K U R A T , A k d e s N i m e t , Birinci Dünya Savaşı Sırasında
Türkiye'de Bulunan Alman Generallerinin Raporları. T . K . A . E . Y a y ı n
-l a n : 23, Seri: I I I - S a y ı : B3, 92 s., 8 resim, A n k a r a 1966. 250 Krş.
Eser a d ı n d a n da ilk a n d a anlaşılacağı gibi, I. D ü n y a Savaşı yıl-l a r ı n d a T ü r k i y e ' d e vazife görmüş oyıl-lan A yıl-l m a n generayıl-lyıl-lerinin y a z m ı ş oldukları raporların t e r c ü m e s i d i r . Biz b u r a d a eserin aslı ile tercümesinin m u k a y e s i n i y a p m a k t a n ziyade elimizdeki b u T ü r k ç e t e r c ü m e y i esas a l a r a k t a n ı t a c a ğ ı z .
M ü t e r c i m esere y a z m ı ş olduğu Giriş'te (7-16) "Birinci D ü n y a S a v a ş ı ' n a bağlı problemlerin birçoğu h â l â lâyıkiyle araştırılmış ve a y d ı n l a t ı l m ı ş değildir" diye b a ş l ı y a r a k b u n l a r ı n b a ş ı n d a " T ü r k i y e ' n i n Birinci D ü n y a S a v a ş ı ' n a k a t ı l m a s ı " n ı n geldiğini söylemektedir ki b u görüş şüphesiz d o ğ r u d u r . B u n o k t a d a n h a r e k e t edilince elimizdeki b u k ü ç ü k eserin nasıl b ü y ü k bir boşluğu d o l d u r d u ğ u , ileride I. D ü n y a S a v a ş ı ' n d a T ü r k - A l m a n m ü n a s e b e t l e r i , T ü r k i y e ' n i n yenilmesi, v.b. meseleler üzerinde a r a ş t ı r m a y a p m a k isteyenler için birinci elden bir k a y n a k o l d u ğ u açıkça anlaşılır. Giriş'te ayrıca, I . D ü n y a S a v a ş ı ' n d a T ü r k cephelerindeki s a v a ş l a r a ait T ü r k ç e ve y a b a n c ı dillerde birçok tedkikler y a p ı l d ı ğ ı n d a n bahisle b u n l a r ı n belli başlıları k a y d e d i l m e k t e d i r . F a k a t m ü t e r c i m i n a m a c ı I. D ü n y a H a r b i ' n e ait bir bibliyografya denemesine girişmek o l m a d ı ğ ı n d a n b u r a d a b ü t ü n bibliyografyanın gösterilmemiş olması tabiidir.
R a p o r l a r ; I. T ü r k O r d u s u n u n B u g ü n k ü D u r u m u , L i m a n von Sanders, B a n d ı r m a , 13 Aralık 1917, (s. 17-25); I I . 1914/1918 D ü n y a S a v a ş ı n d a T ü r k Askerî H a r e k e t l e r i n i n Kısaca Tasviri, B r o n s a r t v o n Schellendorf (s. 26-36); I I I . T ü r k i y e ' n i n Yıkılmasının Sebepleri, H a n s v o n Seeckt (4 K a s ı m 1918'de K a r a d e n i z ' d e yazılmıştır), (s. 37-75); I V . T ü r k i y e ' n i n Askerî Ç ö k ü n t ü s ü n ü n Sebepleri, L i m a n v o n Sanders, 27 Mart 1919, (ss. 75-87) ayrı ayrı şahıslar t a r a f ı n d a n farklı z a m a n l a r d a k a l e m e alınmış olup, birbirinin d e v a m ı v e y a t a m a m l a y ı c ı s ı m a h i y e t i n d e değildir. M u h t e v i y a t itibariyle de birbirlerinden farklı görüşler öne
