A. Ü, Vel:e'1İnıerFail<ıÜ'~tcsiDoğum ve J'ne~o~oj.i Kü~ (Prof. Dr. H. E:ik)
,ERKEN EMBRivONiK ÖLÜM
Prof. Dr. Ilüse!ıin ERK Erken emlbriyonik 'r:ı:ı.2rtalite; yetiştiri'Ci:likte kuNarulan hayvanların 'dölverimi azaIDıasmm en mü:h:m seibe,plerinden birini teşkil eder.
Embri-yonun erıken ölüımü; yumurta veya embriyonun kongeni'ta!l bir tesirle, hastal'anma veya enfekte olmasiy,le, hormon veya besin melkanizmasmda anormal' letal bir tesiTin meıvcu.diyeüyle husule gele'bib, Dönek hayvan-larda (bir defa çiftleşmeıkle gebe kalmayıp yeniden kl:Zigınhk gösteren-ler) embriyonik ölüın; embriyoların yürzde 20-30 ve fe;lmnde edilmiş yu-murtalarm dıa' yüooe 50 ni~bett~ kayibıLna sebep olmaJdad1r. Normal dü-ğeleırıdıe bu m:iktar yanrya dlüşmektedir (10).
Warnick'in bi1ldirrd~ne göre gebeliğin. il!k 25 ,İnci gıI1nünde vald olan emlbriyıonik öllim dlO'muzlarda telkrarlanan çiftlıeşmenin mü:him (yüz-de 67,,5) seıbeibini teşkil etmektedir. ıLaing sığırlarda embriyonik ölümün vasaıU oQar~ yrüızıde30 O'Lduğu kanaatindedir. Tanalbe ve Caısida ineklerin düşük döl verıme selb€ıpierinin kar ,.Ikterleri ÜlZe-r~ndeyaıpfukLan. bir çalış-maıda drüişülkdöl veren ineklerd'e çifjt1e~meden hemen sonra feıkondasyo-nun y;iİ!Zlde66.1 olJdruğufaikat çiftleşmeden 34 gün sonra normaıl emiJJriyoyU ,taşıyan ineQ{lerin y;üızıde'2;3.1 e dÜJ~tüğıünü yani emıbriyolarda' y~de 65.1 !bir öllüım vafki ()[id'l1'ğunutesbit etm şlerdir (6),
Casida (1950) ya göre dönek1iğ:n seibeplerini teoreti~ olaırak ince-1İyecek olursak aşağı yuı'karı şu sehepleri hula1>iıliriz:
Evvela sıpermamn fe1kondeetmesinde bir a'ksaklık veya feikonde etme kaıbiliyetinin mevcut ()!]maıma'sl,yumurtamn döl' verme kabiliyetinin azılığı veya Elpe[ıma He yumurta arasında fiziıka:l bir engelin mevcuıt olması laZlmdl,r. Spermanm dÖllVerme ka,bi~iyetinin azlığı; erkekte anorma'l f;zi-yol1ojiik bir duruma veıya speTımanın ço1k eski olmasına
bagıı
olahHir. Bu hal sun'i tdhıumJ1aımahrda erkeği sperma alimalarda' çok ~eyre'k kuUanmak S'uretiyle fıperıman'lll uzun bir be:klemi'ye tahi tutulimaSliyla veyaıhuıt tabii SEfaHarda, kmıgmlıığın zuıhurundan evvel yani vaktinden evvel çiftleştir~ rnek suretiylle va'k~ olur. Bununla beraber dişinin genitaıl sistem:ndeki anormal fj'Zİry'Ü'llojikbir durum da sperma'yı döl verme kabiliyetinden mahrum edebHmektedir.Yumur,tanın fekond€ elıma ka-biliye,tinin az1ığ,ı çok geç tohumlarna-larda, yumurtanın oıvulasyandan ronra çcık beıkIemesi (yaşlanma) ile de vaki olur. Ovariurnda veya Oviduct'un ön 1a:~mmdaıki anormal fiziyolojik ibir dUTum da yumurtanın feıkonde eıd.}mesine engel olaıbHir.
