Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi

A.Ü.Türkiysı ArııştmııalarlEnstitüsüDergisi SayıII Erzurum 1999

-289-şİRvANLIFATİH EFENDİ'NİN1828-1829OSMANLı-RUS SAVAŞı

İLE İLGİLİ HATıRALARı

Dr.İbrahimAYKUN'

21 yılında başlayan Mora isyanı kısa sürede gelişmiş, büyük evletlerin soruna menfaetleri geregi karışmaları, isyanı kısa sürede ir iç sorun olmaktan çıkarmış, devletlerarası bir boyutataşınmıştı. İngiltereve Rusya bağımsızbir Yunanistan devletininkurulmasıyolunda ilkadım olan 4 nisan 1827 tarihli Saint-Petersburg protokolünüimzalamışlardı. Daha sonra Fransa da bu protokolekatılacagını bildirmiş vearalarında 6 Temmuz 1827 tarihli Londra Andıaşmasım imzalamışlardı. Bu andıaşmanın hükümlerinin Osmanlı Devletitarafındankabul edilmemesi üzerine Navarin'de demirli bulunanOsmanlı­ Mısır donanmasını imha etmişlerdi. Bundan sonra gelişen olaylar yeni bir Osmanlı-Rus savaşının çıkmasınasebep olmuştu.

Osmanlı Devleti ile Rusya hem Avrupa hem de Asya kıtasında sınır komşusuydular. Dolayısıyla savaş iki cephede yapılmıştı. Asya cephesinde 1828 yılındaKars,AhılkelekveAhıska,Ardahan, BayezitRuslarınelinegeçmişti.

1829 yılı baharında Ruslar tekrar harekete geçtiler, Millidüz ve Zivin'de yapılanküçük muharebelerden sonra Hasankale'ye geldiler. Rus generali Paskeviç ı, burada ele geçirdiği esirlere iyi davranmış, onlara birtakım hediyeler ile salıvererek Erzurum'a göndermiştİ. Bunlar Erzurum'da Rusların halka iyi davrandıkları şeklindeRuslar lehine propaganda yapmışlardı. Rus ilerleyişini durdurmak için toplanılan 40-50 bin kişilik bir ordu düşmanla doy-u dürüst bir mücadele yapmadan dağılmışlardı. Osmanlı askerinin büyük bir kısma grup grup kaçıyorlardı.Tabii ki bu askerlerinkaçış yolları Erzurum' dan geçiyordu ve halk da bunları görüyordu. Zaten halktan önemli bir kısmı da eşyalarını bulabildikleri arabalara yükleyerek Anadolu'nun iç kısımlarına doğru göçmüşlerdi. Kalan halkta da şahit oldukları bu olaylar neticesinde bir ümitsizlik meydanagelmişti. Osmanlı Devletinin en büyükdoğu şehirlerindenbiri olan ve stratejik öneme haiz Erzurum şehrini kara günler bekliyordu. Hem Hasankale'den hediyelerle birlikte gönderilen esirlerin olumsuz propagandaları hem de askerlerin grup grup kaçmaları zaten

Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih BölümüÖğretimÜyesi.

Rus Generali Paskeviç, 19mayıs 1782'de Poltova'dadoğmuş, 1813'tetümgeneralli~e yOkseImiş, başarılarından dolayı kısasürede Çar1.Nicola'nın en gözdekomutanlarından birisi olmuştur. 1825'te Kafkas ordusunun başına getirilen Paskeviç, Erivan'ı ele geçirmiştir.1828-1829Osmanlı-Rus savaşındaKars ve Erzurum gibiOsmanlıDevletinin önemli doğu şehirlerini almıştır. 1831 'de Polonya ayaklanmasını bastırınaıda görevli kuvvetlerin komutanlığına getirilmiştir. Daha pek çok başarıya imza atan Paskeviç 1 Şubat 1856'daVarşova'da ölmüştür. La Grande Encycloedie, c. XXVI, s. 47; Meydan Larausse c.9, s.925.

i.Ayırun: ŞirvanlıFatih Efendinin1828-1829Osmanlı RusSavaşı İli İlgili Hatıralan

-290-esirlerin olumsuz propagandalarıhem de askerlerin grup grup kaçmaları zaten moralolarak çökmüş olan Erzurum halkında, Ruslara karşı konulamayacagı düşüncesi doğurmuştu.Neticede bir heyetoluşturularak Topdağı'nakadargidilmiş, şehrin anahtarıRuslara teslimedilmişti2•

Ruslar Erzurum'dan sonra Bayburt üzerine yöneldiler. Bayburt'unyaşadıgı acılı günleri, güzel Bayburt'unun düşmaneline geçmesine çok üzülen Bayburtlu Zihni "Hart Destanı,,3 adıyla güIı1lmüze kadar canlı bir şekilde gelmesini

sağlamıştır.

