Y Ü Z E L L i Y I L I N T İ K Ki f t E s H l R L A R I A N S İ K L O P E D İ S İ
( İ k d a m ) g a z e te s i (S a b a h ) la b ir lik te İ s ta n b u lu n e h e m m iy e tli g a z e te le rin i te ş k il e tt ik l e r i s ır a d a 10 T e m m u z in k ılâ b ı v u k u a g elin ce, (S a b a h ) m te e n n i ve ih t iy a t ı h ilâ fın a (İ k d a m ) ın co şk u n b ir h a v a için d e s a n s ü r ü re d d e ö n a y a k olu p in k ılâ b ın m a h i y e tin i b ild ire n y a z ıla r n e ş r e tm e s i A h m ed C e v d e t B e y in te s iriy le o lm a m ış b u lu n s a bile, m u h a le fe tin i de d a v e t e tm iy e r e k g a z e te b u n d a n s o n r a ta m a m iy le li b e ra l b ir h ü v iy e t alm ış, B a ş m u h a r r ir y a p tığ ı A li K e m a l B ey in te s iriy le de i t t i h a t ve T e ra k k iy e m u h a lif b ir ç e h re ta k ın m ış tı. Bu c ih etle, 31 M a r t is y a n ın ı ta k ip ed e n d ev red e, A h m e d C e v d e t B ey, A li K e m a l g ib i b ir m ü d d e t A v ru p a y a k a ç m a k z o ru n d a k a lıy o r, h â d is e d e h iç b ir m e s u liy e ti o lm a d ığ ı te b e y y ü n ed ip g a z e te s i n e ş r iy a tı n a r a h a t ç a d e v a m e tt ik t e n s o n r a d a k e n d is i h a y a tın ın b ü y ü k b ir k ıs m ın ı jsv iç- re d e g e ç ir m e y i te r c ih e d e re k ( İ k d a m ) a d a re n k s iz b ir h ü v iy e t v e rm e y i i l t i z a m ' e d iy o rd u . O k a d a r ki, y o lla d ığ ı b a ş m a k a le le rd e ve en m ü h im siy a s i v a k a la r s ır a s ın d a îs v iç re d e p a t a t e s z i r a a t i g ib i k o n u la rı ele a lışı is ti h z a la r d a v e t e d ip d u rm u ş, â d e ta m e sel h a lin e g ir m iş ti. A h m ed C e v d e t B ey b ir k a ç k e re el d e ğ iş tir e n ve b ir g a z e te b a ş lığ ın d a h â lâ g ö rü n e n (İ k d a m ) ı C u m h u riy e tin ilk z a m a n la r ın d a te r k e tm iş ve g a z e te c ilik le a lâ k a s ın ı fiile n k e s m iş ti. B u n u n la o e ra b e r, d e n e b ilir k i bu p e k i h t i y a t k â r a d a m ı yine g a z e te c ilik ö ld ü r m ü ş tü r : A n k a r a d a to p la n a n B asın K o n g re sin d e b u lu n d u ğ u s ı r a d a k e n d is in e y a p ılm ış o la n a lk ış la r d a n h e y e c a n a k a p ılıp b ir k a lb b u h ra n ı g e ç ird i, ve e r te s i g ü n de v e f a t e tti. C en azesi İs ta n - b u la g e tir ile r e k E y ü b e g ö m ü lm ü ş tü r.
A H M E D C E V D E T P A Ş A (1 8 2 2 - 1895) _ İlm iy e m e s le ğ in d e n y e tiş ip V e z ir o lm uş, m u h te lif N e z a r e t le rd e ve t a ş r a h iz m e tle rin d e d e v le te h iz m e t etm iş , İ m p a r a to r lu ğ u n m edeni k a n u n la r ın ın v ü c u d a gel m e ş in d e b ü y ü k rol o y n a d ığ ı g ib i b ilh a s s a t a rih e a i t e s e rle riy le e d e b iy a t ve f ik ir ıa y a tı- m ız d a m ü h im b ir m e v k ie sa h ip b u lu n n v b ir ş a h s iy e ttir . O t a r ih t e O sm a n lı İ m p a r a to r lu ğ u e c z a s ın d a n b u lu n a n B ul- g a r i ş ta n ı n L o fça k a s a b a s ın d a d ü n v a v a e l m iş ve İ s ta n b u ld a B e b e k te k i y a lıs ın d a ö lm ü ş tü r : A sıl ism i A hr.ıed olup (C e v d e t) m a lılâ sm ı ism in e s o n r a d a n iıâve e tm iş tir. R E S M Î H A Y A T I K ırk la re lin d e n L o f - ç a y a n a k le tm iş esk i ve o ld u k ç a m ü r e ffe h b ir a ile y e m e n s u p o lan A h m e d C e v d e t P a ş a , ts- 1 A ğ a ism in d e b irin in o ğ lu d u r. 1822 M a r tı içinde d ü n y a y a g e le r e k ilk ta h s ilin i k a s a b a s ın d a y a p m ış ve p e k g e n ç y a ş ın d a k e n d is in i g ö s te r e n z e k â ve ç a lış k a n lığ ı sa y e s in d e ta le b e liğ in i e tt iğ i M ü f tü n ü n m iisev - v id liğ in d e b u lu n m u ş tu r. 1839 sen esi içinde, II. M ah - m u d ’u n so n g ü n le rin d e ilm iy e ta h s ilin e d e v a m e tm e k iç in İ s ta n b u la g e lm iş ve F a t i h C a m iin d e d e rs o k u r k en rp ü s b e t ilim le re k a r ş ı a lâ k a s ın ı d a ta t m i n e t m e ğ e ç a , . , 2 - g ib i o k u d u ğ u d e r s le r h a k k m d a k i f ik ir ve m ü t a â a l a n n ı e k liy e re k b ir ta k ı m r is a le le r v ü c u d a g e tirm e ğ e , v e lû d k a le m in in ilk m a h s u lle rin i v e rm e
ğ e b a ş la m ış tır . (C e v d e t) m a h la s ı k e n d isin e bu s ı r a la rd a , m e c lisin e m ü d a v im b u lu n d u ğ u ş a i r F e h im E fe n d i ta r a f ı n d a n v e rilm iş tir .