Yumurta iıle £!pe'rma arasındıaıki engeilller ~doğuşta genital sistemin kanal krS'~mlarlllın normal olma'Ema rağımen- bu kanaHarda husule gelen ,yangı dolayısiyle ~'a,ki olan tıkanmatarla meydana' .gelir. Bu durumun hu-sulünde hastalıık en müıh.im hir faktör o~laTakkc.:bul edilir.
Engel nu.su'lünün ikinc; yolıu oVuılasyondaiki .bir noık.sanlılktır. Hay-vanın hormonal sistemünde bir bozuklUK bu durumun husulüne seıbep
olabilir (4). /
Dönek inekler üzelfindeki ça.Jnışmalar, erken emıbriyonik ölümün döl verme aızlığıllLn en müthim bir seıbeıbiniJeşkil ettiğini gÖ5t~rmektedir. Bugün için embriyoIann en fazla nezaman öldükleri b linmeımeıkle bera-ber böyre ineılderde ilkinci 'k~zgmbğın zuihuru ~Tadan geçmesi icaıp eden , zamanın pek uzun olma~ dO'layısiıyle, embriyo ölümünün ve yumurtaIık üzerindEıki corpu.s liUteum regreıSsi'on'unun umu1mlyetlıe ,neticesiz tohum-lamad'an sonra 16-18 gün içinde vaıki olması lamm gelir. Bu hal ihtimalki lblastocYc£,tplacentatil()n'unun erken olarak vu~ua gelmediğindendir. Pro-gesteron noksanlILğıbelki ~I!dGlmetr umun genç ernbriyoyu uyıgun bir şe-,kilde besl€,n:ıesine veya p1acentastion'un vukuuna bir engel t€şki'l eder. Dönek ineık;lerin uteruısılannın klı2igmlıık devrinin luteaıt k!JS'mında tohum-Jamaya karşı düğeıleTin uterusları derecesinde biır reaksiyon göstermedi ği ımüşahed€.Ierle tefıbit eıdillines,i haseıbi'Yle bu halin ineklerde progesteron Ikifay'€lt:siz'liğindıen ileri g€ıldiği kabul edilebiillir.
Bir kLS1IDyazarlar hıormonal bozU'kluklann ve mesela progesteron kifaye~si2ıliğinjn (utnm,ta nida£yıon iç,in gayri müsaitb:r dumm yarat-makla) er'ken embriyanik ölüm İÇİn bir -sehep olaılj leceğine kanidirler.
Çüpkü prcıge.stercn ve loüIteinleştirme hormonu enjeıks:yonlaırı erken
O'YU-lasyna ve yumurtanın o'viduct'ta sıiira'İ'li b~r şekiLde yol a'1m2~ma sebep oLd'Uığıug'lbibu. IhıormomJlarr..ınaQ;hğ:ımuın,da zara:r,lu ıotmaısıı.ilhı1ıiırnalidahfJlıınıde-dir ı10t
Homonal bozuıklukların embriyoni1k. erlken ölüme sıelbelbiyeıtverdi-ği hakkında birçoık görüşi:er, va'f'sana R,olberts (1956) e göre şayet kızgın-hk devri nonnal i~eki bu hal «döneik». ineklerin çO'ğunda böyleıdı r, ovu-[asyon ve emhriyonun erken nidas'Y0nunda endo.krin ifra'lidan ileri gel-me bir kötü tesirıbarus menuu o~'IDamalıd~r. Çeık düşülk ,nisbeUe normal ovula£ycn [öl1:~er€n «cenek» .jneklerin çeşitli hormon pre'paratlam ile te-.da:viler~nden pek başarılı bir sonuç alınmam2£1 dolaY1Siyle bu kanaata varılmıştır (10).
Embrlyonik Ölüm
Döl venne a1z,1ığınadi'ğer bir sebep ,O'larak «dönek» hayvanları fekonda~y()na ,karşı bazan geçici bİr mukavemet kazanmış olmaları iler'
sürnleihiılir. Ute1rus içer1s:nde bir €Imbriyıonun geınşmekte o'liduğundan ova rium ve rorpus luteurın'un haberdar edilmesi için bir mekanizmanın mev cut (JIlmalSJkarp eder. Bu suretle oorpus luıteıum fa'aliyetine devam eder€' endometriuma 1Ü2'U:ml'uprogesıterıonu imal ve sevk eder. Bu mekanizma aktive eden ümbiıh, embriyonun bizatiıhi, ,kendinden olmalıdır. Eğer b tenbiıh endcımetrtumu İITite eıtm€lkle o~u'Y'orsa (~dönek» - ineklerİn end metriumlarının ini,te edIrnemeıleri ve yangı mevcudiyeti halinde sper mada tenbih demonsıtre edilemeyip emıbriyıonik tenbihin corpus luıteume nakli işi de engei1lenetdJıiII'.