Bayburt ve Hart ovasında mücadeleler yapılmış, bu sırada Edirne Antlaşmasının yapılmasıüzerine Ruslar geriçekilmişlerdi.

Rusların Bayburt'ta bulundukları sırada Fatih Efendi4 isimli Erzurum'da sözü geçen birisi ön planaçıkmış ve Ruslar ilebarış görüşmesi içingönderilmişti. Fatih Efendi'nin hayat hikayesihakkındapek bilgi yoktur.İncelediğimizbelgelerde Dağıstan ile Tiflis arasında bulunan "İnce" isimli yerde dogduğu ve Erzurum

Mübaya'acı1ığı görevinde bulunduğundan başka bilgi verilmemektedir4• Fatin Efendi'nin "Hatimetü'l-Eşcar"isimli eserinde tahsilini İstanbul'da yaptıgı, Divan-ı HUmayun şakirdanı arasına girerek, hacelik rutbesini aldığı kısa bilgisi vardırs. Mehmed Süreyya'nın Sicill-i Osmani, isimli biyografi eserinde de "Şirvanlıdır, Dersaadet'e gelip, Divan-ı Hümayun kalemine duhul edip, sonra Mısır'a giddi.

l250'de fevt oldu,şairdir" kaydı vardır6•

Fatih Efendi hem Erzurum'dayaşananolaylar hem debarışgörevi ile ilgili

biryazı kaleme almıştı'. Fatih Efendi bu yazısında Osmanlı-Rus savaşının 1829 yılı

olaylarıile ilgiliayrıntılıbilgi verir ki,olayların görgüşahidi olması bakımındanbu bilgiler çok önemlidir.

Rusların Erzurum'a girdiği gün Poltava savaşının yıldönümü idi. Rus ordusuyla Erzurum'a gelen ünlü RusşairiAleksandr SergeyeviçPuşkin, ErzurumYolculuğu isimli eserindeşu şekilde anlatmaktadır. "Alaylarımız Erzurum üzerine yürüdü. Ve 27 Haziran ( Temmuz) l829'da Poltavasavaşının yıl dönümünde, akşam saat altıda, Rus bayrağı Erzurum Kalesinde dalgalanıyordu", A. S. Puşkin, Erzurum Yolculuğu (ÇevA Behramoğlu),İsı. 1982. S. 48.

Hart destanı için bkz. Saim SakaOğlu, Bayburtlu Zihni, İsı. 1988. S. 110-115. Hart

Destanı, 1828-1829 Osmanlı Rus-Savaşındaki olayları anlatması bakımından, Erzurum

eski mOfiülerinden Natikl mahlasıyla şiirler yazan Ahmed Dursun Efendi'nin "Der mersiye-i Zabt-ı Erzurum sane-Al1ahu Ani'l-umum" adlı mersiyesinin devamı

şeklindedir. "Der mersiye-iZabt-ıErzurum sane-Al1ahu Ani'l-umum", için bkz. Fahrettin

KırZloğlu, 1855 Kars Zaferi,İst.1955, s. 25-32.

BOA.Hatt-ıHUmayun Tasnifi (BOA. HH) Nr. 43240-D; 43240-1, 43240-E.

Davut Fatin,Hatimetü'I-Eş'ar, İst. 1271, s. 319. Mehmed SUreyya, Sicill-i Osmanl LV,İst.s.4.

Fatih Efendi'nin buyazısının tamamı Mehmed Arif Efenditarafından "Rusya lle 1244 ve 1245 Senelerinde Vuku'bulan Harbe Dair Bir Vesika" adıyla , Tarih-i Osmani EncÜIneniMecmuası (TOEM) 14.Sayısının882-904sayfaları arasında yayınlanmıştır.

