0,6 -5,7 -7,6

V. Plan döneminde ekonominin olumsuz gelişimi VI. Planın istikrarlı ve dengeli büyümeyi hedef almasına neden olmuştur. İlk yıllarda tarım sektöründeki gelişmelerle hedefe yakın büyüme hızı kaydedilmiş ancak, plan sonunda %50 gerçekleşme yaşanmıştır (bkz. Tablo 12). Yine aynı dönemde alınan 5 Nisan 1994 Ekonomik Önlemler ve Uygulama Planı’nda temel ilke olarak, üretim yapan ve sübvansiyon dağıtan bir devlet yapısından, ekonomide piyasa mekanizmasının tüm kurum ve kurallarıyla işlemesini sağlayan, sosyal dengeleri gözeten bir devlet yapısına geçiş hedeflenmiştir. Bu çerçevede, tarım sektörüne ilişkin bir takım düzenlemeler öngörülmüş ve ekonomiden tarımsal ürünlere ayrılan kaynağın üç ürün ve/veya ürün grubu ile sınırlı kalacağı açıklanmıştır. Buna göre; hububat, şeker pancarı ve tütün gibi stratejik ve sosyal açıdan önemi olan ve büyük üretici kitlelerini kapsayan ürünlerde destekleme alımı yapılmasına karar verilmiştir. Tarımsal desteklemede tasarruf sağlayıcı bir takım tedbirler alınırken, Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT) ve Tarım Satış Kooperatifleri Birliklerinin (TSKB) kamu finansmanı üzerindeki yükünün azaltılması ve Merkez Bankası tarafından finansman sağlanmayacağı kararı alınmıştır. Bu tedbirlerle; tarımda devletin müdahalesi en aza indirerek KİT’lerin, anılan üç ürün grubu dışındaki ürün alımlarında kendi imkânlarını kullanmaları amaçlanmıştır33.

1.1.4.7 VII. Plan Dönemi (1996–2000)

VII. Plan dönemine uygulanması düşünülen programları şu şekilde dile getirebiliriz; artan nüfusun dengeli ve yeterli beslenmesini sağlamak, mukayeseli üstünlüğe sahip olduğumuz ürünlere ağırlık vererek üretimin ve ihracatın artırılması ve üretici gelirlerinde artış ve istikrarın sağlanması temel amaçtır. Tarımsal destekleme politikaları, üretimin

33_{Tayfun Çağlayan, Osmanlı’dan Günümüze Tarım ve Tarıma Hizmet Veren Kurumların Teşkilatlanma} Süreçleri, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Yayını, Mayıs, 2004, s. 47

(33)

serbest rekabet şartlarında pazar sinyallerine uygun gelişmesi esas alınarak ve bu amaçla ayrılan kamu kaynaklarının daha rasyonel kullanılması gözetilerek yeniden yapılandırılacaktır. Bu çerçevede, tarım ürünleri fiyatlarına olan devlet müdahaleleri azaltılarak bunun yerine kayıtlı üreticilere doğrudan gelir desteği verilmesi yoluna gidilecek, girdi destekleri aşamalı olarak kaldırılacak, arz fazlası olan ürünlerin üretimleri, ürün kalitesi ve tipleri ile arazi durumu gibi kriterler de göz önüne alınmak suretiyle ekim alanları sınırlandırılarak veya benzeri tedbirler alınarak azaltılacak ve bunların yerine iç ve

dış talebi olan ürünlerin üretimine yönelme sağlanacaktır34.

1995 14,4 27,7 57,9 1996 14 27,7 58,3 1997 12,7 28,1 59,2 1998 13,4 27,6 59 1999 13,4 27,9 58,7 2000 13,1 27,8 59

Yedinci beş yıllık kalkınma planında “Tarımsal Politikalar ile İlgili Yapısal Değişim Projesi”, sekizinci beş yıllık kalkınma planında ise “Genel Tarım Politikaları” başlığı altında tarım sektörü ile ilgili ilkeler ve politikalar benzer bir şekilde ele alınmıştır. Bu ilkeler ve politikalarda AB’ye uyum ve DTÖ antlaşmalarının getirdiği yükümlülükler vurgulanarak 2000 sonrası tarım reformunun işaretleri verilmiştir. Rekabetçi bir tarım sektörü meydana getirme, çiftçi kayıt ve tarım bilgi sistemlerinin oluşturulması, tarım sigortası kanunun çıkarılması, kırsal kalkınma, tarım sanayi entegrasyonu, tarım satış kooperatifleri ve birliklerinin özerkleştirilmesi, Tarım Çerçeve Kanunun çıkarılması ve Tarım ve Köyişleri Bakanlığının ve ilgili Kamu İktisadi Teşebbüslerinin yeniden yapılandırılması bu iki plan dönemine ait hedeflere dâhil edilmiştir35.