A h m e d C e v d e t P a ş a ilk rü tb e ve u n v a n ı Ç a n a t p a y e s iy le P re m e d i K a d ılığ ın ı 1844 de alm ış, 1845 de de r u u s eld e e tm iş tir . 18-^6 ise in k iş a f ve ik b a lin in b a ş la n g ıç ta r ih in i te ş k il e tm iş , ç ü n k ü o t a r i h t e ilk d e fa o la r a k S a d a r e ti ih ra z eden M u s ta f a R e ş it P a ş a M e ş ih a t K a p ıs ın d a n ’ e lin in a lt ın d a b u lu n u p ş e r ’ı m e
şe le ri e m re d ild ik ç e iz a h e d ile c e k o lan a y d ın b ir s a r ık lı is te m e k le h e n ü z p ek g e n ç o lm a s ın a ra ğ m e n
seçilo-A h m e t C e v d e t P a ş a (V e z a re t ü n ifo rm a s ı ile) re k g ö n d e rilm iş ve M u s ta fa R e ş it P a ş a ta r a f ın d a n z e k â ve e h liy e ti ta k d i r ed ilip y a n ın d a H a fız ı K ü tü b s ıf a tiy le a lık o n u lm u ş, o ğ u lla rın a d a d e rs v e rm iş tir . 1848 de M e m le k e te y n d e k o m is e r olan m ü s ta k b e l S a d r a z a m F u a t P a ş a y a b azı e m irle r te b liğ in e m em uı e d ile re k siv il h iz m e t h a y a tı n a ilk a d ım ın ı a ta n A h m e d C ev d et P a ş a y a M a a r ifi U m u m iy e N e z a r e t te ş k ili ü z e rin e de. 1850 de M eclisi M aa <f â z a lığ ı vı D a r ü ’m u a llim în M ü d ü rlü ğ ü te v c ih o lu n m u ş ve P a ş a bu ik i h iz m e tte b ü y ü k b ir g a y r e t ve m u v a f fa k iy e t crö s te r ip E n c ü m e n i D â n iş 'in te ş k ilin e de cok ç a lışm ış ve h e y e tin ilk ese ri on u n k a le m in d e n çık ıp P a d iş a h S u lta n A b d ü lm e c id ’e ta k d im e d ilm iş tir. 1855 de İ m p a r a t o r l u ğ u n V<ıK a n ü v ıs liğ in e ta y in e d ile re k b a ş ta M ecelle g e lm e k ü z e re H ilâ f e ti İs lâ m iy e y i h a iz O s m a n lI S a lta n a tın ın k a n u n la r ın ı te d v in h u s u s u n d a k i f a a liy e ti u z u n y ılla r d e v a m e tm e k ü z e re o t a r ih t e n b a ş la m ış tır. F a k a t fa a liy e tin in ilm i ve h u k u k i s a h a la r a b ilh a s s a m a s r u f o lm a sın ın siy a s î h a y a tın ın in k iş a fın ı g e c ik tir d iğ in i de k a y d e tm e k ic a p ed er.
M u s ta f a R e ş it P a ş a n ın  li ve F u a t P a ş a l a r la a r a l a r ı n ın a ç ılm a s ın d a n s o n r a h e r ik i t a r a f ı n yeni k u v v e tle r h a z ır la m a k " a v r e ti n e g iriş m e le rin d e n k e n d isin e b ir h a y ır g e lm e m e si ise k u r u la n iki c e p h ed e n b irin e k a t ’î şe k ild e iltih a k e tm e y iş in d e n , h e r üç V ezir • ile iyi m ü n a s e b e tle r id am e e tm e k h u s u su n d a k i e m e lin d e n ile ri g e lm iş o lm a k ic a p ed er. F a k a t s a r ık lı o lu şu n u n ve fr a n s ız c a y ı k â fi d e re c e d e elde e d e m e y işin in de h e r h a ld e te s iri o lm u ş tu r.