A.Ü.Türkiy.tAraştırmalarıEnstitüsüDergisi Sayı12 Erzurum 1999

·291-Fatih Efendi"nin verdi~i bilgiye göre Ruslar Soganlı Dagı civarında bulundukları sırada, Erzurum Valisi SalihPaşa8, bizzat ordunun başında düşmanı

karşılamak istemişti. Ancak ayandan ömer A~a ve Hayrettin Aga'nın içerisinde bulunduklarıbirgnıpise valininşehirde kalması taraftarıidiler. Fatih Efendi deaynı düşüncedeidi. Neticede SalihPaşaHasankale'ye oradan da Zivin'egitrnişti9•

Hünkardüzü'nden Körogıu Kalesi'ne gelen Sivas Valisi Hakkı Paşa'nın komutasındakiordu dahadüşmanlailkkarşılaşmada ~ılm1Ştı.Bundan sonra Salih

Paşa Erzurum'a dönmüştüid. Salih Paşa'nın Erzurum'a dönmesinden sonra Fatih Efendi'nin de katıldıgı bir toplantı yapılmıştı. Toplantıda Fatih Efendi, Salih Paşa'ya komutası altındaki askerin dagılmamasınagayret etmesini, kendilerinin de bu konuda valiyeyardımcı olacaklarını söylemişti.

Salih Paşa da komutanların bazılarına hediyeler vererek Topdağı ve

Kiremitlidağı taraflarını korumak için göndermişse de hepsi daha sabahleyin

kaçmışlardı. Bundan sonra Hacı-Kadri-zadeOsman Paşa'nınll evinde ve valilikte toplantılar yapılmıştı.

Ruslar Erzurum'un doğusundakiDeveboynu'nagelmişlerve ildet oldugu üzere halka hitaben mektup göndermişlerdi. Bunun üzerine şehrin teslimine karar verilmişti.Teslimşartlarını göıiişmekiçin gönderilecek heyette Fatih Efendi'nin de bulunması istenilmişse de Fatih Efendi" Mahzur·ı Şer' bulunmadıkeasuret-;

teslimiyete cevaz verümez. ibtida kıllfar ile kıtale himmet eylesllnler. Eğer

mağlubiyet nQmayan olursa yine merdane muslileha olunarak meram Ilzere her

bir husus icra olunur ve ülli mutfak niyetleri teslim ise bizim bulunmamız icab

etmez"ıı demişti

Bundan sonrakigelişmeler şöyle olmuştu.

Bayburt'un işgal edileceği haberi Ser-Asker Hazinedm--zade Osman Paşa'yahaber verildigi anda hemenkomutası altındabulunan askerle gece saat üç

sularında Çarhacı Hasan Paşa'nın13 yanına gelmişti. Esad Paşa, Yahya Paşa ve Eginlidir. TokatVoyvodalıgı, KandiyeDefterdarlıgı, Edirne Valiligi, Maden-i Hümayun Eminligi ve Diyarbakır Valiligi gibi önemli görevlerde bulunduktan sonra 1829'da GalipPaşa'nın yerine Erzurum Valiligine atanmıştır. Erzurum'un Ruslara tesliminden sonra esir olarak Tiflis'egönderilmiştir.Daha sonra BogazMuhafızıolduysa da bir süre sonra azledilmiş, 1833'te de ölmüştür. Mezarı Bayezid Camii haziresindedir. Mehmed Süreyya SO, III,İst.l3ll, s. 215.

9 Mehmed Arif, Rusya Harbine Dair Vesika, s. 889.

10 SalihPaşa Erzurum'a döndükten sonra degerli eşyalarını Maden tarafına göndermişti. Bunun üzerine halk "Sizler bu kadar askerledö~şmeyüb fırar ettiniz.Şimdide buradan sebaı etmeyüb savuşub ırz ve malınızı göz göre göre gavura teslim edeceksiniz"

demişlerdi.BOA. HH. Nr. 37241-H.

ıı Hacı Kadri-7..ade Osman Paşa, Erzurum'un yerli ailelerinden birine mensubdu. Galip Paşa'nın azledilmesinden sonra Erzurum valiligine tayin edilmesidüşUnnlmüşsede daha sonravazgeçiimiştİ.BOA. HH. Nr. 43175.

ıı MehrnedArif,Rusya Harbine dair Vesika, s. 890.