s ü r ü l m e k t e d i r . R a p o r l a r ı n y a z a r l a r ı her ııe k a d a r asker ve r a p o r l a r da askerî yenilgi v e y a ç ö k ü n t ü n ü n sebeplerini izah e t m e i d d i a s ı n d a ise de T ü r k i y e ' n i n I . D ü n y a H a r b i esnasındaki askerî v a z i y e t i n d e n baş-k a içtimaî, ibaş-ktisadî ve idarî d u r u m u h a baş-k baş-k ı n d a da bilgi v e r m e baş-k t e d i r l e r . R a p o r l a r ı incelemek ve m ü t e r c i m i n de Giriş'te belirttiği gibi " H a r b i n iç y ü z ü n d e n t e d k i k i için ö n e m l i " olan arşiv malzemesini k u l l a n a r a k meseleyi askerî y ö n d e n izah e t m e k şüphesiz h a r p tarihçilerinin vazife-sidir. Biz b u r a d a askerî ç ö k ü n t ü n ü n sebeplerini tahlil e t m e k t e n d a h a ziyade eserin h a c m i n i s b e t i n d e t a m t m a s ı n ı y a p a c a k ve b u g ü n de a y n ı e h e m m i y e t i n i m u h a f a z a e t m e k t e olan içtimaî y a r a l a r ı m ı z a T ü r k idareci ve a y d ı n l a r ı n ı n d i k k a t i n i çekeceğiz. R a p o r l a r d a y a z ı l a n l a r h e r ne k a d a r generallerin şahsî görüşleri ise de gerçek p a y ı n ı da h e s a b a k a t m a k lâzımdır.
I - T ü r k O r d u s u n u n B u g ü n k ü D u r u m u , ( L i m a n v o n Sanders, B a n d ı r m a , 13 Aralık 1917).
"Başarısızlıkla neticelenen birçok t e d b i r y ü z ü n d e n " k ı t a l a r ı n m e v c u d u n u n azaldığı v e h a r p kabiliyeti b a k ı m ı n d a n da T ü r k ordusu-n u ordusu-n aşağı bir seviyeye d ü ş t ü ğ ü görüşü ileri sürülerek k a b a h a t d a h a b a ş l a n g ı ç t a " t e d b i r " l e r i a l a n l a r a y ü k l e t ü m e k t e d i r (s. 17). H e m e n sonra askerin m e v c u d u n a geçilerek, T ü r k o r d u s u n u n muhtelif cephelerde s a v a ş m a s ı dolayısiyle çok k a y ı p verdiği ve savaşın verdirdiği k a y ı p t a n d a h a çok "yanlış t e d b i r " l e r i n b u n d a en m ü h i m rolü oynadığı belirtil-m e k t e , " h a l b u k i iyi d ü ş ü n ü l belirtil-m ü ş olsaydı p e k alâ k a y ı p l a r ı n ö n ü alına-b i l i r d i " (s. 18) denilmektedir. B u yanlış t e d alına-b i r ve yersiz h a r e k e t l e r me-y a n ı n d a ; 1914 Aralık ve 1915 O c a k a me-y l a r ı n d a me-y a p ı l a n K a f k a s Seferi, 1916 y a z ı b a ş l a r ı n d a I I I . O r d u n u n R u s l a r a t a a r r u z u , 1916 y a z ı n d a I I . O r d u n u n yığınak y a p a r a k t a a r r u z a geçmesi, X I I I . K o l o r d u ' n u n 1916 y a z ı ve 1917 kışındaki İ r a n h a r e k e t i , 1916 A ğ u s t o s ' u n d a Mısır'ın fethi için S ü v e y ş ' t e girişilen h a r e k e t ve asker k a ç a k l a r ı s a y ı l m a k t a d ı r . Bu askerî h a r e k e t l e r i n yanlış v e y a h a t a l ı olup olmadığını inceleyip ka-r a ka-r v e ka-r m e k şüphesiz k u ka-r m a y l a ka-r ı n işidika-r. Geneka-ral L i m a n v o n Sandeka-rs'in verdiği r a k a m a göre o z a m a n T ü r k o r d u s u n d a 300.000 k a d a r asker k a ç a ğ ı v a r d ı . B u n u önlemek için girişilen askerî t a k i b a t y a n ı n d a , k a ç a k çetelerinin y a p t ı ğ ı gayri k a n u n î h a r e k e t ve d a v r a n ı ş l a r da millî b ü n y e d e çok yıpratıcı bir tesir icra etmiş olmalıdır.