Y UZELLI Y ILIN T t KK M E ŞH U R L A R I A N S İK L O P E D İS İ
h ü lis iâ m k a p ıs ı ise E n c ü m e n i D a n isin a ç ılış g ü n ü n de te r f ii b iz z a t p a d iş a h A b d ü lm ecid ta r a f ı n d a n e m re d ilm iş k e n k e n d is in i ilm iy e ric a li a r ı s ı n a s o k m a m a k t a in a t e tm iş , A h m e d C e v d e t P a ş a , Ş e y h ü lis lâ m S a d e ttin E fe n d ih in bu in a d ı y ü z ü n d e n b ir tü r lü K a z a s k e r liğ e y ü k se lip M e ş ih a te n a m z e t o lm a m ış, a n c a k 1861 de İ s ta n b u l p â y e s i a la b ilm iş tir . N ih a y e t 1865 de k e n d is in e V e z a r e t p â y e s i te v c ih iy le ilm iy e ric a li a r a s ın d a n a y rıla c a k , a r t ı ğ çoğu k â a b m a va- r a m ıy a n n ic e k im s e le r bu m a k a m a e riş ip d u r a c a k l a r ı h a ld e u z u n y ılla r - h ele b ir a r a b u n u a r t ı k g ü n ve h a t t â s a a t m e s e le si s a y m a s ın a ra ğ m e n - S a d a r e ti de b o ş y e re b e k liy e c e k tir. B u n u böyleee e v v e ld e n s ö y le d ik te n s o n r a y in e m a z iy e d ö n ü p A h m ed C e v d e t P a ş a n ın İ s ta n b u l p â- y e sin e e riş e b ild iğ i 1861 y ılın a dönelim . Bu s ır a d a R u m e liy i te f ti ş e ç ık a n S a d ra z a m K ıb rıslı M ehm ed P a ş a n ın y a n ın d a v e k e n d is in in m ü ş a v iri, s a ğ eli v a z iy e tin d e 'b u lu n m a k ta d ır . A y n i y ıl için d e M eclisi A lil T a n z im a tm M eclisi V â lâ y i A h k â m ı A dliye ile b ir le ş tirilm e s iy le te ş k il o lu n a n M eclisi V â lâ ’y a â z a t a v ın ed ilm iş, Iş k o d ra ıs la h a t ın a m e m u r ed ilm iş, b ir m ü d d e t B o sn a ta r a f l a r ı n d a m u v a f fa k iy e tli h iz m e t le rd e b u lu n m u ş, a v d e tin d e de K o zan t a r a f l a r ı n a y o l la n a n te n k il k ü v e tle r i k u m a n d a n lığ ın a -k e n d i gibi L o fçaiı o la n - M ü ş ir D e rv iş P a ş a ta y in e d ilirk e n o n u n la b ir lik te , te ş k il â t ye ıs la h a t v a z ife siy le g ö n d e rilm iş, Is ta n b u la - a v d e tin i m ü te a k ip 1865 de de y en i te ş k il e d ilen M eclisi H a z a in a z a lı g ın a ta y in ed ilm iş, a y n i sen e için d e de t e k r a r ve g a y e t g e n iş h u d u tl a r l a t e ş k il e d i'e n H a le p V a liliğ in e V e z a re tle ta y in e d iie re k ilm iy e m e n s u p lu ğ u d e v re s i n ih a y e t b u lm u ş tu r.
H a le p te iki y ılı m ü te c a v iz b ir m ü d d e t k a la n A h m e d C ev d et P a ş a , 1868 de y en i te ş k il e d ile n D iv.uıı A h k â m ı A d liy e R e isliğ in e ta y in ed ilip a r t ı k Y iik elâ a r a s ın a g irm iş , bu v a z ife sin in ism i a z s o n r a A dliye N a z ır lığ ın a ta h v il e d ilm iş tir. B u s u r e tle de İ m p a r a to r lu ğ u n fiile n ilk A dliye N a z ırı o lan A h m ed C e v a e t P a ş a , İ m p a r a to r lu k k a n u n la r ın ın b ir h a y lis in i v ü c u d a g e tir d iğ i g ib i ad lî b ü tü n te ş k ilâ tı d a k u r a r a k b u s u r e tle de k e lim e n in lü g a t ifa d e siy le ( T a n z im lin i) h a k îk î b a n is i o lm u ş tu r. F a k a t M ecelle ve s a ir k a n u n la r ın ta n z im i h u s u s u n d a k i f a a liy e tin e o z a m a n
S a d ra z a m Âli P a ş a ü z e rin d e g a y e t m ü e s s ir b u lu n a n F r a n s ız E lç is i B o u rre m u a r ız olup R u m e i D e m iry o lu im tiy a z ı h u s u s u n d a C e v d e t P a ş a n ın c e n k ıd -•
leri" de h o şa g itm e d iğ in d e n , P a ş a N a z ır lık ta n azille 1870 de H ü d a v e n d îğ â r V a lis i ta y in e d ilm .s, ta k ın g itm e d e n b u v a z ife d e n de a ffe d ilip b ir m ü d d e t a ç ık ta k a la r a k d a h a s o n r a d û n b ir v a z ife y e , y a n i Ş u ra y ı D e v le t â z a lığ ın a ta y in e d ilm iş, Ati P a ş a n ın 18 ı l de v e fa tiy ie M a tım u d N e d im P a ş a n ın S a d a r e tin i ta k ıp ed en is ti k r a r s ı z ve g a r ip d e v re d e H a le b in b ir s a n c a ğ ın d a n te ş k il edilen M a r a ş V a liliğ in e ta y in le Is- ta n b u ld a n ç ık a r ılm ış tır . M a h m u t N e d im ’in a z lin i m ü te a k ip te ş k il e tt iğ i k ü ç ü k v ilâ y e tle rin ilg a sı ü zerin e A h m e d C e v d e t P a ş a n ın M a r a ş V a liliğ i n ih a y e t b u la r a k Ş û ra y ı D e v le t â z a lığ iy le I s ta n b u la a v d e t e tm iş . M ecelle f a a liy e tin e d e v a m e tm iş , k e n d is i ^ gibi L o fç a iı ise de h e m ş e h ris in i, y â n i C e v d e t P a ş a y ı h i m a y e e tm iy e n M ith a t P a ş a n ı n S a d a r e t te n a z lin d e n b i r ”, m ü d d e t s o n ra d a, 1873 de, h a m isi b u lu n a n P e r te v n iy a l V ald e S u lta n ın h im a y e siy le , S a d i a z a m E s a t P a ş a z a m a n ın d a E v k a f ve onun h a lefi Ş irv a n ız a d e R ü şd ü P a ş a n ı n S a d a re tin d e M a a r if N a z ırı o lm u ş tu r. 1874 de de H ü se y in A yni P a ş a n ın S a d a r e te ta y in i ve .