13 Çeçen-zade Hasan Paşa'dır Bayezid mutasarrflıgı, kars Muhafızlıgı, Trabzon Valiligi,

i.Aykun:ŞinanlıFatih Efendinin 1828-1829OsmanlıRusSavaşı İli İlgili Hatıralan

·292-Mirmirandan HasanPaşada orayagelmişlerdi. Fatih Efendi HasanPaşa'yahitaben

"Nusret ve galebedekılktve kesretebakılmaz. Mevcud maiyyet olan askerimizle

bir mikdar cenk ve cü/Ille mIlbllderet etmek mIlmkün mIldilr?" diye sormuş,

HasanPaşada "Ben neftimden gayriye kefll degim. Behemehlll sabaha kadar bu

askerin mecmu'u flrar eder,14cevabını vermişti.

Bu konuşmalar yapılırkeniçeri giren askerin birisi askerlerin grup grup kaçtıklarını haber vermesi UZerine askerlere ve zabitlere yarın Ruslara elçi gidece~inin duyurulmasıtenbihedilmişti.Bu da bir faydavermemiş, askerlerden bir kısmıyinekaçmışlardı.

Fatih efendi Esad Paşa'ya"Beyne'n-nlJs musaleha haberişayi' oldugu

ma'lum ve askerimizin dahi kılkt ve adem-iseMtı meczum oldugundan başka,

mJlSlileha maddesiiş'ar olunmadıfıhaldedüşmanınsem'inevasılolur isenakz-ı

ahd etdlnlzdiyerek taraftmıza isnlid-ı töhmet eyley/lb, wrflz-ı hoşunet etmesi

mül1lhazadan ba"Ü/ degildir'IS demişti. Bundan sonra Esad Paşa, OsmanPaşa'ya

Fatih Efendi'nin tedbirinin yerinde oldu~unu belirtmiş, barışhaberininyazılmasına karar verilmişti. Fatih Efendi, kendisine yapılan ısrarlar karşısında elçi olarak gitmeyi kabuletmişti.

Fatih Efendi'nin Bayburd'a doWU yola çıktı~ında Hasan Paşa "Fatih

Efendi ile Rusyalunun adlivet-i kadimesivardır.Efendi-i merkumu ya topağzına

koyub atarlar veyahud Swire gönderilb bliy-ı hdl Uzerinıize hUcum

ederler'16demişti.

Bayburd'a geldikten sonra gerekli işlemler yapılmış ve daha sonra Paskeviç ile görüşmüş, Paskeviç'e hitabenyazılan yazıyı kendisine vermişti. Fatih Efendi ile Paskeviçarasında şöylebirkonuşma geçmişti:

Paskeviç

- "Ben bu kaimeye i"timad edemem

Fatih Efendi

- Zuhur-ı debdebe-i şevket.i Osmanıyeden bu ana kadar hile ve huda"ayı mutazammın olarak dost ve d/lşmana vilklila-yı saltanat-ı seniyye

tarafindan bir keyflyet-i nli-sezd mazbut harita-i düvelolmamışdır.

Paskeviç

Daha sonra azledilerek Tokat'asürülmüşve buradaölmüştür.Mehmed Süreyya, SO II, s.

168. Mezarı Meydan Camii avlusunda iken sonradankaldırılmıştır. MezarTaşı Tokat

müzesindedir..H. TurgutCinliogıu, Osmanlılar ZamanındaTokat, ÜçüncüKısım,Tokat 1951,s. 157.

14 Mehmed Aril: Rusya Harbine dair Vesika, s. 891. LS MehmedArif, Rusya Harbine dair Vesika, s. 891.

A.Ü. TürkiyatAraştırmalarıEnstitüsü Dergisi Sayı12 Erzurum 1999

-293-- Galiba serasker Paşa hauetleri yeni ser-asker oldum, Devlet-i

Al{yyeye bır hidmetbeğendireyim deyü musllleha emr/ni ketm ve Ihfli

eylemiş!7. Fatih Efendi

- Bu sene-i miibiirekede iki mllh zarfında Balahor karyesigavgası ve

Bart ve Acara ve müteakiben Çürüksu muharebeleri ve Gümüşhane'den Rusya

askerininflrarı sipahsalarımızabliis-i tahsin olacak hidmetolduğu huveydadır.