L i m a n v o n Sanders yenilginin bir sebebinin de cephe h a t t ı n ı n u z u n olması o l d u ğ u n u söylemekte (s. 22) ve b u n u müdafaa edecek y e t e r
A L M A N G E N E R A L L E R I N I N R A P O R L A R ı 541
s a y ı d a askerin m e v c u t o l m a y ı p , orduların m e v c u d u n u n da çok d ü ş t ü ğ ü b e l i r t i l m e k t e d i r (s. 22).
" H a r p K a b i l i y e t i n i n gerileyişi" başlığı a l t ı n d a " T ü r k askeri, bil-hassa A n a d o l u l u l a r , çok ü s t ü n bir vasıftadırlar. B u askerle, iyi b a k ı m ve iyi y e d i r i p içirme, esaslı t a l i m ve t e r b i y e , sakin ve emin k u m a n d a ile en b ü y ü k b a ş a r ı l a r elde edilebilir." " T ü r k askeri kendisine karşı m u a m e l e d e m u a y y e n bir d i k k a t ve i h t i m a m ve s e b a t i s t e r . . . O z a m a n böyle bir asker ile her şey elde e d ü e b i l i r " sözleriyle T ü r k askerinin özelliklerini s a y a r k e n , " T ü r k o r d u s u n u n birçok k ı s m ı n d a h a r p k u d -r e t i n i n d ü ş m e s i n d e k i başlıca sebep, T ü -r k b a ş k u m a n d a n l ı ğ ı n c a t a t b i k edilen yersiz (yanlış) t e d b i r l e r d e n ileri g e l m i ş t i r . " diyerek fikrini açıkça ifade e t m e k t e d i r .
I I - 1914 /1918 D ü n y a S a v a ş ı n d a T ü r k Askerî H a r e k e t l e r i n i n Kı-saca Tasviri, v o n B r o n s a r t , i s t a n b u l , 15.12.1917.
B r o n s a r t v o n Schellendorf " B a l k a n H a r b i ' n d e k i b ü y ü k k a y ı p l a r neticesinde m e y d a n a gelen âfetin tesiriyle m â n e n ve m a d d e t e n ölmekte olan bir o r d u , münfesih olan bir z a b i t zümresi, h e n ü z her t a r a f t a t a -n ı -n m a m ı ş devlet otoritesi ve yek-nesaklığı t e m i -n edememiş devlet or-ganları, h e r m e v k i d e h e n ü z y e t e r derecede t e c r ü b e s i o l m ı y a n yeni ş a h ı s l a r " a m u k a b i l yenilmesi lâzım gelen meseleleri de "askere çağırı-lacakların bir listesinin y a p ı l m a s ı , seferberlik için h e r şeyin, b i r k a ç a y zarfında, yeni b a ş t a n t e r t i p ve t a n z i m edilmesi, askerî h i z m e t t e n k u r t u l m a k için t a t b i k edilen birçok istisnalar, tahsillilerin ve zengin-lerin bedel ö d e m e k suretiyle askerlikten k u r t u l a b i l m e l e r i , askere celbedilirken önlenmesi m ü m k ü n o l m ı y a n r ü ş v e t v e r m e k âdeti, k ü t l e h a l i n d e asker k a ç a k l a r ı . . . v . b . " derin kökler salmış bir t a k ı m zor engeller o l a r a k v a s ı f l a m a k t a ve y e n i bir o r d u ve devleti bekleyen esas vazifelerin b u n l a r o l d u ğ u n u ifade ile 1914 yılı b a ş l a r ı n d a k i u m u m î v a z i y e t i kısaca a n l a t m a k t a d ı r (s. 26-27). T ü r k i y e ' n i n coğrafî şartları v e m ü n a k a l e i m k â n l a r ı n d a n b a h s ile askerin bir c e p h e d e n diğerine