Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi

e

sllmaYan

birşahsiyetin,Atatürk'Unkaybolmuş birvatanıbulma olunda çaba sarfettiıi bir sırada; ulusal

m11zile

yOn verme bakımmdan giriştili devrim atılımlarını, bu konudaki gOı1lşlerini, direktiflerini gerçek anlamıyla kavramak ve son altmıŞ yılda yapabildiklerimizi ve

yapamadıkJanmlZlsaptamak, bizim için biramaçolmalıdır.

AtatDrlc'Qo güzel sanatlarda, müzik konularındaki gOrQşlerini kavrayabilmek için, O'nun sadece bu konudaki direktiflerini. atılımlarını degi~ Türkiye'nin dogması, kalkınması ve çagdaş uygar Dünya'da şerefliyerini alması için bayan boyunca söylediklerini ve yaptıklarmı bir btltl1n olarak yorumlamak gerekir.

Ancak

bu

yOntcmle ulusal mUZik devrimihakkındasahipoldugu felsefesine dayalı degişimleıingerçekanlamı aydınhAll kavuşmuşolur.

AtatUrk bir yandan bir devlet kurarken, öbür yandan mtızik envantUrO devriminibaşlatmakiçin sekizyıl50reJibirhazırlıkdönemiyaşamıştır.

BOtUnOyle bir kültür devrimi içinde ulusal mtlzigimizin oluşturulması yollarını aramıştır.

Nasılbirarayışiçineginniştir?

J-Enteresan buldugu sanrlannaltlarınıçizerek, yerli veyabancı kaynakları incelemiştir.Ziya Gökalp'm eserlerinidevamlısuretteokumuşveetkilenmiştir.

2- Yurtdışındamilzikeıitimlerini tamamlayarak dönen gençlerletanışmış ve bunlaraakşamyemeklerinde yervermiştir. Akşam yemekleri, zaman zaman bir mtlzik akademisinedônnşOrdü. Bandan getirilen müzik kültürOnUn neler olduAnnu aymıtdarına kadar ögrenmek isterdi.

3- Yerli ve yabancı kişilerle gOrUşmeye, tartışmaya, danışmaya önem verirdi.1

zaman zaman da mO.zik ile ilgilibazı açıklamalar yapardı.

.. Atatü,rk Üniversitesi GÜZel Sanatlar FakOJtesi Mtlzik Bilimleri BölümnArş.Oör. i NaciA.Önö~"CumhuriyetDöneminde MlIzik Yllnnyle Atatürk"ı.Ulusal MOzik

Örneğin; "Şarkın yegane anlayamadlğımız bir fenni varsa, o da onun musikisidir" diyen Alman gazeteciye, "Bizim hakiki musikimiz, Anadolu halkında

işitilebilir" diye karşılık vermiştir.2

Atatürk müziksanatındailgililerdenedindiği fıkirlerle yetinmemiş, konuyu araştırmış, geliştirmiş, oluşturmuş ve müzik kültürü devrimi için gerekli bilgilere sahipolmuştur.

Müzik kültürü devrimi hazırlık döneminin son yılında 29 Ekim 1933 Cumhuriyet'in onuncuyılnutkunda güzel sanatlaraverdiğiönemişöyle açıklıyordu: Şunu da ehemmiyetle tebarüz ettirrneliyim ki, yüksek bir insan cemiyeti olan Türk milletinin tarihi bir vasfı da güzel sanatlan sevmek ve onda yükselmektir. Bunun içindir ki, milletimizin yüksek karakterini, yorulmaz çalışkanlıi1;lnı, fltri zekiisını, ilme bağlılığını, güzel sanatlara sevgisini, milli birlik duygusunu mütemadiyen ve her turlüvasıtatedbirlerle besleyerekinkişafettirrnek milli ülkümUzdür.

Uygarlık yolunda başarı, yenilikleri kavrayıp uygulamaya, yenileşmeye bağlıdır, diyerek hemen hemen her söylevinde uygarlık(medeniyet)kavramına yer vermiştir. Ulu önder, çağdaş uygarlığın anlamsal öğelerinin Türk toplumunda yerleşmesiiçin çabagöstermiş,Atalar yadigm "anlamsal" (manevi) kültürü maddi küıtürden ayırmadan yüceltmek, çağdaşlaştırmak ve son aşamada ondan da üstün kılmak istemiştir.