Paskeviç

- Asker-i mesfuru ben gerüye aldım. Ben bu kainıenin h/Jvi olduğu

meale itimad edemem. Efendicevabınnedir?

Fatih efendi

~ Eğerkl adem-i i'tinıaddan garaz asakir-i islamiyenın bağdeten

hücumuhatıragelür ise bu surethatırhah-,sipahsalarımız olsaydıben dahi

cUz'-i tahscUz'-il-cUz'-i vukfcUz'-if edcUz'-ilb hilaf-ı irtikab ederek nefsimi mehlekeye tlkli etmez idim.

San{yenvorası huda'a ve desise olan hususa hademe-I Devlet-i Al{yyeye me'mur

kılınmaz.

Paskeviç

- Bu hususuyakınbilürsinkıbu gece benim askeriminnısfinı huda'a

ile telefetseniz yine sana ikramdan gayri mu 'amele olunmaz"

Bundan sonra Fatih Efendi Ser-Asker OsmanPaşa'nın şusözünü söyledi

- Dilnki yevm-i Cuma saat ilçde devletlnıi, Devlet-i Aliyye tarafindan

akd-ı musllleha haberigeldiğini Graf dostumuza ilan eylemek /lizime-iferman-ı berlinım olnıağla itimad etmedikleri halde Devlet-; Aliyye yi tekellilfe düşürmeyerek bi'n-nefs kendim bu sene Rusyalu ile akall-i kalil yirmi def'a

muhareye müheyya ve amade olduğumuyakin bilsünler ve canları isterse

ale's-sabah gelsünler. Mevlli kerimdir ve n{;sirdir."ls

17 Bugörüşmeleryapıldığı sıradaEditneAndlaşması imzalanmıştı. Barış yapıldığıhaberini

getiren Rus subay Trabzon' da karayaçıkartılmadığıiçin,doğucephesindeateşkesancak 10 Ekim'deyapılmıştı. Adophus Slade, Kaptan Paşa (Çev. Osman Öndeş), İsı. 1976. S. 259·259.

i.Aykwı: ŞirvanlıFatihEfendinin1828-1829OsmanlıRusSavyı İli İlgiliHatlralan

-2!J4-Paskeviç Ser-Asker Osman Paşa'nın bu sebatkar sözlerinin antlaşmanın

yapıldıgına delil olduğunusöyleyerek, General Olenkalıl9 ile birlikteyarın Osman

Paşa'ya göndereceğini söylemişti. Paskeviç Fatih Efendi'ye, geri dönmedikçe hareketine devam edecegini ve yarın sabah ulaşacağı Sinor ve Balahor'dan

dönmeyeceginibelirtmişti.Fatih Efendi de gidecegi bu yerlerde gerçekte buralarda Osmanlıaskeriolmadıgı halde, çoksayıdaaskerbu1undu~nu yalanınısöyleyerek Paskeviç'i budüşüncesindenvazgeçirmeyeçalışmıştı.

Bu arada Bayburt Paskeviçtarafından tahrip edilmişti. Çıkan yangınların söndürülmesinden sonra, ertesi gün şehitlerin cenazeleri kaldırılmıştı. Paskeviç, cenazelerin kaldırılması için Fatih Efendi 'ye 50 Macar altını göndermişti. Fatih Efendi bu paraların tümünü geri göndenneyi düşünmüşse de bunun yanlış anlaşılması olasılıgına karşın 7 adedini almış gerisini, cenazelerin defin masraflarının ser-askerliktarafındanverildigini belirterek iadeetmişti.

Fatih Efendi, Paskeviç'in Bayburt'u tahrip etme nedenini de öwenme fırsatı bulmuştu. Bayburt'un tahribine sebep, Hasan Paşa'nın Van Mutasarnfına yazdıgı mektuptaki ifadeler idi. Hasan Paşa mektubunda, Paskeviç'in ordusunu bozdugunu, Kelkid'e sürdfrğilnfrve oradan da Bayburd'a kaçırttıgmı, çok sayıda asker ile Erzurum üzerinegittiği şeklindeifadelerkullanmıştı.

Ertesi günü Fatih Efendi'yikonağına çağırtanPaskeviç, General Olenkalı ile birlikteOsmanlı ordug3hına göndermişti.