şev-k i n i n de şev-k a ç a şev-k l a r y ü z ü n d e n şev-k a y b o l m u ş bir m u h a r e b e o l d u ğ u n u ilâve eden v o n B r o n s a r t , L i m a n v o n S a n d e r s ' i n hilâfına " E n v e r P a ş a ' n ı n d u r b i l m e y e n faaliyeti ve g a y r e t i sayesindedir ki, T ü r k o r d u s u n u n yı-kılmasının şimdiye k a d a r ö n ü a l ı n m ı ş t ı r " (s. 28), diyerek o n u n da birçok muhalifleri o l d u ğ u n u ifade e t m e k t e ve " . . . E n v e r P a ş a ' n ı n gerek T ü r k -l e r d e n ve gerekse A -l m a n -l a r d a n birçok muha-lifi v a r d ı ve b u n -l a r o n u n y e r i n e d a h a y u m u ş a k birinin getirilmesi için E n v e r ' i d ü ş ü r m e ğ e
ça-lışıyorlardı" sözleriyle yanlış t e d b i r ve i d a r e d e n hiç b a h s e t m e m e k t e d i r . E n v e r P a ş a ' y ı çekemiyen insanların o n d a n d a h a dirayetli ve kabiliyetli olmadıklarını da ilâve eden v o n B r o n s a r t " F a k a t b a h i s k o n u s u olan kimselerden hiç biri hiçbir veçhile o n u n yerine lâyık değildir. T ü r k i y e ' d e o n u n gibi çalışkan, gayretli ve teşkilâtçı olan b a ş k a hiçbir kimse y o k t u r ; üstelik ( E n v e r P a ş a ) içten k a n a a t getirmek s u r e t i y l e A l m a n d o s t u d u r " (s. 28) diyerek, esas m a k s a d ı n ı o r t a y a k o y m a k t a d ı r . Giriş'te m ü t e r c i m i n de belirttiği gibi o devirde k u v v e t l i şahıslar elbette v a r d ı . B u n u sonraki hadiseler de i s b a t e t m i ş t i r . F a k a t , esas A l m a n dostluğu olunca v a z i y e t elbette değişir.
D a h a sonra " H u s u s î E s a s l a r " a geçen v o n B r o n s a r t o z a m a n k i ah-vali kısaca a n l a t m a k t a ve netice olarak A l m a n y a ' n ı n T ü r k i y e ' y i des-tekle ııeğe d e v a m etmesi lâzım geldiği k a n a a t i n i izhar e t m e k t e d i r (s. 36).
I I I - T ü r k i y e ' n i n Yıkılmasının Sebepleri, General voıı Seeckt, 4 K a s ı m 1918'de K a r a d e n i z ' d e yazılmıştır.
General H a n s v o n Seeckt'in r a p o r u en tafsilâtlı ve askerî meseleler-le ilgili olduğu k a d a r içtimaî y a r a l a r a da diğermeseleler-lerinden d a h a fazla t e m a s edenidir.
Von Seeckt d a h a b a ş l a n g ı ç t a (s. 37) " T ü r k i y e ' n i n kaderi A l m a n -y a ' n ı n k a d e r i n e t â b i olduğu cihetle, A l m a n -y a ' n ı n -yenilgisi T ü r k i -y e ' -y i de a y n ı akıbete m a r u z b ı r a k t ı " d e d i k t e n sonra, T ü r k i y e ' n i n yıkılışı-nın sebeplerinin de kendiliğinden böylece o r t a d a n kalkmış o l d u ğ u n u k a b u l ederek, b a ş sorumlu o l a r a k A l m a n y a ' y ı k a b u l e t m e k t e ve T ü r -k i y e ' y e s o r u l a c a -k t e -k şeyin "nasıl oldu da savaşın s o n u n d a , s a v a ş halkasının en zayıf n o k t a l a r ı n d a n birini teşkil e t t i ? " sorusu o l d u ğ u n u söylemektedir.