Casida (19'50) ya göre eımıbriyonik ölüm sebepleri aşağıdaki ~ekil de sıralana'bilir:
1 - Ka:lııtnm'a ilgili letal faktörJer, çok eTiken birzamanda e mb-riyonun. öLümüne rebep 'olacak kötü gen'ler,
2 - Enfeiksiy{mlar,
3 - Beslenme ikifayets:iliği, 4 - HOTmona~ siste'mde ıbozukluk,
5 - Fekonde edilmi~ yumurlada cytoplasmic rıro~uklU'k.
Bütün hu _sebepler döl verme az.hiInı iZcihtan ziyade teorik olarak embriyonik ölıi1m s€lbeple1rinİ 's;ıralamaktad1ır. Caısıiıda'bununla döl verim bozukluğunun ,bir çok teorik sebeplerinin hakiikaten ekS\perimental olarak demonstre edıi1l1mediğini ifade etmek is!tiyor. İneklerde emıhriyoni'k ölüm için İ'leri sürülen sebeplerdenancaık çok azı demonstre edilebilmiştir.' Yu, murtanın yaşlanrmş (eskimiş) olması, ileri sürülen erken embriyon1k ölüm sebebinin demonstre edilebilen ib:r :misa~idir (4).
Sun'i tohumlamalarda 'görülen embriyoniık _ımortalitelerin çoğunun genetik letallerİn tesiri i1e vukua geldiği ka:bul edilemez. Çünkü tek «dö. nek» in€lk İ!çin her tohumlamarla başka baş'ka hoğa sperma.sı ,kullanılmak. tadır ve bir çoık iboğanın yüksek nisbette aynı letal gen'i taşıması da im.: kansız görülmektedİr. Buna ilaveten Casİda tarafından üzerinde incelemE~ yapılan i'ki sürüdeki «d'öqek» Ierİn ilk tohumlanmalaof1nda dönme n~sbet-; ~erİ ineklerde ya1nJQ:yüzde 14-18 iken bunların yavrularında aynı zaman' da yapılan tohurm1amalarda dönme nisbetleri yüııde 8-11 olaraik bulunmuş tur. Fe'kondasyon için lüzumlu olan tohumlama saYLsında görülen çeşitli
farkların 'geçiCİ' m'Uihit şartlarI< ,tesiri ile v:ukua 'geldiğini kaıbul etmek ge-rekmektedir.
Çiftçile'f arasımda ki umurmi ikanaata göre «döneik» ,bir ineğin başka bir ırktan birıboğa ile toihum~anmaSl, geb-ekalma iı1ıtimalinİ fazlalaştırmak-bdır. Bu esasa dayanan Ibir tohumlama IbHhassa ticari maksatla yetişt:r-me yapıılan sürülerde ekseriyetLe tecrü'be edilmektedir (6).
B.i:rind a'şmnda' ku:lilanılan boğadan «dönen» ineklerin ikinci a~ı-mından alınacak netioeLe,rini öğrenmek üzere i,ki ara~brma yapılmıştır. Muayyen ıbaa:ı /boğalar ük tohumlarnaılarda başka 'boğalardan «dönen» ineklerin fekonda&y()ll nisbetleri üzerine mÜ:Slbet,bir tesir icra edeıbilirler. ~irinci ıboğadan tohumlanan ineklerin azalan döl verim kabHiyetleri, dü-şük döl ve'nm kabiliyetinde olan boğalarda orta derecede döl'Ve'rim kabi. liyetinde olan boğalara nazaran daiha aşikardır. Dönme araılıklarının or. talama uzunluğu ıİle «dönek» 'ineklerin ikinci tohumlanmalarından elde edilen döIıvenm sonuçları araısında belTti bir münasebet vardı'r ve uzun aralıklarıda daima düşÜik döl veri'mi olur (5).
