Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi

üç

ŞtıR BtR YORUM

i

LA DANSSERPANTİN,ENDüLÜS'TE RAKS ,

BİRYAZGECESİ HATıRASI \

LaDans Serpanlin

** ,

empresyonist ve sembolist çizgilerdeoluşturulmuş birşiir. Malzemesini plastik sanatlardan alan bu şiir; sözü, figüre, dansa, renge, ışıga,ritmedönüştürerek gerçekleştirilmiş. Anlamıda oldukçakapaJı.

San'al~iQrı,mor, pembe, yeşil, kırmızı,mai Elvdn-ı::.iydiJye.ve birkudret-;cevldn Bahşeyleyerek;hepsi periler gim mahfi Mahfi ve sukiinetliadımlarla şitlibdn

Etriiftm birden san.yorlar; o semôvf BirtUde -;ezMr-ı muhayyel gibi lerzdn Ler::iiniiperişandönüyor....•• "

mısralarından yolaçıkılacakolursa dekor ve bu dekorortasındahareket halindeki figürler tespit edilebilir. Bu tespitimize göre deşiir'in konusunu: Tevfik Fikrettarafından,renk ve ışıkla bütünleşen, kaynaşan şiirsel, sanatsal bir devinim içindeki bir bale resitalinin izlenişi teşkilederken; halenin şiiriyetine dalmışbir

*

Atatürk Üni. KK. Egt. Fak:. Ögr. Üyesi.

*'"

Bu Şiir yorumumuzun agırhk noktasını oluşturdugundan, Şiir'in bütününü ve günümüzTürkçesi ile yazılmışhalinide (Asım Bezirci, Tevfik Fikretl Rublib-ı Şikestl kınksazl bütün şiirleri:2,Can yay. -istanbul,l984» yazımızınsonuna eldedik.

ruhun aksülamelleri de muhtevayı meydana getirmekte. Bu devinimin vizyonl'u ise, duyusal algılardan hareket edilerek,akıı ve hisaracılığı ile kurulurken, söz çıplakdegil, sembolikverilmiştir:Kimi zaman balerin kelebektir, kuştur,buluttur, zambaktır;kimi zamanda o, gökyüzünde bir yığın muhayyel çiçektir, melektir, peridir. Şiirde, balenn ya da dansçı ifadesi kul1anılmamış,adeta bu adlar yok sayılmış;onlara başkaadlar verilip yeniden yaraıılmakla kalınmamış, bir şeyi doğrudansöylemek yerine onun bulunması,okuyucunun sezgi ve idrak gücüne

bırakılmıştır. Yine de La Dans Serpantın:! arlıandırması muhtevanınaçan konumundadırve bu adaynızamandaşiir'inüslCibunukurmuştur.

Mücerretlemüşahhasınbirbirine karışmasındanmeydana gelen imajlar yoğunluğuile balerinleryalnızca yüceleştirilmekle kalmamışlar,

"Saııat sarı,mor, penbe, yeşil, kmnı:::/,mai" "Biıı şiir ile le/öıı evliyar kalbiiIıavali."

tespitiyle onlar, birer güzellik olarak hatta sanatın, şiirinkendisi; ilhamı diye idrakedilmişlerdir:

Bu durumdaşiır, görülen, duyulandan hareketleçağrışım,bütünlülük ve düştince yoluylaüretilmişLİr.Balerinlere"gibr', "sanki ","bazaıı" edadarıyla değişik adlarverilmiştir. -İ71enimcive sembolistşiirde"gibi"edatınınçokcakullanıldığını hatırlayalim-sembolistlerin, "Dünyada her şey bir analogie,3 den ibarettir,Her şey başkahirinihatlrlatlr."4 tespitinden gıdilirse, burada Tevfik Fikret'in hatırlatma "eçağrışımIarıbenzetme yoluyla ifadeettiği dikkaLlerden kaçmaz. "Feer-i bahar! gibi" (iki defa)," melekler gibi", "periler gibi", bir tüde·i ezhlir-ımuhayyel gibi","saııkibiravı::;-vi raksaıı"," ba::;aıı sô'ııecekmiş", "ba::.aıı bilecekmiş","bazan kocaman bir kelebek", "bazan da muta"cl kocaman bir zambaka ben:er" şeklinde ifade bulan benzeyişler, hatırlatmalar vedegişimler: "Biıı heyete birden giriyor"

!"çağnşımsalgürü" anlamırıda.

2"Yılan Dansı" anlamında.

3 "Andıoş" anlamında.