M ü t e a k i b e n ç ö k ü n t ü n ü n iç ve dış sebeplerine geçen v o n Seeckt bazı meselelerde g a y e t y e r i n d e teşhislerde b u l u n m a k t a d ı r . Bu teşhis-ler b u gün bile değerini muhafaza e t m e k t e d i r . Ç ö k ü n t ü n ü n iç sebepteşhis-leri a r a s ı n d a von Seeckt şu n o k t a l a r üzerinde d u r u y o r .
1 . Merkezî idare ve i r a d e n i n y o k l u ğ u . 2 . F e r d î r e k a b e t .
3 . " H a r p z a m a n ı n d a h â k i m bir k a s t (zümre) olan K o m i t e ( İ t t i h a t ve T e r a k k i Cemiyeti); b a ş l a n g ı ç t a şüphesiz bir mefkûre sahibi (ide-alist), mamafih kısmen bazı k a r a n l ı k m a k s a d l a r ı olan, kimselerden
A L M A N G E N E R A L L E R I N I N R A P O R L A R ı 543
t e ş e k k ü l eden b u k o m i t e (sonraları) bir k â r müessesesi haline gelmişti: (von Seeckt'in b u iddiası m a n i d a r olup, en s o n d a söylenebilecek böyle bir fikrin çok sağlam vesikalarla t e v s i k i g e r e k m e k t e d i r . Mamafih böyle h a r p z a m a n l a r ı n d a fırsattan istifade e t m e k isteyeceklerin olacağı şüphesizdir. F a k a t yine k e n d i ifadesiyle: " E n v e r , ş a y e t serbest k a l s a y d ı herşeyi y a p m a ğ a m u k t e d i r o l u r d u ; fakat o n u n (eli-kolu) bağlı idi ve hiç-bir şey y a p a m a z d ı . T a l â t ' ı n keskin feraseti ve enerjisi, söylenen a y n ı ç a m u r u n s u r l a r dolayısiyle, tesirsiz k a l ı y o r d u . Böylece m ü ş t e r e k bir h a r e k e t ve faaliyetle m e m l e k e t i bir a r a d a t u t m a k i m k â n ı n ı haiz olan b u iki y e g â n e şahsiyetin (şu v e y a b u t a r z d a ) elleri ve kolları bağlı i d i " diyerek, b u menfaatperestlerin hiç olmazsa P a r t i ' n i n en ü s t k a d e m e s i n i teşkil edenler olmadığını a ç ı k l a m a k t a d ı r . )
4 . O r d u n u n siyasete k a r ı ş m a s ı : " P a r t i siyasetinin i d a r e d e k i tesi-r i n d e n d a h a fena bitesi-r h u s u s da o tesi-r d u n u n k e n d i n i siyasete k a p t ı tesi-r m ı ş olması i d i " (s. 42).
5 . H a r p i h t i y a ç l a r ı n ı n t e d a r i k i n d e gayri m e ş r u k a z a n ç y o l u n a gidilmesi: " B ü t ü n b u işlerin a r k a s ı n d a h e m e n h e m e n d a i m a b ü y ü k bir nüfuz sahibi olan askerî levâzım-ı u m u m î Reisi İ s m a i l H a k k ı (Topal İ s m a i l H a k k ı P a ş a ) b u l u n m a k t a i d i " (s. 42).