34_{VII. Beş Yıllık Kalkınma Planı, http://ekutup.dpt.gov.tr/oik/plan7.html., Erişim Tarihi: 17.07.2007} 35_{Yavuz (2005), a.g.e., s. 47}

(34)

1995 1,3 12,5 7,6 1996 4,6 6,8 7,9 1997 -2,2 10,2 9,9 1998 9,6 1,8 3,6 1999 -5,6 -5,1 -6,7 2000 3,8 6,2 7

1.1.4.8 VIII. Plan Dönemi (2001–2005)

Bu Plan döneminde, kaynakların etkin kullanımı ilkesi çerçevesinde ekonomik, sosyal, çevresel ve uluslararası gelişmeler boyutunu bütün olarak ele alan örgütlü, rekabet gücü yüksek, sürdürülebilir bir tarım sektörünün oluşturulması amaçlanmıştır. Bu amaçla gıda güvenliği ilkesi, devlet müdahaleleri yerine üretimin piyasa koşullarında talebe uygun olarak yönlendirilmesini sağlayacak politika araçları, üretim maliyetlerini azaltıcı ve teknolojik gelişimi hızlandırıcı tedbirler uygulamaya konulması gibi günün şartlarına uygun daha pek çok amaç sıralanmıştır36.

2001 13,6 28,5 57,9 2002 13,6 28,8 57,6 2003 12,5 29,3 58,2 2004 11,6 29,2 59,2 2005 11,4 28,9 59,7 2006 11,1 29,3 59,6

2000’li yıllarda tarım dışına çıkarılan yüksek verimli tarım alanlarının toplamı 1,26 milyon hektara ulaşmıştır. İşletmelerin küçük ölçekli ve çok parçalı yapıda olması verimliliğin düşük seviyelerde kalmasına neden olmuştur. Tarım sektöründeki verimlilik seviyesi ülke ortalamasının çok altında kalmıştır. Bu dönemin başlarında tarımsal desteklemede uygulanan yanlış politikalar kamu maliyesinde ciddi bir bozulmayı beraberinde getirmiştir. Bu nedenle destekleme alımları yoluyla verilen fiyat

36_{“IX. Kalkınma Planı, 2007–2013”, DPT Yayınları, Sayı: 26215, s. 69, http://ekutup.dpt.gov.tr/plan/ix/} 9kalkinmaplani.pdf., Erişim Tarihi: 22.01.2008

(35)

desteklerinden vazgeçilerek üreticiler doğrudan gelir desteği aracılığıyla desteklenmeye başlanmıştır. 2001–2005 döneminde tarım sektörü büyümesi yıllık ortalama yüzde 1,1 olurken, sanayi ve hizmetler sektörleri sırasıyla yüzde 5,1 ve 4,3 oranında büyümüştür. Bu gelişmeler sonucunda, tarım sektörünün toplam katma değer içindeki payı azalmaya devam etmiş ve 2000 yılındaki yüzde 14,1 seviyesinden 2005 yılında yüzde 10,3 düzeyine gerilemiştir. Yine aynı dönemde, tarım satış kooperatifleri ve birlikleri yeniden yapılandırılarak özerk hale getirilmiştir. 2004'te YPK Kararı ile "Tarım Stratejisi 2006– 2010" belgesi kabul edilmiştir. Üretici ve üretim düzeyini risklere karşı korumak amacıyla 5363 sayılı Tarım Sigortaları Kanunu 2005 yılında çıkarılıştır. Piyasaların oluşması ve risk yönetimine katkı sağlamayı amaçlayan Tarım Ürünlerinde Lisanslı Depoculuk Kanunu da 2005 yılında yürürlüğe girmiştir. Uluslararası yükümlülükler, AB'ye üyelik süreci ve tarımsal yapıda hızlanan dönüşümün kırsal kesimde ortaya çıkardığı uyum sorunlarını çözmek ve kırsal kalkınma proje ve faaliyetlerine çerçeve oluşturmak üzere 2006 yılında Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi hazırlanıp yürürlüğe konmuştur37.

2001 -6 -7,4 -11,3 2002 7,5 9,1 7,5 2003 -2,4 7,8 6,9 2004 2 9,4 11,8 2005 5,7 6,6 8,5 2006 2,9 7,6 5,8

Türkiye’de tarım sektörü planlı dönemler itibariyle incelendiğinde bu dönemler boyunca genel olarak tarım sektöründe verimi artırmak için sulama, gübreleme ve tohumluk gibi modern tarım üretim araçlarının kullanımının yanında üretim artışında, istihdam yaratmada, üretimin pazarlanmasında pek çok önemli gelişmeler göstermiş fakat öngörülen planlarda istenilen düzeye ulaşılamamıştır38.