Bu sırada Tayyibi Efendeo altın ve gOmüşün azlığı bahanesiyle Gümüşhane'debekliyordu.Andıaşma yapıldıgıhaberinin gelmesinden sonra orduya gelmişti. Olenkalısohbette Paskeviç ile Fatih Efendiarasındaiki ay süreli mütareke yapıldığını söylemesi üzerine Hasan Paşa "Güzelolmuş. Zira bizim de üzerinize gelmeğeliyakat vekudretimizyoğudu,,2117 demişti.

Ertesi günü Olenkalı ile Fatih Efendi tekrar Rus ordugilhına gitmişlerdi. Burada Paskeviç, Rus ordusunun Erzuruın'u boşaltmasına kadar Erzincan, Kelkit, Şiranve Bayburtkazalarınınkendilerindekalmasını istemişti.

Paskeviç Sinor sahrasından Bayburt'a dönmüş, bir gece kaldıktan sonra sabahleyin Erzurumtarafına doğruyolaÇıkmıŞtı.YoldaOsmanlıesirlerinin serbest

19 ülenkah aslenİstanbul Rumiarından idi. 1245'daİstanbul'dan kaçmışt!.BüA. HH, Nr, 43240-C.

20 Tayyibi Efendi,İranile ittifak yapmak için gizli görevle Erzurum'agönderilmişti.Burada üst düzey yetkililerle görilştükten sonra duruma göreİran'a gitmesi talimatı verilmişti. Buradayapılan görüşmedensonra Rus ordusunda çoksayıda İranaskerinin bulundugu hatta bir hanın da esir alındığı haberi üzerine İran'a gitmekten vazgeçmiş Şark

seraskerliği hizmetinde görevlendirilmişti. BüA. HH. Nr. 37241-L; 43203-C. Talimat

İçinbkz. Ahmet Lütfi, tarih-i Lütfi II, s. 22-23; AkifPaşa, Muharrerat-ıHususiye-i Akif Paşa, İst.1301, s. 39-52.

A.Ü.Türkiyaı AraştırmaIanEnstitüsüDergisi Sayı12 Erzurum 1999

·295-bırakılması istenildi~de Tiflis'e dönünce izin verecegini söylemiş daha soma da serbestbırakılmışlardı22•

Erzurum'agelindiğindeErzincan, Kelkit, Şiranve Bayburt'un terkedilmesi söz konusu olmuş, Fatih Efendi buraların boşaltılması konusunda Paskeviç'i ikna etmişti.

Paskeviç Fatih Efendi'ye boşaltıncaya kadar Erzurum veya Tiflis'ten hangisinde kalmak istedigini sormuştu. Fatih Efendi de bunun ancak Osmanlı Devletinin uygun gönnesi halinde mümkün olacagını söylemişti. Bunun üzerine Paskeviç, Ser-askere bazı hediyeler3 ile birlikte Fatih Efendi'ye de izin verilmesi isteyen biryazı göndennişti.

Paskeviçkışmevsimi nedeniyle Erzurum'unboşaltılmasınındaha somaya

bırakılacagı, Posof, Oltu, Göle, Narman, Tortum, İspir, Bayburt kazaları ile Muş

eyaletinin tasdik-namelerin mübadele haberi geldikten soma hemen gerçekleştirilecegini söylemişti.

Fatih Efendi'nin getirdigi senetonaylanmarnıştı24• Ne Fatih Efendi ne de. birbaşkasıPaskeviç'inyanınagönderilmedigi için o da top vemühimmatı Tiflis'e göndermişve miriambarlarını yıkmıştı.

Fatih efendi bahsedilen yazısında Erzurum kalesi hakkında da bilgi vermektedir. Paskeviç bir ziyafetdüzenlemiş, bu ziyafete Fatih Efendi'yi de davet etmişti. Paskeviç tercümana" Erzurum'da bina eyledilim kal'ayı Fatih Efendi seyretmişmi?" diyesormuş, o da {{hayırseyretmedt' cevabını vermişti.Paskeviç, Fatih Efendi'nin kaleyi gezdirilmesini istemesi üzerine Fatih Efendi"Ben hademe-i

Devlet-i Aliyyeden oldulum hasebiyle seyr vetemaşa eyledilimkal'anınDevlet-i

Aliyyetarafına verilmesi icab eder. Bu suretlerazı olunur isetemaşaederim, ve

illa iktizli etmez".