Cumhuriyetin yeni kültür ürünlerini topluma ulaştırmak, yaygınlaştırıp, benimsetrnek için, o günün tek sözlüiletişim aracı olan radyodan dayararlanılmış,

diğerkültürprogramlarının yanındayenidendüzenlenmiştek sesli müziklerinyayın

saatleriazaltılmış,çok sesli müzikprogramlarının yayınsaatleriartınımıştır.3 Atatürk, 1934yılındaT.B.M.M'niaçış konuşmasında şunları söylemiştir; "Arkadaşlar, gUZel sanatların hepsinde ulus gençliğinin ne türlü ilerletilmesiniistediğinizibilirim. Buyapılmaktadır,ancak bunda en çabuk, en önde götürülmesi gerekli olan Türk musikisidir".

Atattlrk'ün müzik kültürü devrimi hakkındaki direktiflerinden sonra harekete geçilmiş ve bir müzik kurultayı toplanmıştır. Zamanın Milli Eğitim Bakanının daveti üzerine toplanan kumltayda ihtisas komisyonu şu kişilerden

oluşturulmuştur;

- Ahmet Adnan SAYGUN - Cevat Memduh ALTAR - Ferit ALNAR

2Müzik Ansiklopedisi,1.CiJt,Ankara1992,s.l 15.

3 Ali Seçim Pak, "AtatürkçU Çağdaşlaşma Açısından TRT'nin Televizyon Müzik Yayın

Politikasımnincelenmesi", 1. Müzik Kongresi Bildirileri, Ankara, 14-18 Haziran 1988,

s.367-368

- Halil Bedii YÖNETKEN - Ulvi CemalERKİN - NecilKazımAKSES - Ekrem Zeki Ün - ViyolonistCEZMİ - CemalReşitREY

ihtisas komisyonununaldığıilk kararlan üç maddede özetleyebiliriz: 1- Güzel Sanatlar GenelMüdürlUğü kurulması,

2- Devlet Musiki ve Tiyatro Akademisi'ninkurulması,

3- MusikiMuaııimMeJaebinde musiki pedagojisişubesinin açılması. Her nedense üçlincü maddedeki karar uygulamayasokulmamış,bu nedenle ülkemizde altmış yıldan beri pedagog yoklu~ çekilmektedir. Alınan kinarların uygulanmasıiçin harekete geçildi.

1935 Cumhurbaşkanı Senfoni Orkestrası (CSO) kuruldu. 1936 Musiki Muallim Mektebi, devlet konservatuarına dönüştüriildü. 1939'da müzik ö~retrneni yetiştirme işini Gazi Eğitim Enstitüsü yüklendi. 1949'da Devlet Opera ve Balesi kuruldu. Daha sonraki yıllarda ve günümüze değin mlizik eğitimcisi ve sanatçı yetiştirenyüksek öw-etimkurumları artırılmıştır.

Atatürk'ün sanata ve sanatkarakarşıbüyük sevgisini gösteren sözlerinden birkaçını şöyle sıralayabiliriz.

"Efendiler! Hepiniz mebus olabilirsiniz, vekil olabilirsiniz, hatta reisicumhur olabilirsiniz, fakat sanatkık olamazsınız hayatlarını büyük bir sanata vakfeden buçocuklarısevelim..."

"Sanatkar toplum içinde, uzun çaba ve çalışmalar vermekte, alnında ışıklı ,e vinci ilk hissedeninsandır."

"Bir millet sanattan ve sanatkardan yoksunsa, tam bir hayata malik .)IaHi::z,Qv,b~

Atatürk bu konudaki çeşitli konuşmalarında, hep Türk milletinin ve d;ıyısıyle Türksanatımn,miletinhayatındakiönemine işaret etmiş,Tlirksanatının ilen hamlelerle,çağdaş uygarlıkseviyesineulaşması gerektiğini vurgulamıştır.

Atatürk'ün ITdsikiye bu kadar vakıfolup, şarkılarımızıda kendi pek güzel

OKurdu.