6 . T ü r k ç ü l ü k cereyanı: " İ t t i h a t ve T e r a k k i C e m i y e t i ' n d e n o r d u y a geçen b a ş k a ve çok tehlikeli bir cereyan v a r d ı r . B u cereyan b ü y ü k T ü r k ç ü l ü k i d e a l i d i r . "
R a p o r sahibi T ü r k ç ü l ü k idealini zararlı gösterirken, Cemal P a ş a ' n ı n A r a b i s t a n ' d a b u siyasetle h a r e k e t i n i n A r a p l a r ı n ayrılmasını i n t a ç et-tiğini söylüyor k i ; Osmanlı idaresindeki gayri T ü r k azınlık milliyetçi-liğinin temelleri çok d a h a eski olup, t a B ü y ü k F r a n s ı z I h t i l â l i ' n e k a d a r g i t m e k t e d i r . D a h a önce a y r ı l a n Y u n a n i s t a n , B u l g a r i s t a n ve K a r a d a ğ ' ı d ü ş ü n e c e k olursak, b u n l a r ı n da T ü r k ç ü l ü k c e r e y a n ı n tesiriyle ayrılmış o l d u ğ u n u k a b u l e t m e k lâzım gelir ki, böyle bir h u s u s o devirlerde y o k idi. Bilâkis T ü r k ç ü l ü k b u n l a r a karşı bir r e a k s i y o n o l a r a k d o ğ m u ş t u r . R a p o r sahibi d a h a sonra " . . . A l m a n tesiri ve A l m a n faaliyetine her y e r d e (belli) bir sınır k o n m u ş t u r . (Bu m ü n a s e b e t l e ) y e n i d e n E n v e r ' i n (bu b a b t a k i ) d a v r a n ı ş l a r ı ile meşgul o l m a k z o r u n d a y ı z " (s. 47) demekle T ü r k ç ü l ü k idealinden en çok r a h a t s ı z olanın A l m a n y a o l d u ğ u n u da açıkça ifade e t m i y o r m u ?
7 . G a y r i T ü r k u n s u r l a r ı n T ü r k millî b ü n y e s i n d e açtığı y a r a l a r : " H a l k ı n y ü k s e k t a b a k a s ı harpçilik vasfını k a y b e t m i ş t i ; b u n u n başlıca
sebebi y a b a n c ı u n s u r l a r l a gittikçe çoğalan k a n karışıklığıdır; bilhassa k u r n a z bir t ü c c a r millet olan R u m l a r ' l a (evlenmeler a r t m ı ş t ı r ) . Y ü z -y ı l l a r d a n b e r i m e m l e k e t t e ( T ü r k i -y e ' d e ) -y a b a n c ı m e n f a a t l a r faali-yette b u l u n m u ş t u r ; b u n l a r a y n ı derecede g a y r i millî tesir icra etmişler ve sessizce y a p ı l a n r e k a b e t l e siyasî ve ticarî ahlâkı gittikçe b o z m u ş l a r d ı r " (s. 48-49).
Biz G ö k t ü r k k i t a b e l e r i n d e de b u n a y a k ı n ifadelere rastlıyoruz. Çinlilerin menfî tesirleri de h e m e n h e m e n aynı şekilde t a s v i r edilmekte ve halkın y ü k s e k (zengin) t a b a k a s ı n ı n şuursuz hali b ü t ü n açıklığı ile a n l a t ı l m a k t a d ı r . B u gün de a y n ı y a r a d a n m u z d a r i p o l d u ğ u m u z u b i l m e m söylemeğe l ü z u m v a r m ı ?
8 . A y d ı n z ü m r e n i n ve Suriye'li A r a p , R u m ve E r m e n i l e r i n devlete karşı d ü ş m a n c a hisleri v e kayıtsızlıkları: "Millî hususiyetleri beliren zümrelerde, y â n i bedevî aşiretlerde, fellâhlarda, K ü r t l e r d e , ekincilik y a p a n E r m e n i l e r d e , Filistin y a h u d i l e r i ile H ı r i s t i y a n l a r m d a (bu k a y ı t -sızlık) m ü ş a h e d e e d i l m e k t e idi. T ü r k i y e işte b u u n s u r l a r l a on yıl h a r p y a p m ı ş ve s o n u n d a ç ö k m ü ş t ü r ( l ) " . (s. 50).