ı Çagdaş Fransız Edebiyatı, Cevdet Perin, İstanbul Cni.Ed.Fak.Yay.:No:703, Fak.

ifadesine baglanırken şiirdeki imaj yogunlugu da sergilenmiş olur. Hatta okuyucunun zihni bu anolojileribirleştirerek şiir'i,bir anolojiler sistemi, diye idrdk edebilir.

"Birfea-i bahar'i" (iki defa)" Birşekl-iseMb'i ", " ..,bir kudret-i cevlan"," Bir ırıde esrar-/ muhayyel", "Bir şeb-i safi", "bir avi:e-i raksan", "Bir darbe-i şehbii/",", ..birhamlede", "...bir kelebek", "Bir :ambak", "Bir misli", "Bir çehre-yi pür va 'd-i emel", "Bir leyl-i serair" (iki defa)şeklinde onbeşdefak-ullanılan" bir " sıfatı ile;"Bin heyete birden giriyor","Binşi'ir ile tehziz eyliyor " ifadelerinde iki defakullanılan"bin" sıfatı, hem imaj degişimine ve yogunluguna, hem de ilgili ifadeninşiirdeses unsuru olarakk-ullanıldıgına işaretetmektedir.

Şiir'de ışık motifine öncelik tanındıgı , renkler yelpazesinin oluşturulmasındantespit edilebilir. Balerinler binbirşeklebürünürken, bubürünüş sürekli imge degişiminesebep olur. Özellikle de duyum uyandırıcı kelimelerin seçilişiile daha çok görüntü saglanır. Sıfatlar vasıtasıylacanlandmlan renklerdeki uyumlu bir birliktelik adeta gökkuşagının(tlraje-nümii ) renklerini sergiler.

IŞık, renk, ses ve deviniminşiiri"LaDans Serpantin ". yalnızcabir tablo meydana getirmekle kalmaz, onda resitalin müzigini deduyarsınız.Bu müzik, yani şiirin seslilik özelligini de kelime vezinleri, aruzun müzikalitesi, kafiyelerin sınılanışı, ve uyumu zengin kelimelerinseçilişi saglamlştır.Hatta bunlar, öylesine maharetıc kullanılmıştırki, şiir'e, gözler önünde canlandmlan bir devinimin senfonisi demek mümkün. Şiirdc " M " sessizinin yaratlıgı müzik, şiirin "Symphonic en M majeur " diye anılmasına kapı aralayabilir. ÖZellikle birinci mısradakibelirgin, " M " seslerinin bollugu, okuyucuyu,"zulmetler" içinden dogan balerinlerin coşkuve tutku yüklü duygulanna ortak: ederken; kelimeler notalar gibi ihti7Azetmek-ıc; bale resitali gizemli bir hava içinde zihnimizde canlanmak-ıadır. 5

5 0r. Mehmet Kaplan.LaDans Serpantin' de(Re) ile biten kelimelere dikkat çekerek: bu konsonun,"bazan çokyavaş, tembel ve zevkperest hareketlere refakat et (igi) ni

vurgular. (Tevfik Fikret ve Şiiri, s.152,Türkiye Yayınevi,İstanbul 1946).

Hatıranın sürekliliği, müzikalite ve gecenin etkinliği "mahmür ii mii:eh/IRr, " "miitelevvin", "miilenevvir", "mü:ehheb ", "mulassavver", "mükevkeb", "miilevven", "mii:evyen", ""Ullarra",gibi renk ve benzetmelerleanlatılırkenbunlar "asltasıyla aynızamanda unutulmayacakşaşaalıbir gece ifadeedilmiş; yaşananbu renkli gece Şair'e, hemen karşıtı olan ve düşüncede oluşan ebedi bir sabahı düşündürmüştür.

Sevinçlekarışık coşkuve hüznün bir aradayaşandığıLaDans Serpantin'de, Endülüs'te Raksbenzerı: adından vedansın mahiyetinden hareket edilince, mahalli rengin deyansltıldığı görülür. Öte yandan Tevfik Fikret,

" Mahmur ve mii:ehlıer, müıelevvin, milıenevvir

BirJecr-i bahfiri gibi':.ıılmetleriçinden

Revvan-ı ıebessüm do,ğuyor; " "Ev sihr-i na::.ar-pen'er-i san 'al , mÜlenevvir Birfecr-i bahari gibi ,;::ulmeller içinden

Doğdun,yine ,;::ulmelleredöııdün;ehediyyen Fikrimde seher--hi:olacakıırsana düir

Bir levl-i serair;"

mısralarındadoğuş-öıÜmarchetype'ne deişaretetmektedir.