«Dönek» ineklerin fekondasYon nistbetlerini yükseltmek için başka ıııktan ıboğa'ların Sıpermaları He tohurrrılanrmalarmdan faydalıı neticeler alı-nacağına dair !biT delil yoktur. Aynı Iboğalarla 1{ıihUlmlanan <{'dönek~ kont-rol ineilderinde normal embriyola,r yüııde 28 iken de'ğişik ıboğalarla ,tohum-lanan «,döneik» ineklerde no rımal embriyolar ~de 16 olarak buLunmuş-tur (6).
Young tarafından süt ineklerinde döl verimi aııhğı 'genetiik yön-den tetıkik ed Imiştir. Boğal'ara göre dişi yarvırulann döl verimindeki vari-asyonlar genel döl veriım1-varia:sıyonları ile mukayese edilirse aradaki far-kın az oliduğu görülür. İn~l<1er arasmda dölver~minde yüzde 20 den az farklar mutlaktır ve bunların ya'lmz takriıben yarısıgenetik sebeplerden ileri geIeıbHir. Bundan dolayı döl veriminin seleksiyonla yükselme niSlbeti
avaş ohnaktadıır. Bu günkü 1:>HgidurumumuzIa h~n~i genetik tekniğin döl verimini artır_mak için en iyi olduğunu söylemek mÜım~ün değildir. Süt inekleTinde döl verimini artırmak için yalnızpozitif seleksiyon bel-kide kafi değildir.
Genital Qrganların çeşi1li genetik anzalan tetkik edilmiştir. En eniş Ibir şekilde ince,lenen ,konu tsveç I-Hghland ırkında Ihypoplasia'dır.
üğelerde döl verimi azlığının kısırhk gen'lerine :bağlı olahileceği hak-ında mÜElbet belirtiler vardır.
K1:sırlrrikta'nyımphomınia,' ~eşitli sperma anzaları ve diğe'r genetik ebepler hesaıba katilir. Bu arJZalarm aynı hayvan üzerinde !diğer iyi ve~ a iyi farzedilen verim ikara'kterleri ile birli-kte bulunmaları dolayısiyle öyle hayvanların yetiştiricili:kte kuHam1ma derecelerine göre fazlalaştığı nlaşıl'ffiışıtır.
Akrabalar arası çiftleşmeler ekseriyetle döl veriminin azalmasına ebep olur. Dizygotik ikiıılik heredi1er {bir, karaktere malik olduğundan .olayca üretilebilir. Fakat bu arzuya şayan değildir. Genelik faktörlerin rken embriyon.k ölüme iSI€Ibepolduklarına dair fazla deNI yoktur. Yük-ek süt veriıminin döl verimini azaUtl'ğına 'dair pekaz delil vardır. Süt
Embriyonik Ölüm
inekleri sürülerinde döl verimi azlığı çok ciddi Ibk 'Şekil a-lmahdırki bun ların değiştirHımelerine i!!tiyaç dU:YUfSiUn(12).
Dom~;zlarda erken embriyonik ö1ür\l enfeiksiyon v~ya genital ka
na'1ın müşahede edilebilen patolojik bir ıduruımu He alakah değildir. Yav ruların çok saYDda olmaları veya besi seviyeleri ile de ilgsi yo1ktur. Bu nun ,sebebi fekonde edEımrş YUlmurtada ,kaılıbm ile geçen ıbazı elementle, olsa gerektir. Çoik yav'ru doğuran memelilerdeki bu nis1betIerden anlaşılı yıol'ki ineklerde fekonde ed Imiş yumurtaların muayyeın ıbir miktarı ka ,1ıJümanzaları dolayı!siyle ölmeMedir.Normal ve ilk defa çolk. yüksek dö 'Verimi kabiıIiyeıtine ma'lik boğalarla çiftleşen düğelerde yumurtaların yüz de 96 sının feilmnde edilmerSine ırağmen 33 ,gün iç1nd.e bunlardan yüzde 1 nu ve 60-90 ınm ,günler arasında diğer YÜJZde10 nu ölmü!ş olur (1).