Ş û ray i D e v le t T te is i,Y u su f K âm il P a ş a n ın h a s ta lığ ı seb eb iy le M ısıra g id işi s ıra s ın d a te ş k il ed ilen R eis M u a v in liğ iy le B a b ıâ liy e gelm iş, a s k e r lik m e s le ğ in e m e n s u p o lm a sı itib a r iy le m ü lk iy e işle rin d e b ilg isi b u lu n a n yeni S a d ra z a m ın fiile n m u a v in liğ in i if a e tt iğ i s ır a d a b ird e n b ire * y a V a liliğ iy le ts ta n b u ld a n ç ık a r ılm ış tır : S u lta n A zız ı h a l’ v e y a k a tl e tm e k ç a re le rin i h a z ır la m a k la m e ş g u
71
o lan H ü se y in A v n i’n in b u işd e k e n d is in in m u h a le fe tin d e n ç e k in e re k -iş b a ş a r ıld ık ta n s o n r a g e r i g e t i r m e k ü z e re - Y a n y a y a a tt ığ ı n ı b ilâ h a re ve b iz z a t H ü se y in A vni P a ş a d a n ö ğ re n e c e k tir .
K ald ı ki, H ü s e y in A vni P a ş a m e r a m ın a e re m e - d en a z le d ilip E s a t P a ş a ik in c i d e fa o la r a k S a d a r e te gelince, A h m ed C ev d et P a ş a b ir k e re d a h a M a a r if N a z ırlığ ın a ta y in ed ilip b u - N e z a r e t te bu s e fe r k ıs a b ir z a m a n g e ç ird iğ in d e n d a h a u z u n s ü r e n ilk N e z a re tin d e k i k a d a r o lm a s a bile yine m u v a f f a k iy e t g ö s te r m iş , M a h m u d N ed im P a ş a n ın 1875 de ik in ci d e fa o la r a k S a d a r e te ta y in in d e ik in c i d e fa o la r a k A dliye N e z a re tin i ih r a z e tm iş , g a le y a n h alin d e b u lu n a n F ilib e ve S o fy a t a r a f l a r ı n a v a z ife ile y o lla n m ış, a v d e tin d e de K a b in e d e k a lm a s ı M a h m u d N ed im P a ş a n ın işine g e lm e d iğ in d e n S u riy e V a liliğ in e ta y in e d ilm iş i” - F a k a t bu s ır a d a ve h e n ü z Ş a m a g id em ed en , M a h m u d N ed im P a ş a n ın m u h a lif le ri ta r a f ı n d a n te r t i p edilen ta le b e i u lu m k ıy a m ı n e tic e sin d e a z le d ilip M ü te rc im R ü ş tü P a ş a n ın S a d a r e te v e M ith a t P a ş a n ın Ş u ra y ı D e v le t R iy a s e tin e ve H ü se y in A v n i P a ş a n ın S e ra s k e rliğ e ta y in le r i s ıra s ın d a , yeni S a d r a z a m t a r a f ı n d a n ü ç ü n c ü d e fa o la r a k M a a r i f N e z a re tin e ta y in e tt ir il m iş ti r . F a k a t h a l’ t e r t i b a t ı k e n d is in d e n g iz le n e re k k e y fiy e ti Vü k e lâ n ın b ir k ıs m iy le ric a lin p e k ço ğ u g ib i S u l t a n M u r a d ’a b ia t için d a v e t ed ild iğ i a n d a ö ğ re n e b il m iş, V. M u r a d ’m s a l t a n a t a y la r ın ı M a a r if N a z ırı o la r a k ve M ü te rc im R ü ş tü ve M id h a t P a ş a l a r t a r a fın d a n b ü y ü k p o litik a y a k a r ı ş tı r ı lm a d a n g e ç ir d ik te n so n ra, II. A b d ü lh a m id d e v ri b a ş la rın d a ü ç ü n c ü defa o la r a k A d liy e N e z a r e tin i ih r a z e tm iş , M ü te rc im R ü ş tü
P a ş a y ı is tif a y a ş e v k e d ir M id h a t P a ş a y ı da A v ru p a y a s ü r d ü k te n s o n r a k e n d in i iç d u ru m a a r t ı k h â k im h isse d e n S u lta n K a - m id ’in S a d a r e te E t- hem P a ş a y ı ta y i n e t tiğ i s ıra d a , b ir m iH - d e tte n b e r i m ü lg a b u lu n a n D a h iliy e N e z a r e tin in -y en id en te s is i ü z e rin e D a h iliy e N a zırı o lm u ş tu r. B u t a rih le rd e n itib a r e n S a d a r e te g e lm e y i s a b ır s ız lık la b e k le m e ğ e b a ş la d ığ ın a h ü k m e d i leb ilir. Z ira d a h a M ü te r c im R ü ş tü P a s a s a n a n ı n d a b a ş l ı y ı ’« K a n u n u E s a s i m ü za- k ’ e le rin d e S a lt a n a t h u k u k u n u ta h d id i a- ley h in d e m ü c a d e le e t m iş b u lu n d u ğ u n u h â tı r a la r ın d a b iz z a t s ö y led iğ i gibi, M id h a t P a ş a n ın h â t r a r a t m d a k i if a d esin e n a z a r a n d a h a ile riy e g id e re k M ad em k i M a k a m ı M u a llâ y ı s a l t a n a t a b ir P a d iş a h ı â k il c ü lû s e tm iş tir , o h a ld e K an u n u E s a s in in ilân ın a lü zu m k a lm a m ı ş t ır s> d e m iş b u lu n m a k ta d ır.