LaDans Serpantin ve Endülüs' te Raks, aruzun farklı kalıp ve bahirleriyle6 deyazılmışolsalar yine de dikkat çeken nokta, taktilerinin, aksettiri!en dans ritmine uygunluğudur.Otuz yedimısradan meydana gelenLaDans Serpantin'inde "Derken miilegavyir/Şeklindebedidür / Bir lev/-i seriiir ,,7 şeklındckı üç kısa mısraın var oluşsebebi de, danstadeğişenritmi vermek içindir.

Endülüs'te Raks'tayalnızcasahnede Li] ,şal,gül ve tek rakkase -"endiiliis iiç defakmnt';::l"tespi ti rakkase sayısınıüç olarak dadüşündürebilir- söz konusu

iken,LaDans Serpantin'de, biribaşbalerinolmak üzere yedi balerinvardır;bunlar,

"Eysihr-i na,;::ar- perver-isanal,müleııevvir

6 La Dans Serpantin: MdGIü ' MelaW' Melailü Ireillün (bahr-i hezec): Endiilüs'le Raks: Memıü i HliHim MeJaiJü! Fiiilün (bahr-i müziiri). 7 Bumısralar, Meffilü feoıüı~ kalıbı

_,

ilevazılmış.

Bir feer-i bahiiri gibi zulmetler içinden Doğdun.yine zulmetlere döndün ..

ifadeleri ilebirleştirilince, yedi müzün yerine de konulabilirler. Kabarık klasik bale kostümlerinde göz alan renkler ise: her biri bir balerini temsil elmek üzere, sarı.mor, pembe,yeşil, kırmızı,mai, Ye mutarra birzambagın çagnştırdıgı renk demetindenoluşmuştur. EndÜıüs'teRaks'tatek renk, kırmızı ve nüansları, La Dans Serpantin'de ise bütün bir renk yelpazesi vardır. Renkler sembolik anlamda algılanırsa, Yahya Kemal'in şiirine hakim olan duygu "kösnüllük "diye adlanıdırılabilir.Tevfik Fikret'te ise bu duygu gizlenerekverilmiştir; duygunun nüanslarısöz konusudur ve bunlar, daha mücerret , daha yüce, daha birsürekliliğe yöneliktir.

Bu ikişiiri çagrIştının birbaşka şiirde Ahmet Haşim'inBir Yaz Gecesi

Hatırası'dır. Şiirdebir raksanısöz konusu olmamasına rağmen, "İşveyle, fısıltıya.

gülüşle"mısmıses olarakLaDans Serpantin' deki, "Güllerle.güneşlerle.emellerle mü:eyyen " mısraı ile birlikte, Endü1Uste Raks' i da hatırlatır: Kösnüllük Ye

ihtirasın rengi olan kırmızıyayönelik, Buseylekilitlenmiş ağızlar Gözlerııelereyler nelerişrap!... Uçmakta buateşlihavada Vuslat demi birkuşgibi bitap...

dörtıügündeki "Ateşlihava" söz grubu da duygu ve renk hatır1atmalar bakımından aynıçizgide mutalfta edilebilir.

TeYfik Fikret , ...ebediyen

Fikrimde seher-hizolacakdırsana dair Bir leyl-iserdir;"

mısralarındaferdi birduyuşusergilerken; "Gözlerkamaştıran şala.meftUn eden güle. Her kalbi dolduran zile. her sineden: "Ole!

ıladesınde anlalımbulan nrtakdııyuŞ'lın canlandırılıdığı Endülüs'te Raks'a göre Ahmet Haşim,..\ustaı" şiiri denilcbilecek Bir Ya/. Gecesi Hatır.ısı'nda ıki

k.işılik ortak birdlıyU~{llifadeetmi~lİr:

i~\'evJe. ftslJııvJa. giiJiişJe ()"",/~ ~ebi.sevdiiriııe bihap Ok/ar gibi.sap/atlllliıdaka/be Diiş/iikçe .sellfiidaııvere meh/ap.. ,2

11--LA DANS SERP ANTiN

MahmOr u mü/ehher, müıelen ın,mütene\\ir,

Bır fecr-ıbaharigıbıI.ulmctlerıçinden Reyyil.n-ıtebessümdoğuyor; şimdimuayyen

Bır şckl-ı 'iChilblllr melekler gibi talL Derken mütegayyir,

Bınheyet'c birdengıri~or ;berk-ı hıramı Hatreylıyorcnıiir-i hc\es-diir-Igariimı.

