ANDELIP VE OGUZNAMESI 2
-Andelip, Oğuznamesini Türkmenlerin en eski devirdeki tarihleri için yazmıştır. Bu sebeple Türkmenlerin ataları olan Oğuzlar ve onların bilgesi, hakanı sayılan Oğuz Han hakkında malumat veril miştir.
Himmet BİRAY
(4. S a yıd a n D eva m )
A n d elip , O ğ u zn a m e sin i T ü rk m en le rin en esk i d ev ird e k i ta rih leri için yazm ıştır. Bu seb ep le «O ğ u zn a m e »d e T ü rk m en lerin atala rı o la n O ğ u z la r ve o n la rın bilgesi, h a k a n ı sa yılan O ğ u z H an h a k k ın d a m a lû m a t verilm iştir.
E d eb iy a tta d id ak tik , fe ls e fî v e y a si- y asî-sosy a l a la n la rd a k i fik irleri, şiir k a lıp ları v a sıta sıy la b e y a n etm ek g ib i g elen ek var. D o ğ u k a v im lerin d e esk i d e n b e ri d e v a m ed en b u g elen ek , T ü rk m en ed eb iy a tın d a d a u zu n za m an d a n b e r i k en d in i g ö sterm ek ted ir. E d eb iy at tak i b u g e le n e k d a h a so n ra la rı tarihî k on u la rı d a için e alm ıştır. T ü rkm en e d e b iy a tın ın ta rih in d e b ö y le eserlere esasen 18. a sırd a ra stlıy oru z. A n d e lip ’- in «O ğ u zn a m e» ad lı m a n zu m esi de, on u n esk iden b e r i d e v a m ed ip gelen b u g e le n e ğ e u ym a sı n etice sin d e m e y d a n a g e tird iğ i eserlerd en birid ir.
E serde şairin ad ın ın b ir ç o k y e r de tek rarla n m ası, on u y a za n ın A n d elip o ld u ğ u h u su su n d a şü ph eye y e r b ıra k m ıyor.
T a rih çilere g ö re O ğ u z la r ve o n la rın h an ı O ğ u z H an h a k k ın d a d o ğ u k a- v im lerin in arasın da, ta rih ten b e ri an la tılan riva yetler, m a lû m a tla r o ld u k ç a fa z la d ır. A n d e lip ’in de «O ğu zn a m e» ad lı eserin i y a za rk e n b u m a tery a ller den fa y d a la n d ığ ı ih tim â l dahilin dedir. Y in e on u n b u m a te ry a llerin h a n g ile rin d e n fa y d a la n d ığ ın ı k esin ola ra k s ö y le m e k zor. A m a «O ğ u zn a m e»n in u m u m î tem a sın d a n A n d e lip ’in eli kılıçlı, k an d ö k ü cü b ir h ü k ü m d a rın tasvirin i
çizm ek y erin e, âd il v e c ö m e r t b ir h a k an ın id ea lleştirilen ta sv irin i çizm ek isted iğ in i sö y le m e k y e rin d e olur.
A n d e lip ’in «O ğ u zn a m e»sin d ek i ta rih î m a te ry a lle r ve O ğ u z H an h a k k m - da ki m alû m atlar, h em ç o k esk i h em de ç o k karışık. Ç ü n kü O ğ u z H an h ak - k ın d a k i m a lû m a tla n n b ir kısm ı, b ili n en tarihî m a terya ller, b ir k ısm ı da e fsa n e e v i k a h ra m a n la r iç in an latılan r iv â y e tle r şek lind edir. Bu se b ep te n d o la yı d a O ğ u z H an k o n u s u n d a d ile g e tirile n ler ik i k o l d a n : 1 —: y a zılı k a y n ak la r, 2 — h a lk r iv a y e tle ri v a sıta sıy la y a şa y ıp gelm işlerdir.