S a d a r e t g e rç e k le ş e m e d i^ b ir m ü d d e t h iz m e tte n
E v k a f N e z a r e tin i ik in ci d e fa o la r a k ih r a z edip 1878 de A n m ed V e fik P a ş a n ın ilk B a şv e k illiğ in d e , h e r h a l de yine b ir is ti r k a b e se ri o la ra k , t e k r a r S u riy e V a li liğ in e ta y in e d i'm iş ve bu s e fe r Ş a m a g itm e s i ııasil. olup b ir m ü d d e t de ev v elc e b u lu n m u ş o ld u ğ u K o zan b ö lg esin d e ç ık a n a y a k la n m a y ı te s k in le m e ş g u l o l m u ş tu r. S u riy e y e M id h a t P a ş a n ın V ali n a s b e d ile n
l-_ K ..-A h m e t '-'"'T* ■; .■ v* W * r:Jü> ,• ->■ * ' W. -e t C -evd-et P a ş a n ın el y a z ıs ı F a k a t i gib i D a h iliy e N e z a re tin d e s o n ra e h e m m iy e ti d û n olan
Y CZELLi YILIN T J RK M EŞH U R LA R I A N SİK L O P ED İSİ
m esi için a z le d ilip f a k a t y o ld a T ic a r e t ve Z ira .ıt N a z ır lığ ın a ta y in e d ile re k bu m a k a m ı iş g a l e tt iğ i s ıra d a v e 1879 T e m m u z u n d a T u n u slu H a y r e tt in P a ş a n ın is tif a ve is tif a d a ıs r a r ı ü z e rin e b ir h a f t a V ü k e lâ M ec lisin e r iy a s e t e tm iş ti r ki, İ s ta n b u l p â v e s in e e r i ş ti k te n s o n r a a r t ı k b ir k a ç yıl M e ş ih a ti u m u şu g ib i, S a d a r e t a te ş iy le en çok y a n d ığ ı d e v ir de iş te o g ü n le r d ir, riv a y e te g ö re de M ü h rü H ü m a y u n u h e r a n bek - liy e re k s a r a y a h e r g id iş te S a d a r e t a la y ı ih tim a liy le ü n if o rm a ve n iş a n la rın ı b ir lik te g e tir ip g ö tü r m ü ş tü r . F a k a t bu ü m itle r g e rç e k le ş m iy e re k S a d a re t, u n v a n ın ın B a ş v e k â le te ta h v i iyle C ev d et P a ş a n ın ecnebi lis a n ı v u k u fu n d a n s a r f ın a z a r e lb e tte ki h e r itib a r la m a d u n u b u lu n a n  rifî P a ş a y a te v c ih o lu n a c a k ve k ıs a b ir z a m a n s o n r a K ü çü k S a it P a ş a B a şv e k il
A h m ed C ev d et I’a sa
p lu n c a C e v d e t P a ş a d ö rd ü n c ü d e fa o la r a k A dliye N e z a re tin e n a k le d ile re k A b d u rra h m a n N u r e t t 'n P a ş a n ın ve t e k r a r K ü çü k S a it P a ş a n ın B a ş v e k â le tle rin d e bu N e z a r e ti m u h a f a z a ve A h m ed V efik P a ş a n ın ik in ci d e fa B a şv e k il o lu ş u n d a a z le d ile c e k tir. A hm ed V efik P a ş a n ın B a ş v e k â le ti iki g ü n s ü r ü p S a it P a ş a t e k r a r B a şv e k il o ld u y s a da A h m ed C e v d e t P a ş a ile a r a l a r ı b o zu k o ld u ğ u n d a n ve esa se n h e r n a s ıls a C ev d e t P a ş a S u lta n H a m id 'in v eh m in i ta h r ik e tm iş b u lu n d u ğ u n d a n üç yıl k a d a r k e n d isin e y en i b ir re s m î v a z ife v e rilm iy e re k M ecelle işiyle m eşg u l o lm u ş ve b ir a r a l ık Ş a rk î R u m eli K o m ise rliğ in e ta y in edildi ise de g ö n d e rilm e m iş tir. N ih a y e t 1886 d a beşinci d e fa o la r a k A dliye N e z a re tin e ta y in e d ile re k 1890 se n e sin e k a d a r , d ö r t yıl, bu m a k a m ı m u h a fa z a e d e re k 1889 da, y â n i ta h s ilin i ik m a l için ts ta n b u la g e li