San'atsarı,mor, pcnbe,ye~ıl ,kırmııı, maı Eı\an-ıı.iyaıyyeycbir kudret-! ce\ lan

Bah~cyleyerek, hepsı pcrılcrgibi mahll MahfI \e sukOnctlladımlarla şıtabil.n,

Etrafını bırdensanymlar; n,scmihı

2 Incelemeye ıabi tutulan şiır: Ahmel Haşım'in Şiirieri 1933, İstanbuL. Senih Lülfi Küıüphanesi ( (iiıI Saaılerı ve !'ıyiile Ilir arada) : şiirin bütünü burada verilen iki dörtlüktcn ibarellu; kitaptaki imlasına U)gun yazılmıştır,

Bir tOde -iezhfir-ı muha))'el gibi lerzan, Lerz.an iiperişandönüyor... Birşeb-isafi. Tenvırediyor sanki biravıze-ifaksan. Ba'zansönecekmiş,bitecekmişgibi naçar, Meyyal-i tefekkür, miitereddit, süzülürken Bir darbe-i şeh-billile bir hamlede, birden Tecdıd-ihayat eyleyerek,aşk-ıfüsOnkar

Şeldinde bedıdar,

Binşi'rileıehzizeyliyor kalb ü hayali Her cilve-i nazendesi, hercünbüş-ibali. Baz'an kocaman bir kelebektirkimüzehheb Pervaz-ı hamOşUnesibirlik1c sürülder Enzfir-ııemaşanızı;baz'an de mularril Bir zambaka benzerkideğildirmülasavver

Birmislınigörmekşu tabıatda;mükcvkeb, Tiraje - nümii... Hem bu güzellilde beraber Yapraklarının Icrziş-i mestindc hüveyda Bir çehre-i pür -va'd-i emel, çehre-i dilber.

Ey s!hr-i nazar -pervcr-i san 'at, mütenevvir Bir fecr - i bahiiri gibi zulmetler içinden Do~dun,yine zulmetlerc döndün; ebediyyen Fikrimde seher -hil.olacakdırsanadfur

Bir leyl-i seriiir;

Bir leyl-i serillr ki bütünşUh-u mülevven GülIerle,güneşlerle,emellerlemüzeyyen! ..

TEVFiK FiKREr

YILANDANSI

Uykulu, \eçıçckli,rcnkli \'e ışıklı,

Bir bahatanıgibikaranlıklariçindcn

Gülumseyerekdoğuyor; şimdibeliren

Bir bulut biçimindc melekler gibi uçuyor

Derkendcğişiyor,

Bin kılığabirden giriyor,salınışının şimşeği Kamaştırıyar aşkaistckli gözlcri.

Sanat san, mor, pembe,kırmili,mm'i

Işıklırenklere birdolaşmagücü \'eriyor; Hepsi de periler gibi gizli,

Gizli Ye scsizadımlarla koşuyor

Bırden sarıyarçcnesini. O isc gökteki

Vehayaldcki bırçiçckyığınıgibi titrek, Titrek \c bitkin dönüyor...Duru bir gcccyi Sanki biraVİ/.c aydınlatıyor,sallanarak

Bazansönccekmış, bitccekmişgibi umarsız,

Dtişüntiynımuşgi bi karasl/, sULultirken

Bırkanat tüyünUndokunuşuyla birdcn

Yeniden canlanara\..:, buy ülcycn biraşk

Gibi ortayaçıkarak,

Binşiirletitriyor kalbi YC hayali Hcr kanatçırpması,hcrna/lı cıhesİ.

Bazan kocamanyıldızlıbir kelebek gibi Sessizceuçuşubirlikte sürUkler

Bakan gözlcrinizi; bazan da körpe Birwrnbağarenzer ki eldedeğildir

Bireşinidaha görmekşudogada;yıldızıi

Birebernkuşağısanki... Üstclik, bu güzellikle

Görülüryapmklarının baygın titreyişinde Umudun vaad dolu yüzü, güzel yüzü.

Eysanatıngözüokşayanbüyüsü,aydınlık Bir baharsabahıgibikaranlıklariçinden

Dogdun , yinekaranlıklaradöndün; sonsuza dek Düşüncemdesabahı getireceı..."tirsanailişkin

Birsırlargecesi

Birsırlargecesi ki,bütünklVıdkve renkli Güllerle,güneşlerle,isteklerlebezenmiş!..

(

B~

dile

çwi.n~n: ,..llsı.mBezi.n::i.)