Emhriyoniik öLümün bazan uterus enf€1ksi~onu ısonucu husule gele bneceğini ıbiliyoruız. Bir enfeksiyondan sonra bazı ko til edo nlar ne'kroz olabJir. Böyle ıbir halıde iekondasyon hUlSule ,gelebiılir fakat Uıterus em riıyoıyu daha sIQlnra1k!i.ger.tşmıe İ'Ç!ınmu/hıafaıza e1tmeığıee'lverişli ıdeğ:Mir v erken embriyonik ölÜ!m v'U'kua gelir.
İneklerde embriyıonik ölüm vulkuu 'sebepleri 'birlbiri ile alakah ınenbadan toplanabilir.
1 - Klinik mii:şahedelerden,
2 - Klinik çalıışmaIardaki tecriiıbelerden, 3 - Sun'~ tOlhumlama lkaYLdlanndan,
Klinik delillerin başanda çok sayıda dölverimi düşülk ineklerin nor mal kızgınlıktan uzun bir zaman soma tekrar Ikıoogınl,~kgös1termeIeri gelir Bir çok hallerde bu hayvanlar ana'tomik_ olarak normal görünürler. Ba larında kızgınlık belirmeden ovariumlarda klinik değişmeler husule ge lir. Bu durum sa:k;n kızgınlrk veya .Sıulboestruımuiye bilinmektedir. Fa'ka ekseriya bu durum emniyetle tes'bii. edileme'z. Son inceleme'lerle gösteri! miştiriki bazan corpus luteum dioestrus veya gebeliğin dörtte Ü'çünd€ıki 'b" yüklük ye karekte'rini muhafaza ederekbaşka 'patoılojik bir değişikr meydana gelmeden daha uzun bir müddet yumurtahk üzerinde baki k lab:lir. Bil hal diğer dem~erle birlikte görülürse, gebeliğin başlamLş old 'ğu fakat «yavruatma» vwkua gelmeden sona erdiği oldukça emmyetl söyleneib:ıir.
İneıkler üzerindeıki tecrÜibeviçaIıışmalarla tesbiJt ediLmişiinki feko de edilmiş Y:Ulmurtanm ö1ümü iki şekilde ola!bilir. Birinci .şekil de ölü fekondaısY0'lldan az sonra, yumurtanın OVİ:duct'u terkeıttiği ve corpus lut um'un !baki ,kallmllsma tesr edeıbiIece'ği hr, zamanda va~i olur. Bu gi vaık'alarıd'a normal ~gmlık süıresi sonunda yeniıdenkıiZ'gınhk meydan gelir.
İkinci şekilde öLüm, oorpus lerteum gelbetik 'oorpus luteum'u halin 16
geçtikten sonra vaki olur ve ilkinci kızgl)JJik oldukça uzun bir müd'det sonunda husU'1egelir. ,
Sun'i tohumlama kayıdlan, dölverimi iyi olan hayvanlarla dölveri-mi düşük olupta kızgınlık gö~erdölveri-miyen hayvanlar a.ı:~sında çeşitli nahoş durumlan aşikar olarak göstermekted.r. Bunlara ait ,tipik rakamlar şun-lardır:
Yüzde 75 tohwmlamadan bir ay sonra tekrar kızgınlık gösterme" mesi 'dO'laYllSiylege'be farzedilenler. Yüzde 68 tohumlamadan iki ay sonra ge,be farzedilenler. YÜ2Jde52 :ge:Q~li'kımüddeti sonunda hakiki gebe olan-lar. Bu hayvanların ibir onunın 'Suboestrum dev:rihde oldwklanna şiiphe yoktur. Bunlardan ,bir kı'smında da ikıJJgınlıkyanlışltkla farkına vanlma-mış bir klJS'mtda d ğer S€Jbeplerle ıgebe zannedilmişleııdir; Fakat bu hay-vanların müıhim bİT 'kısnunın tohumlamadan sonracorpus luteum'un baki kalma~ı -dolayısiyle teıkrar tQlhumlan:ma~hklannıkabul etmek icabeder. Bu !hayvanlarda gebelik başlamış fakat gelişme'kte olan emibriyon"un ölerek ırezorbe ediLmesi hasebiyle gebelilk neticesiz kalımştır (8).