-(Hiibgah-ıyare girdim arz içün ahviilimi) -Uşşak Makamından:

- (Cana rakibihandfuı edersin) - NihaventMakamından:

• (Dil seni sevmeyeni sevmede lezzet mi olur) -Şederaban Makamından:

- (Bade-i yuslat içilsin kase-i fagfllrdan) - HicazMakında:

(Pencere açıldı bilal oglan) ve diger sevdigi şarkı ve türldıleri kimsenin

yardımınaihtiyaç duymadan pek güzel okurdu ve bu makamlardan sesiyle taksimler yapardı.4

Dinlemekten hoşlandıgı şarkı, gazel ve türküleri merhum Nezyen Burhanettin Ökteşöyle sıralamıştır:

- RastMakamından (Şarkılardan ); 1-Nihansın dideden eymeşt-inazum Bana sensiz cihanda can neliizım

Muhabbet edelim uyku neliizım

Bana sensiz cihanda can neıazım

2- Cini rakibi handan edersin Ben bi veRi giryan edersin Biganelerle Onsiyet etme BanacihAnızindan edersin EviçMakamında(TUrkü); 3-Şahine gözıer Şiihme

HOsnOne yokturbahfuıe

Süleyman olsam cihme Gönül eylemez asla

4 ŞadiYaver Ataman, "Atatork ve Türk Musikisi", Atatürk'ün Musikiciligi, KültUrBakanlığı

Yayınları,Ankara, 1991, s.63.

NihaventMakamında;

4- Dil seni sevmeyeni sevmede lezzet mi olur Olsa da böyle muhabbetde hakikat mi olur Aldatup sevmeyini can vererek sevmemeli

Aklını bdşınaal herkes içün olma beli

Yek cihet olmaz ise dil'de hakikat mi olur v.b.'"

Atatürk devrimlerinin amacı Türk toplumunu her konudaçagdaş uygarlık

düzeyineulaştırmaktır.

Uygarlık ise; insan zekdsı ve kabiliyetinin ortaya koydu~u eserlerin

toplamından ibarettir. Dünya uygarlık düzeyine ulaşmak aynı düzeyde eserler yaratmak, ortaya koymak ve tüm dünyaya kabul ettirmekte mümkündür.

BUyük Atatürk "En zor devrim. Müzik devrimidir. Bir milletin yeni

de~işikli~indeölçü, musiki dede~işikli~ialabilmesi, kavrayabilmesidir." derken bu

güçlü~eve bu konunun önemineişaret etmiştir.Bütün ulusun ruhenyetiştirilmesive yükseltilmesi demek olan bu konunun g~çıü~ü bugün bir kere daha anlaşılmış bulunmaktadır.s

Başö~etmenAtatürk, müzik kültürü devrimikısasüreyesı~ayan,ulusun bireylerinin duyuş ve deyişlerinin kulak yoluyla, kuşaktan kuşa~a aktarılması gerekti~ininbilinci içindeydi.

Yarım asırsonravarılmasım istedi~iyeri bugünkü görünümünden daha ileri bir seviyeye getirmek için çalışmalarımızı hızlandırmak ve engelleriaşarak O'nun huzuruna gönülrahatlı~ıyla çıkabilmenintek yolu budur.

KAYNAKCA

1- ÖNÖZ, A. Naci (Cumhuriyet Döneminde Müzik Yönüyle Atatürk) 2- Müzik Ansiklopedisi(I.Cilt)

5FilizKamacıogıu, "Atatürk Devrimleri ve Müzik Eöitimi" 1. Ulusal Müzik BiL. Senpozyumu Bildirileri, 7·9Mayıs1984,İzmir,s.185-186.

... Ataman Sadi Yaver; "Atatürk ve Türk Musikisi", Atatürk'ün Dinlemekten Hoşlandıgı

3- PAK Ali Seçim (Atatürk'çüÇagdaşlaşma AcısındanTRT'nin Televizyon MüzikYayın Politikasının İncelenmesi)

4- ATAMAN Sadi Yaver (Atatürk ve Türk Musikisi) "Atatürk'ün Musikiciligi)

5- ATAMAN Sadi Yaver (Atatürk ve Türk Musikisi) "Atatürk'ün DinlemektenHoşlandıgı Şarkılar"

6- KAMACIOGLU Filiz (Atatürk Devrimleri ve Müzik Egitimi)