D a h a sonra iktisadî sebeplere geçilmekte, A l m a n y a r d ı m ı n ı n ne suretle alınıp h a r c a n d ı ğ ı izah edilmekte (s. 50-52) ve b u n d a n d o ğ a n aksaklıklara t e m a s edilmektedir. M ü n a k a l e v a s ı t a l a r ı n ı n yetersizliği, h a r p z a m a n ı n d a k i i h t i y a c ı n kısmen v e y a t a m a m e n giderilememesinin esas sebebi olarak gösterilmektedir (s. 55). T o p a l İsmail H a k k ı ve K a r a K e m a l (İaşe Nâzırı)'in y a p m ı ş oldukları i h t i k â r ve b u n u n sebep olduğu sıkıntılar a n l a t ı l a r a k (s. 56), " T ü r k i y e içiıı l ü z u m s u z , fakat A l m a n y a için p e k gerekli (?) olan m a d e n l e r d e n en k ü ç ü k m i k t a r d a (Almanlara) verilmek i s t e n m e m e s i " n d e n y a k ı n ı l m a k t a d ı r (s. 57).
E n çok üzerinde d u r u l a n h u s u s i h t i k â r ı n ö n ü n e geçilememesi vc b u n l a r ı n çoğu kere devrin ileri gelen erkânı t a r a f ı n d a n desteklenmesi-dir (s. 57-58).
Von Seeckt d a h a sonra ç ö k ü n t ü n ü n askerî sebeplerine geçmekte ve o r a d a lehte ve a l e y h t e birşey söyliyemiyeceğimiz bazı m ü l â h a z a l a r d a b u l u n m a k t a d ı r (s. 58-64).
D a h a sonra A l m a n y a r d ı m ı n a geçen Von Seeckt T ü r k i y e ' n i n " İ t t i f a k görevlerini kendisini feda edercesine yerine g e t i r m i ş " o l d u ğ u n u ifade ile b u n u n da a n c a k A l m a n y a r d ı m ı sayesinde o l d u ğ u n u iddia e t m e k t e d i r (s. 65). T ü r k i y e ' d e k i A l m a n m a k a m l a r ı n ı n birbirleriyle a n l a ş a m a m a z l ı k
A L M A N G E N E R A L L E R I N I N R A P O R L A R ı 545
(kıskançlık) içinde o l d u ğ u n u belirterek "Almanlığın başlıca zaafları"na t e m a s e t m e k t e d i r . B u m e y a n d a General L i m a n v o n Sanders için "as-kerî h e y e t i n başına b u n d a n d a h a isabetsiz bir t a y i n y a p ı l m a z d ı " diyerek b u zatı A l m a n y a ' y ı dışarıda temsil edebilecek evsafta g ö r m e m e k t e d i r (s. 71). B u g ö r ü ş ü n ü de v o n S a n d e r s ' i n icraatiyle t a k v i y e y e çalışmak-t a d ı r (s. 72).
Neticede H a n s v o n Seeckt " B i r k a d a v r a ile evlenilemez" diyerek Osmanlı İ m p a r a t o r l u ğ u ' n u d a h a b a ş l a n g ı ç t a ölü k a b u l edip b u neticenin m u k a d d e r o l d u ğ u n u ifade e t m e k t e d i r ki, Giriş'te m ü t e r c i m i n de söylediği gibi, b ü t ü n sayılan h a t â ve eksikliklere r a ğ m e n Osmanlı İ m -p a r a t o r l u ğ u h e n ü z d a h a ölmemiş o l d u ğ u n u fiilî olarak i s b a t e t m i ş t i r .