şin in 50 nci y ılın d a, S u lta n H a m id t a r a f ı n d a n , S a l t a n a t a ra b a s iy le Y ıld ız’a d a v e t ed ilip P a d iş a h t a r a fın d a n k e n d is in e im tiy a z n iş a n ı v e r i'm iş ve 1890 d a A d liy e N e z a re tin d e n M eclisi H a sı V ü k e lâ m e m u riy e tin e n a k li de S a d ır a z a m K ıbrıs) ı K âm il P a ş a n ın İn g il iz 'v e A lm a n S e firle rin in te b a a la r ı h a k k ın d a k i iki .şikâyeti — b elk i y in e is tir k a b seb eb iy le__ b e n im siy e -re k ve C e v d e t P a ş a n ın h â tı r a l a r ın d a k i k a y d a g ö -re â d e ta P a d iş a h ı ( te h d it e d e re k ) ıs r a r lı g a y r e ti n e ti cesin d e v u k u b u lm u ş tu r. C e v d e t P a ş a n ın son A dliye N e z a re tle rin d e P a tr ik h a n e le r in k e n d i d in d a ş a n ü z e rin d e k i k a z â h a k la r ın ı ta h d i t e d e re k D e v le tin a d lî s a h a d a k i h u k u k u n u te m in e çok ç a lışm ış o ld u ğ u n u da k a y d e tm e k icap eder. P a ş a , M eclisi H a sı V ü k e lâ m e m u r iy e tin i ö lü m ü n e k a d a r m u h a f a z a e tm iş ve k ıs a b ir h a s ta lığ ı m ü te a k ip 1895 M a y ısın d a B o ğ aziçin d e, B e b e k te k â in y a lıs ın d a ö le re k c e n a z e si m ü k e lle f m e ra s im le k a ld ırılıp F a ti h c am ii h a z ire s in e g ö m t i- m ü s tü r.
İlm î fa a liy e tin d e n s a r f ın a z a r ed ilin ce d e 'd e v l e t a d a m ı s ıfa tiy le elde e tt iğ i m u v a f f a k iy e tle r b ir k a ç •şahsiyeti te b a r ü z e ttir e c e k k a d a r m ü te n e v v i ve m ü him o lan C e v d e t P a ş a h a k k ın d a m u a r ız la rın ın ileri s ü r d ü k le ri id d ia la rın p e k y a y g ın la rın d a n b in , k e n d isin in ilk z a m a n la r ın d a b ir m ecid iy e irtik â !-ın a t e n ezzül ed ecek d e re c e le rd e se c iy e siz lik g ö s te rm iş o l d u ğ u y o lu n d a k i id d ia d ır -k i, m ü ş a rü n ile y h in ih s a n ve z a m m ı m a a ş te m in i h u s u s la rın d a k i d elilli g a y r e tle r i bunu b ir d e re c e m ü m k ü n g ö s te rs e bile b ilh a s s a M ah- m u d N ed im Ç a şa z a m a n ın d a k i b a z ı m a lî m e se le le r ü z e rin d e k i m ü c a d e le le ri id d ia n ın â d i b ir i f ti r a o ld u ğ u n a h ü k m e ttir e c e k k u v v e tte d ir . B u n a m u k a b il, A d liye N a z ırı s ıfa tiy le M id h a t P a ş a y ı 1880 de A ydın V alisi ik e n b iz z a t îz m ir e g elip ve te v k if e tt i r i p h ü r- ı ¡y e tin d e n m a h r u m b ir h a ld e ts ta n b u la g e tir e r e k S u lta n A z iz ’in k a a tili s ıfa tiy le m u h a k e m e y e şev k le id a m a m a h k û m e tt ir m e k h u s u s u n d a s a r f e tt iğ i a ş ı n ve h a z in f a a liy e tle bu f a a liy e tin d e lâ le t e tt iğ i i n t i k am a rz u s u ve S u lta n H a m id ’i ne p a h a s ın a o lu rsa olsun m e m n u n e tm e k g a y re ti, s iy a s î h a y a tın ın h a k ik i ve p e k b ü y ü k b ir le k e si o ld u ğ u n d a şü p h e y o k tu r .