Toprak mülkiyetinin getirilmesi, toprak dağıtımı, ülke çapında ürün borsalarının kurulması, Ziraat Bankası aracılığıyla başlayan desteklemeler gibi çalışmalarla

37_{“IX. Kalkınma Planı, 2007–2013”, DPT Yayınları, Sayı: 26215, s. 69, http://ekutup.dpt.gov.tr/plan/ix/} 9kalkinmaplani.pdf., Erişim Tarihi: 22.01.2008

(36)

cumhuriyetin başlangıcında yeşil devrimin ilk adımları atılmıştır. Planlı dönemlerde ise, tarımsal üretimin yeşil devrim arayışları ile beraber pazar politikaları yoluyla artırılası çabaları başlamış daha sonra gübre sübvansiyonlarına geçilmiş, daha ileriki zamanlarda ise bu politikalar genişletilmiştir. 1980’lere gelindiğinde ise bu destekleme çalışmalarına kısıtlamalar getirilmiştir. Bu süreç günümüze kadar böylece devam etmiştir39. Türkiye dışa açılmayla birlikte, önemli bir yapısal dönüşüm gerçekleştirmesine rağmen ki ekonomi tarımsal ağırlıklı bir yapıdan sanayi ve hizmetler ağırlıklı bir yapıya kavuşmuştur, dış talebin beslediği ihracata dayalı büyüme sürecinden yeterince yararlanamamıştır40.

1.1.5 Cumhuriyet Döneminde Uygulanan Tarım Politikalarının Değerlendirilmesi

Planlı dönemlerde uygulanan politikalar, hedefleri tutturma konusunda başarılı olamamıştır (Tablo 17). Özellikle tarım sektöründe hedeflenenlerin çok gerisinde kalınmıştır.

Tablo 17: Planlı Dönemlerde GSMH Büyüme Oranları (1987 Sabit Fiyatlarla)

GSMH Tarım Sanayi Yıllar

Hedef Gerçekleşme Hedef Gerçekleşme Hedef Gerçekleşme

1963–1967 7,0 6.7 4,2 3.2 12,3 9.7 1968–1972 7,0 6.9 4,1 3.1 12,0 7.6 1973–1978 7,4 2.7 3,7 2.2 11,4 6.8 1979–1983 8,0 2.7 5,3 0.3 9,9 3.8 1983–1989 6,3 7.7 3,1 1.0 7,5 6.6 1990–1995 7,0 3.5 4,1 1,6 8,1 3.8 1996–2000 5,5–7,1 4.6 2,9–3,7 1.7 6–7,7 5.4 Ortalama 6,9 4.97 4,0 1.9 9,7 6.2

Kaynak: D.P.T., “Beş Yıllık Kalkınma Planları”, www.dpt.gov.tr. Erişim Tarihi: 21.05.2006

Yukarda yapılan açıklamalar çerçevesinde Cumhuriyetten günümüze kadar geçen

süreçte uygulanan tarım politikalarında belirlenen temel amaçlar şu şekilde sıralanabilir41;

39 _{Gülcan Eraktan, Tarım Politikasının Temelleri ve Türkiye de Tarımsal Destekleme Politikası, Uzel} Yayınları, 2001, s. 20

40_{Editör Ahmet Ay, Türkiye Ekonomisi Makro Ekonomik Sorunlar ve Çözüm Önerileri, Çizgi Kitabevi,} Konya, 2007, s. 47

41 _{Yaşar Uysal, Cumhuriyetten Günümüze Tarım Politikalarının Değerlendirilmesi, Tarımda 2010}

(37)

 Tarımsal potansiyelin etkin kullanılması,  Üreticinin bilinçlendirilmesi,

 Üretim planlamasının bilinçlendirilmesi,

 Gıda güvenliğinin sağlanması (kendine yeterlilik),  Modern girdi kullanımının artırılması,

 Tarım Ürünleri fiyatlarında istikrarın sağlanması,  Üretici gelirlerinin artırılması,

 Doğa koşullarına bağımlılığın azaltılması,  Ekolojik dengenin korunması,

 Tarımsal ürün ihracatının artırılması,  Kırsal kalkınmanın gerçekleştirilmesi,

 Uluslar arası piyasalarda rekabet gücünün artırılması,

Bu amaçlara ulaşmak için kullanılan temel araçlar ise genel olarak şu şekilde sıralanabilir42;

 Toprak reformu yoluyla arazi dağıtılması,  Destekleme fiyatı ve alımı,

 Girdi sübvansiyonları,  Üretim teşvikleri,  Üretim kotaları,  Kredi politikaları,  İthalat kısıtlamaları,  İhracat kısıtlamaları,  İhracat teşvikleri,

 Vergi istisna ve muafiyetleri,  Örgütlenme destekleri,

 Eğitim, araştırma, yayım ve yayın faaliyetleri,  Altyapı destekleri,

42_{Uysal (2001), a.g.e., s.52}