I V - T ü r k i y e ' n i n Askerî Ç ö k ü n t ü s ü n ü n Sebepleri, L i m a n v o n Sanders, 27 M a r t 1919.
K e n d i s i n i n T ü r k i y e ' d e k i A l m a n askerî h e y e t i n i n b a ş ı n d a beş sene b u l u n d u ğ u n u ve T ü r k o r d u s u n a k u m a n d a e t m e s i sebebiyle birinci derecede s o r u y a m u h a t a p olması lâzım gelenin kendisi o l d u ğ u n u söy-liyen L i m a n v o n Sanders, yenilgide A l m a n y a ' n ı n sanıldığından çok d a h a fazla rolü olup b u n d a esas sebebin E n v e r P a ş a ' n ı n A l m a n y a ' -d a çok t u t u l m a s ı ve ona güvenilmesi ol-duğu s ö y l e n m e k t e -d i r . L i m a n v o n Sanders, E n v e r P a ş a ' n ı n k e n d i n i beğenmiş ve servet b i r i k t i r m e ihti-rası( ?) olan birisi o l d u ğ u n u ve ona güvenilmemesi lâzım geldiğini A l m a n m a k a m l a r ı n a d a h a evvel bildirdiğinden ve fakat söz geçiremediğin-den y a k ı n m a k t a d ı r (s. 76). E n v e r P a ş a ' n ı n fergeçiremediğin-den insanî k u s u r l a r l a dolu o l d u ğ u n u iddia eden v o n Sanders o n u n askerî b a k ı m d a n d a çok yanlış h a r e k e t l e r y a p t ı ğ ı n ı ileri s ü r m e k t e v e h e m e n a r k a s ı n d a n da " E n v e r ' i n T ü r k y ü k s e k o r d u g â h ı n d a k i b ü t ü n nüfuzlu m a k a m l a r ı işgal eden A l m a n müşavirleri, kendisine çok yanlış istişarelerde b u l u n m u ş l a r d ı r " (s. 77) diyerek, k e n d i fikirleri a r a s ı n d a t e z a d a d ü ş m e k t e d i r . D a h a sonra askerî h a r e k e t l e r i n tahliline geçilmektedir ki (s. 78-85) b u n u d e ğ e r l e n d i r m e k şüphesiz h a r p tarihçilerinin vazifesidir.
D a h a sonra v o n Sanders, T ü r k i y e ' d e k i A l m a n l a r ı n birbirini çe-kemediğini ve b u n u n başarısızlıkta âmil o l d u ğ u n u r a p o r u n u n s o n u n a doğru " T ü r k i y e ' d e görevli A l m a n m a k a m l a r ı n ı n işbirliği y a p m a l a r ı h a l i n d e çok şeyler elde edilebilirdi; h a l b u k i b u n l a r ı n birbirleri aley-h i n d e çalışmaları, aley-hiçbir z a m a n düzeltilmesi m ü m k ü n o l m ı y a n , sonsuz z a r a r ve z i y a n a sebebiyet v e r m i ş t i r " (s. 85) sözleriyle t e k i d e t m e k t e -dir.
Sonuç: E s e r cep k i t a p l a r ı e b a d ı n d a olup, herkesin her y e r d e zevkle okuyabileceği bir üslûpla t e r c ü m e edilmiştir. K ü ç ü k l ü ğ ü n i s b e t i n d e içindekilerin e h e m m i y e t i b ü y ü k t ü r . B ü t ü n a y d ı n l a r ı n o k u m a s ı ve y a b a n c ı gözüyle y a z ı l a n b u r a p o r l a r d a n milletçe ibret a l ı n a r a k t e k r a r ı n a m a n i o l u n m a s ı şâyân-ı t a v s i y e o l d u ğ u k a d a r , m ü n h a s ı r a n y a k ı n tarihi-mizle ilgili b u n e v i d e n n e ş r i y a t ı n bolluğu n i s b e t i n d e tarihimizi d a h a iyi öğreneceğimiz de aşikârdır.