A h m ed C e v d e t P a ş a n ın S e d a t B ey ism in d e b ir oğ lu ile F a t m a A liye ve E m in e S em iy e is m in d e iki k ız ı o lm u ş tu r. D e v le t h iz m e tin d e k u lla n ılıp û lâ ev- vevli rü tb e s in i ih ra z e tm iş ve 10 T e m m u z in k ılâ b ın d an ep ey b ir m ü d d e t önce ö lm ü ş b u lu n a n S e d a t Bey de, h a y a tın ın son k ıs ım la rın ı dul ve tü>'kçc ö ğ re tm e n i o a r a k g e ç irip 1944 de v e f a t eden E m in e S em iy e H a nım d a b ir ta k ım y a z ıla r y a z a r a k b a z ı r is a le le r neş- ıe tm iş le rd ir , f a k a t b u n la r e h e m m iy e tte n ve k ıy m e tte n m a h r u m y a z ıla rd ır. B u n a m u k a b il, çok k e re C ev d et P a ş a k ız ı u n v a n iy le a n ıla n F a t m a A liye H a nım d ik k a te lâ y ık e s e r le r v e rm iş b ir ş a h s iy e t o ld u ğ u n d a n k e n d isin e m ü s ta k il b ir m a d d e ta h s is in i lü zu m lu b u ld u k . E S E R L E R İ A h m ed C e v d e t P a ş a d e v rin in m u h a r r ir le r i a r a s ın d a ö lç ü le rd e n g ra m e re , m a n t ık t a n ta r ih e ve h u k u k ta n b e lâ g a te k a d a r p e k ç e şitli m e v z u la rd a c iltle r v ü cu d a g e tir m iş ve p e k m ü h im siy a s î f a a liy e tle r y a n ın d a k e s if b ir y azı f a a liy e ti içinde y a ş a m ış tır . O k a d a r ki, v e lû d lu k b a k ım ın d a n h em e n h em en A h m ed
M id h a t E fe n d i ile k ıy a s la n m a s ı m ü m k ü n d ü r ve k a lem in in m a h s u lle ri a r a s ın d a -henüz ta s n if ve n e ş r e d ilm e m iş ş e y le r de ç o k tu r. E s e rle rin in ç o ğ u n a b ir le ş tiric i v e y a m ü ş te re k b ir m a h iy e t v e re n b ir k e y fiy e t de e k s e r iy e tle b u n la rın id a re b a şın d a b u lu n an z e v a t ta r a f ı n d a n y a p ılm ış s ip a r iş le r o lm a s ıd ır. P a
şa n ın en b ü y ü k e se ri o lan (T a rih i C e v d e t) den en / e h e m m iy e ts iz ta lim a tn a m e y e k a d a r pek ç o k la rı, si p a riş v e y a lü zu m ve z a r u r e t ü z e rin e k a le m e a lın m ış la r, v ü c u d a g e tirilm iş le rd ir . Bu ölçü d ış ın d a k a la n 7 5
Y Ü ZELİ,t Y ILIN TÜ RK M EŞHU RLA RI A N SİK L O P E D İS İ
e s e r le rin en m ü te v a z ıla rın d a d a P a ş a ta lim i b ir he- .def g ü tm ü ş tü r . Bu u n iiim î m ü ta lâ a d a n s o n r a e s e rle ri ta s n if ed elim ve C e v d e t P a ş a n ın g a a lip v a s fım m ü- v e r r ih liğ i te ş k il e ttiğ in d e n ilk y e ri ta r ih e i.it y a z ıla r ın a v e re lim :
B u n la r a r a s ın d a e n m ü h im ve m e şh u rtl, 12 c ilt t u t m a k t a olu p 30 y ıld a y a z ılm ış o la n (T a rih i C ev d e t) v e y a (T a rih -i v e k a y -i d e v le t-i a liy y e ) d ir. H a m - m e r ta r ih in in d e v a m ı o lm a k ü z e re ve E n c ü m e n i D â- n iş in 1851 de te ş e k k ü lü n ü m ü te a k ip A h m ed C ev d et P a ş a b u n u y a z m a ğ a V a k a n ü v is s ıf a tiy le m e m u r e d il m iş ve K a y n a r c a m u a h e d e s in d e n y e n iç e rile rin o r t a d a n k a ld ır ılm a la r ı a ra s ın d a k i, y â n i 1774 ^ e n 1825 e k a d a r k i d ev rey i, sa y ıs ız v e s ik a d a n ve k a y n a k ta n is tifa d e e d e re k ve b u n la r ı s ık ı b ir t e t k ik ve ta h lild e n g e ç ir e r e k y a z m ış tır . B ir G a rp d ilin e ta m a m e n sa h ip b u lu n m a m a s ı y ü z ü n d e n G a rp k a y n a k la r ın d a n ve u su lle rin d e n is tifa d e s i m a h d u t k a lm ış o lsa bile, d erin g ö rü ş ü ve seziş k a a b iliy e ti s a y e s in d e e se ri sa d e s e le fle ri o la n ^ v a k a ııü v is le rin k ile riy le d eğ il f a k a t h a le fi A fım ed L û tfi E fe n d in in k i ile de k ıy a s la n m a s ı h a t ı r a g e lm e z b ir â b id e d ir. E s e rin ilk c iltle rin d e b ir a z e sk i olu p e sk i v a k a n ü v is le r in ü s lû p la r ın a k a ç a n lisan , ik in ci yarı.da ta m a m e n sa d e le ş m e k te d ir.