Tercüman bu sözü Paskeviç'e aktardığında" bir defa seyr eylesünle,

ba"dehucevabını veririm" demişti. Yemekten soma Fatih Efendi kaleyi gezmeye

gitmişrs.

Fatih Efendi'nin kalehakkındakiizlenimlerişu şekildeidi:

" Fi'l-vliki kal'a-/ mezbure metin ve müstahkem bir kal'a olmuş. Zira

Erzurum'un kal'a-i kadimesinden etraf ve havallsi hane ve dekakinden ibaret

oldulundan başka cfinib-i şarkide Topdalı ve garbiye ma'il Kiremidli Dalı

22 Serbest bırakılan esirler şunlardı. Erzurum eski valisi Salih Paşa, Kars Eski Muhafızı

Osman Paşa, Bayezit Mukasarrıfı Behlül Paşa, Çıldır Mutasarrıfı Ahmed Paşa, eski Anapa Kaymakamı Abduııah Paşa, eski şark Defterdan Nazif Efendi. BOA. HH. Nr. 43195.

23 Paskeviç hediyeleri Kaptan KnezKodaşofile göndermişti. BGA. HH. Nr. 43240-H. 24 Fatih Efendi, Kaptan Knez Kodaşof ile yedi maddelik bir senet getirmişti. Bu senet

onaylanmamıştı.Daha önce de belirttigimiz gibi Fatih Efendi'nin Tiflisyakınlarındabir

yerdedoğması, kardeşinin Paskeviç'in ordusunda komutan olarak.bulunması, kendisine

şüpheilebakılmasına yolaçmıştı.

İ.Aykun:Şİnanlı FaillıEfendinin1828-1829OsmanlıRusSavaşı İli İlgili Hatıralan

-296-dedikleri dağlar şehr-imezkurum kurbunda vaki' olmağla ihiltasıemr-i mlişkil

olmağın şehr-imezkurudüşmandanmuhafaza eylemekaltmış bin askere muhtaç

idi. Elyevm Rusya'nın bina eyledikleri ka/'ayı iç kal'a dıvarından bed' edüb

Boyahane mahallesinden alub, yıkdığı yetmiş diJrt hanenin mahallinden ve

Bakırcı Cami'i Şerifinin karşusundan dıvar ve beden çeküb eski kal'adıvarına bitişdirüb, kal'a-yı kadimeyi terk edüb kapublaTlnı ve ba'zı mahalleriniyıkuh

fakat Gürcü kapusu ibkfi olunub, bir kapu dahi kendüleri canih-i garhiye ktışad

eylemişler. Ve'l-hasıl bu kal'a üçbin ademle muhafaza olunur. Zikr olunan dağlardanve sair mahallerden derlinuna top ve humbara isabet etmez,,26.

Fatih Efendi Paskeviç tarafından Erzurum'un idareciliğine getirilen Pankratiyefin verdiği ziyafete de katılmıştı. Pankratiyef, Hasan Paşa'nın, Emin Paşa'nın, Hattın-zadeMustafaPaşa'nınveÇıldır mutasarrıfı AhmetPaşa'nın sınırda bulunmalarının uygun olmayacağını, bunların iki devlet arasında varılan karara uymadıklarını,fesada sebep olabileceklerinisöylemişti.Fatih Efendi de bir devletin. birbaşkadevletin içişlerine karışmasının doğru olmayacağını belirtmiştil?

Fatih Efendi 1828-1829OsmanlıRussavaşıile ilgiliayrıntılıbilgi veren bu yazısında Dağıstanveİran'ın durumları hakkındada bilgiler vermektedir.

16 Mehmed Arif, Rusya Harbine dair Vesika, S. 900.

A.Ü.TürkiyatAraştırmalarıEnstitüsüDergisi Sayı12 Erzurum 1999 'ı:

'.

"'

__

~ ~ ~

._.

:~~i;~?i~~~,l:<.·~:~,

-2rn-xıx. Yiizyılda Bııybnrt ve Kalesinden Bir Göl'iiııüm (Charles Texier. Descriptioll de L 'arınenie, La Perse et La Mesopotal1lie, Paris 1842 Lcvha 3) t"""

i

~

~

i

i

i

[

a=

i