Cas'da (1950) nın yumurtanın yaşlanmasının'Yapacağı ,tesir üze-rindeki raporundan ovulasyondan ıhemen sonra fekonde edilen yumurta-aarda eınbriyıonik öLümün daha yiiıksek olduğu anlaştlmaktadır. Blanden ve arkadaşlan koıbay ve sıçan yumUTtalannda gedken fekonda:syıonun, erken embriyıonaıl ölümü, 'Ya'Vruatmayı,foetal rezorpsiyonu ve aynı zamanda 5te-Til ,tohumlama sayıısım pek ~yade artırmalkta oLduğunu gö~ermişlerdir. ISaliSibury,Bratton 'Ve Foote sperma esikiırnesinin ve tOlhuımlayıclların tec-rütbeli olmamalarının embriyoniık ölümleri fazlal1aştırdığını tecriiJbelerle gös-termişlerdir.
. Laing (1952) e göre etken embriyonik ölüımün muhtemel sebepleri 'ÜÇ iba'şlık altında toplanaıbilir. .
Evvea !kahtDmile geçen arızaların muhtemel tesirleri, Hdiıci olarak yumurtanın ölümüne sebep olan ,patolojik lokaıtesirler üçüncüsü de emib-riyonik aM'mali te'vlit edebilen irsi karekterde ,olmıyan generalize olmuş
hastahklar.
-Hiç değil~ ine;ıderde «embriyoni'k öLÜim))umumiyetleyurnurtalık faaliyetinin anomalileri ve anoeistrum, sulboesrum ve gecilken ovulasyon gibi' mgınlılk teşelV'VÜ'şleriile :b~rUkte olur.
Kıiş me;vısimi esnasındaki ,gelişme, verim ve üretim :için TUzumlu olan besin unsurları ile iLgili daha ibir çdk araştırmalann yapIlması la-zımdır. Hayvanlarda embriyıonik mortalite, alınan gLdamn miktar itiba riyle azlığı ile a1flikahdır. Fakat bunun basit olarak ımiktar azlığındanmı yoksa -gıdadaki ıhususi ibazı faiktörler:n yıokluğunun tesirindenmi ileri gel-diğini veyahut gıda azlığının gelişme ve fazla süt verimi 1arafından ne . dereceye kadar tesir aıtında bulunduTul'duğunu ibilmiyoruz.
Düşük dölverimli Tavşan grubu, B. Fekonde edilmişyumurta
Ernbrlyonik Ölüm
Küçük.hayvanlarda vitamin A ve E nin kifayetsiz1iğinin emlbriyonik amalara sebebiyet verdiği iSbat ediLmiştir. Fakat emıbr~onilk: mortalite gösıteren inek veya dşi doonuzlann gııdalannda ıbu vitaminIerden herhangi Ibkisinin mevcut olmamaısı çok zaif !bir İ'htima'ldir (8).
Caeida ya göre dişi domuzlann aşnm mevsimi ve geibelik ilbtidala-nnda 'V'HaıminBı2 ve hayvani proteinden ıbo}gıda ile ıbeslenmeleri
yük-sek nisbeıtte embriyonik ölüıme seibeibiyetverd ği ha;lde Ibu devirde bu hay-vanlar vitamin Bı2yi İhtiya eden az miktarda gJJdaile !beslenirlerse daha
az nİısbette emıbriyaniik ölüm müşahede olunur. İmıiklerde !beslenmenin er-ken emJbriyanik ölüm fuerine bir tesir yapLp y?pmadığını gösterebilmek için daha birçok araştırmalann yapıılımasıgerekmelkted~r. Hali hazırda te-sir etm:yoı'rnwş gibi görünü~ar (lO).
Erken eımbriyıonik ölüm için en belli IbaşLısebep fekonde edHmiş yumurta veya embriyonun ihastaı1ıikveya enfeksiyonlandıJr. Malum alan enzootiklet arasında ,viıbmsis,tricihomonias:s VE IbruceHosi'svardır.
Doğum esnasında ve doğumdan sonraki devirde uterus'un yeniden normal ihale geLmesini ,geeiktirecek uterus hastahklarını tevlit eden diğer enfeksiyonlarda da yumurtanın veya embr;yonun eriki:m ölüımü~e tesir eden mu'htemel faktörlerdir.
Frauıtıman'm raporunda ileri derecede ,bazı' tip venereal hastalığa musap ineklerde saJi.m ineklerden yı~de 10 nisbetinde fazla bir «non re-turn»,_'gebe oLmadığııhalde kızgınlılk gÖfJİermemehali, ,görÜ!1müştür(10).