O ğ u z H an k o n u s u n d a d oğ u d a k i T ü rk k a v im le ri ara sın d a k i m a tery a lle r in ç o k o ld u ğ u söy len m ek ted ir. A n c a k b u n la r g ü n ü m ü z e k a d a r esaslı bir şekilde d erlen m em iş v e sistem leştiril- m em iştir. Bu d u ru m b izd e de ay n ı şe kild edir. O ğ u z H an iç in T ü rk m en h a l k ın ın a ra sın d a ç o k sa y ıd a r iv a y e t v e a n la tm a la r o lsa da, b u n la r h en ü z b ü tü n ü y le to p la n m a m ıştır T arih ilm i ise O ğ u z H an ’la ilg ili o la ra k b ir ç o k k a y n a ğ ın ism in i zik red iy or. Bu k a y n a k la rd a n b a zıla rı şu a şa ğ ıd a k ilerd e n ib a rettir.
O ğ u z la r (G u zla r) h a k k ın d a tarih ilm in ce b ilin en A r a p ç a d a k i ilk m a lû m at, E l-B eleruzî’n in «K ita b-ı F ü tu hu ’l- B ü ldân» adlı eserin d e bu lu n m ak tadır. Bu k ita p ta H ora sa n ’ın h a k im i A b d u l lah Ibn-i T a h ir’in, öz o ğ lu T a h ir İbn-i A b d u lla h ’ı O ğ u z la ra u lak o la ra k g ö n d erd iğ in d en b a h sed iliyor. Bu ise ta h
m in en sek izin ci, d o k u zu n cu asırlara rastlam ak tadır. İk in ci b ir tarihî k a y n ak ise R eşid ü d d in F azlullah Ibn-i A b - d ü l H a y r A li H em ed â n i (1247-1318) ta ra fın d a n ö n d e rlik e d ilip 1310 -1311 y ılla rın d a y a z ıla n «C â m i’ü ’t-T evârih » isim li b ü y ü k eserdir.
Bu ta rih î eser, O ğ u z H a n ’ın h a y a tı v e n e sil seceresi h a k k ın d a b ilg i v e riyor. A s lın d a O ğ u z H an iç in en g en iş v e in a n d ırıcı m a lû m a t v e re n k a y n a k la rd a n ta rih ilm in ce b ilin en ilk k a y nak, b u o ls a g erek . B u n dan son ra k i d e v ird e y a zıla n ta rih lerin n e re d e y s e ta m am ı, O ğ u z H an k o n u s u n d a b ilg i v e r d ik le ri za m an b u esere istin at etm ek te, m a te r y a lle r d e b u e serd ek i m a ter y a llerle a y n ı o lm a k ta d ır
H iv e H an ı E bu’l-G âzî B a h a d ır H an ’ ın «Ş ece re-i T erâk im e» ad lı eserin dek i ta rih de R eşid ü d d in ’in «C â m î ü ’t-Te- v â rih » isim li k ita b ın d a k i ta rih le a y n ı dır. D o ğ u araştırm a sı y a p a n ta rih çile rin d e esasen b u k a y n a ğ ın üstü n de d u rm ala rı, b iz im fik r im iz ce b u s ö y le n en le ri tasdik e d iy o r O ğ u z H an h a k k ın d a g en iş m a lû m a tla r v e re n çeşitli e d eb î n ü sh a la r A s y a ’d a k i T ü rk k a v im le ri a ra sın d a da m e v cu ttu r B u n ların için d en O ğu zla rın «D ede K ork u t» (K ork u t A ta ) isim li d esta n ın a işaret e tm e k g e re k ir
O ğ u z H an için y a zıla n ik in ci b ir eser, 15 a sırd a y a z ıld ığ ı ta h m in ed i len «U y g u r O ğ u zn a m e s i»d ir
U y g u r O ğ u zn a m esi 1957 y ılın d a A . M. Ş erb a k ta ra fın d a n n eşre h a zır la n d ı v e yayın lan dı. O ğu zn a m en in U y g u r v a ry a n tı m a zm u n y ö n ü n d e n R e şid ü d d in ’in «C â m i’ü ’t-T evârih » isim li e seriy le b e n zerd ir. Bu d u ru m «U y gu r O ğ u zn a m esi»n in y a za rın ın R eşid ü d d in ’in ta rih in d en h a b e r d a r o ld u ğ u v e y a o n la rın ik isin in d e a y n ı ta rih î k a y n a ğ a b a ğ lı old u k la rı k on u su n d a fik ir y ü rü tm e y e im k a n v e riy or. Ü stelik «U y g u r O ğ u zn a m e si»n in y a zılm ış olm ası, T ü rk b o y la rın a ait ed eb iya tla rd a «O ğ u zn a m e» y a z m a k g e le n e ğ in in var
old u ğ u n u , o n u b u b o y la ra m en su p olan şa irlerin k e n d ilerin ce işlem iş o ld u k la rın ı ta h m in e tm ey e fırsa t v e riy o r. Bi zim fik r im iz ce A n d e lip ’in O ğu zn am esi d e b u g e le n e ğ e u y u la ra k ed eb iy a t ta rih im ize g ire n b ir eserdir.