Yumurtanın eTken ölümünde oviduct ve uterus'un hastalık veya anor,mill muhit şartlaı:ı. :bir rol oynıyaıbilirler. Fekonde edilmiş yu1murtalar-dan muayyen ,bir yüzde miktan kırlgınlık devrinin 'Onuncu gününden ev-vel ölür, bu takdirde inek tekrar normal zamanda kızgınlık gösterir. Şa-yet fekande edilmişyumurta ikılZgınhkdevrinin 'Ortasından sonra ölürse hayvanın yeniden kl1igınlık devrine g:rme:si mÜJdidetiuzayabilir (7).
Pmfesör Lagerlöften alıınan malumata 'göre: Adams, Cambridg~ de iki gururp ftişi tavşan üzerinde tecrÜlbeler yaprınştır. Guruplardan biri yiiıkselkıbir dölverim :kabiliyetine. d ğeri ise düşük 'bir döl'Verim kabiliye-tine maHktir. D~ük döl'Verim kabiliyekabiliye-tine malik ıguruptan aldığı fekonde edilmiş yumurtalan yUksek d~H'Ver:migösteren ıgurupta'ki tavşanların ute-ruslanna nakletmiştir.
Yüksek .dölverimli Tavşan grubu, A.
Fekonde edilmiş YUII!UTta
18
i-~-Netkede uterus mülhit şarilannın çok U'ygun ,bir ,tesir yarattı:ğı gö-rülm ÜıŞtür. Düşükverim ka1biliyetine ımalik /tavşanlardan alınan fekonde edilmiş yumurtalar yüksek verim 'kaıbiliyetine mali:k tavşanların uterw;la-nnda perk yUksek n"Slbette bir ıgelişmegöstermişler, ıtecriiıbeyi aksi grublar üzerinde yapınca düşük döLverimi ka'biliiyetine malik tavşanlann uterus-larında yüksek dÖllVerim kabiliyetine malik grubun fekonde €dilmiş yu-murtalandüşü!k ıbir n:Slbetie gelişme gösrermişlerdir.
Lagerlöf ıve Bane erken embriyonik ölümün mUhtemel sebepleri ile iLgili olara:k ıbir şerma lha2nrlamışlardır. Bu şema aşağıda gösterilmiştir.
ERKEN EMBRlvONIK MORTALITE
A. Heredirer fa'IDtörlerin tesiri He 1. Homonal mU'varzenesizlik
'a. Ovidtuıdt'd'aki: naIJ.dIl'sıüraıtiıİıd:elOO7JU1kLJUık: (çok ıkıuJvıveıtııi' veya çolk TdyurfrproıgelStemn lteL'itiri)
'b. Nidasyon mekanizmasında fonksiyonel 'bozukluk,
i 2. Kromozom'a ilgili arızalar (sperma veya yuımurtada)
, B. Dışmuhiıt faiktörlerinin teıSİri ile,
1. Kronik endo'İIletriths Ht! ıbirliıkte olan puerperal enfeksiyonlar, 2. ÇiftIeşme enfemyonlaııı (wbriO'Sis, I!:richomoniasis, bruceHosds) 3, Yanlış bes~eme, fena bes"n anzası yapabilir mes-ela; Hayvani
al-bumin ve vitamin A azhğı veya bilhassa domuzlarda vitamin B 12 noksanlığı, çeşitli zeh~Tlenmeler.
Yukardaki şemadan, erken em'briyoni'k mortalite ile ilgili olan çe-şitli faktörler hakkında çok dyi bir iilkir edinebiliriz.
Bu .yazının başından mbaren devam eden fikirlerin münakaşasın-dan açılk bir suretle anlaşıı.lııyorki fekondasyon arzıları 've eTiken embriyo-ilik ölüm problemlerinin bir kısmının ,bile cevabını 'kati ve doğru olarak verebilmek için inerklerin üretim organ,larının bakteriyolojisi, patolojisi ve fiz:yolojisi üzerinde çok esaslı araştıTmaların yaprlmasına ihtiyaç vardır. Aşağıdaki ifade Casida tarafından ,tertiplenmiştir. «Gebe kalması güç olan ineğe ne yapLlabdllr? Bugün içinde ;bulunduğumuz duruma göre en uy-gun yegane şey daha fazla 'bilgi aramaktır. Mevzuun durumu dolayısiyle bunun <se:bepleri, korunma~ı ıve tedavisi hak;kında bir çok vU'zu.hsuz, ,teorik iıht:maUer ortaya atılmaktadır. Bu konuya 'halkim olabilmek için bilgimizi pek çeşitli ilitimali sebeıplerden hakiki tek seQebi tefriık edebilecek bir ımertebeyeyii!kseltmeliyiz. Bundan sonradıiki vak'amıza\ karşı, dikkatli bir şekHdekontroldan geçmiş hakiki çalışmalardan elde edilen müe:ssir
pre-Embriyonik Ölüm
vantif tedbirleri veya tedviyi tavbiık etmek mümkün olur. Aynı zamanda Veteriner hekiinlik 've genetik işler,i ile meşgulolan aceleci profesör-ler, sual1~re ampirik bir şekilde cevap 'Verrneğe devam e'tmektemrler. Bu işlere fazlasıyle emek. vermi,ş Veterinerler ise Sans İlahının, inekleri Kendi şöhret ve kredil~rinin korunması için yetecek ')'Ükseıkbir' nisbeıtte düzelteceğini de ümit ,etmek mecburiyet 've ihtiyacındandırlar.» '
Bereıket versinki umumiyetle «Tabiatan'a» vE;:ya«Şans tıahı» Vete-,
'
rinerlerin düşmanı değ.! dostudur .<lO).
Summarv
~Early embryonic death discussed.
LiTERATÜR
1. Bearden. H. J. (1954):, Fertilization anıd Embryoınic mo:1a<1j,tyin Artificial Bree. ding. T.besis Cornel Uni,v. College Agricuı1t,u'l'e.libhaca N.Y.
2. Black, W. C., Ulberg, L. C., Kidder, H, E" Simon, J" Mc Nutt, S,H, and Casida,
L. E. (1953): Inflammatory TespıoDlgeof the .bovine Endom~triuın. Aını. 'J. Vet,
Res.. 14, 15, 179. • .
3. Brus. D. H. J. (1954): -BiıovısiaUte<r:i.Thesis, Unirve,.tO! Utredht Utrecht, Net.
herlands. .
4. Casida, L. E. (1950): The Repeat.Breeder cow, Vlams Diel1geıneSkTijdsehr, 19.
12. 273.
5. Christian, R. E. and Casida, L. E. (1951): The Effects of Infertile insemination and in.dirvıduality of bu~ls u:pon the suıbsequen.t fertlHty of oowıs ,returnang for service. J. of Daky Sc. 34, 10, 971:'
6. Christian, R. E., Ulberg, L. C. and Casida, L. E, (1951): 'fIhe Respoose of Low fertility oows to Inoominatiıon wHh semen from bullıs (Jf aınother breed. J. OJ
SeL. 34. 988.
7. Laing, J.A. (1949): Infeırtility in cattle ao;sociated w~th dea,th of !ova a!İ early 'Sta,ges af,ter fertllizaüon J. of Comp. Pa,th. 'and The,rap. 59, 97. '
8. L~ing, J. A. (1952): Ealrl'YEmIb:wonicmortamy. The 2nd IntematiiÜ1n<ı1Congress of Physiolagy and Pattholog)' o{ Aniımal Reproduction <ıOldof Artilicial In.se-mi,iı,ation. Co:penhagen, July 7-11, 1952.
9. Laing, J. A. (1955): FertiIitıy and J.nfe!"t:ilitJym Do:meSlticAnian:als.Williams and WiLldns Co., Baltlmoll'e 2, Md.
10. Roberts, S. J. (1956): Veıterinary {)bstetrie-s and 'Genetal Diseases, Ithaca, New
Yoıık 389-392.
lL. Tanabe. T. Y. and Casida, L. L. (1949\: The nalıi,re of R~p:x>duclwe Fa ilu.res,
Ln Cows of Lo~ Fertmty. J. O'fDairy Science, 32, 3, 237.
12. Young. G. B. (1953): Genetic AspeeİOiof Fertili!ö' aınd 1nfertiilit,y in Cattle..
Vet. Rec. 65, 18, 271.