A n d e lip ’in O ğ u zn a m esi sa dece son d e v irle rd e ö ğ re n ilm e y e başlandı. İhti lâ l ö n ce s i e d e b iy a tın söz kon usu ed il d iğ i a ra ştırm a la rd a T ü rk m en ed e b iy a tındak i b a zı şa irlerin tanınm ış eserle r iy le ilg ili b ilg i verilirk en , A n d e lip ’in O ğ u zn a m e si ü zerin d e etra flıca y a p ıl m ış b ir ça lışm a y a rastlan ılm ıyor. Fa k at bu, b izim ed e b iy a t ilm im izin h a tası olm a y ıp , sö z kon u su eserin m e t n in in y o k lu ğ u d o la y ısıy la m ey d a n a g e len b ir du ru m du r.
Şairin «O ğu zn am e» isim li eserin in asıl n üshası m ev cu t değil. H atta on u n ilk za m a n la rd a istin sah olu n m u ş n ü s h ası d a şu an a k a d a r ele g eçm iş değ il. T ü rkm en ed eb iy a tçıla rın ın «O ğ u zn a m e» m eselesin d e m ü ra ca a t ettikleri tek k ayn ak, TSSR ÎA (T ü rk m en ista n İlim ler A k a d e m is i)’n in M ak tım k u lu A d ın daki D il v e E debiyat Enstitüsüs’n ü n e l y a zm a la r bölü m ü n d ek i 1373 n u m a ra lı d o s y a d a m u h a fa za edilen el y a z m a sı olup, o d a 1929 y ılın d a in tin sah e d il m iştir. Bu k on u d a m etnin son u n d a ş ö y le b ir k ay n ak var: «Tam am şû de b u d e n 1200. A slın dan k o p y e eden G u v a n Eziz O ğlu 1929 Y ılın ın 11 Ekim i». S o n r a şu şek ilde b ir n ot var: «Bu e ly a zm a s m ı G u v an Eziz O ğlu 1929 Y ılın ın 11 E k im in de Ç ercev kazasının B u rdalık r a y o n u - nun G ultak oba sın d a yaşa ya n k ır k y a şındaki ok u m a y a zm a bilen v e h a lk şairi olan M uh tar H aşim O ğ lu ’n u n el- y azm asm dan istinsah ediy or. M u h ta r H aşim O ğ lu ’nun söy led iğin e g ö r e b u elyazm ası Taşkent ark asın da T ü rk ista n d en ilen yerden, H oca A h m e d ’in k a b r in den alınm ıştır.» G örü n d ü ğ ü g ib i b u n ü sh a 1785 -1786 y ılla rın d a y a zıla n el- y a zm asm d an intinsah edilm iş olm alı. Şim di G uvan Eziz O ğlu ta ra fın d a n is tinsah edilen n üsha yerin de yok. O n u n y erin e filo lo ji ilim lerinin d ok toru P