K ısa s -ı E n b iy a ve T a v â rih -i H u le fâ “d a 12 k ü ç ü k c iltte n m ü r e k k e p b ir e se r olu p y a rıs ı P a ş a n ın s a ğ l ı ğ ın d a ve d iğ e r y a rıs ı j k i n c i M e ş ru tiy e ti m ü te a k ip n e ş r e d ilm iş tir. B u e se r, A d e m ’den H a z re ti M u h am - m e d ’e k a d a r g e lm iş P e y g a m b e r le r e a it m e n k ıb e le ri h u lâ s a e tt ik t e n s o n ra P e y g a m b e r im iz in h a y a tın ı, d ö rt H a life y i, E m e v ile rle A b b a s île ri Ve T a v a ifi M ü lû k ü a n la t m a k t a , b u ra d a n O sm a n lIla ra , g e ç e re k II. M u ra d ' ın so n s e n e le rin e k a d a r g e lm e k te d iî. B u ra d a da e s e r in n ih a y e t b u ld u ğ u h a k k ın d a b ir k a y ıt m e v c u t o lm a d ığ ın a g ö re, A h m e d C e v d e t P a ş a n ın bu k ita b ın ı K a y n a r c a M u a h e d e s in e k a d a r g e tir m e k a rz u s u n d a b u lu n d u ğ u h a ld e ö lü m ü n k e y fiy e te im k â n v e rm e m iş o ld u ğ u n a h ü k m e d ile b ilir. B u e s e rin e sa s e n m e v c u t m a lû m a tı ta lim ve te lk in g a y e s iy le h u lâ s a e tm e k te n b a ş k a b ir h e d e fi ve d e ğ e ri b u lu n d u ğ u söylenem ez. B u n a m u k a b il, lis a n ın te m iz liğ i v e b e rr a k lığ ı it ib a riy le C e v d e t P a ş a n ı n k a le m in d e n ç ık p ıış en güzçl s a h ife le ri ih tiv a e tm e k te olu p b ilh a s s a H a z re ti M u- h a m m e d ’e ta a llû k ed en k ıs ım b u b a k ım d a n b ir ş a h e s e r m a h iy e tin i h a iz b u lu n m a k ta d ır.
T e z a k ir -i C ev d et. B u n la r lisa n ve te r k ip b a k ı m ın d a n iki ev v elk i e s e r e h e m m iy e tin d e o lm a y ıp d a h a z iy a d e m a lz e m e m a h iy e tin d e d ir ve 1866 d a v a k a n ü - v is lik te n a y r ıla n P a şa n ın * bu m e v k ii iş g a l e tt iğ i s ı r a d a V a k ’a i H a y r iy e ’d en s o n r a k i z a m a n la r h a k k ın - d a k i n o tla rın ı ve a r a ş tır m a l a r ın ı h a le fin e m u h te lit d e f t e r l e r h a lin d e ve 1871 - 1881 se n e le ri a ra s ın d a d e v re tm e s in d e n h u su le g e lm iş tir. K aldı ki, son k ısm ı A h m e d L û tfi E fe n d iy e y o lla n m a m ış tır . A lım ed C ev d e t P a ş a n ın 1866 yı a ş a r a k 93 M e ş ru tiy e tin in ila n ı n a k a d a r k i z a m a n ı da ta s v ir e tt iğ i bu te z k e re le rd e , k e n d i h a l te r c ü m e s i ve m u h te lif h iz m e tle rle g ezd iğ i v ilâ y e tle rin d u ru m u h a k k ın d a p e k d e ğ e rli m ü ş a h e d e le r m e v c u ttu r . T e z a k ir -i C e v d e t'in ta m ve ta h lı'ı b ir şe k ild e n e ş ri c id d e n lâ z ım d ır.
( M â r u z â t) . B u n la r ta m a m ı İ s ta n b u l in k ılâp M ü zesin d e b u lu n u p a n c a k k ü ç ü k b ir k ıs m ı (T a rilı-i O sm a n î E n c ü m e n i M e c m u a sı) n d a v a k tiy le n e şre d ile n ve k e z a ta m b ir şe k ild e b a s ılm a s ı ia c p eden biı e s r i d ir ve 1839 la 1876 y ılla rı a r a s ın d a k i v a k a y ii, y ân ı A b d ü lm ecid ve A b d ü lâ z iz d e v irle rin in II . A b d ü lh a- m id ’in c ü lû s u n a k a d a r gelen 40 y ıla y a k ın h ır z a m a n ın b u so n P a d iş a h ın e m riy le ve k e n d isin e a rz e d ıl- m ek ü z e re y a p ılm ış b ir ta h lil ve ta s v irid ir . P a ş a n ın bu ta h lil ve t a s v ir s ıra s ın d a S u lta n H a m id ’in h o şu n a g itm e k ih tiy a c ın ı g ö zd en u z a k tu tm a d ığ ın ı, e sa s e n de T a n z im a tın a la f r a n g a l ık la r ı gib i ta h t , s a l t a n a t a le y h in d e k i h a r e k e tle r e de y e tiş m e şekli ve k a n a a t le r i
7(i
b a k ım ın d a n m u h a lif b u lu n d u ğ u n u n a z a rı d ik k a te a l m a k icap eder.
A h m ed C ev d et P a ş a n ın (K ırım ve K a fk a s T a r ih çesi) ism in d e ,ve P a r i s k o n fe r a n s ı s ıra s ın d a O sm an lI m u r a h h a s la r ın ın is tif a d e s i için y a z ılm ış m a tb u b ir ris a le s i ve y in e B eled iy en in İn k ılâ p K ü tü p h a n e s in d e y a z m a h a lin d e o la r a k y a k ın ta r ih le ve b u lu n d u ğ u t a ş r a h iz m e tle riy le a lâ k a lı m u h te lif d e fte rle ri v a r d ır k i b u n la r ın d a ta m a m e n n e ş irle r i te m e n n iy e lâ y ık tır.
E n b ü y ü k v a s f ı m ü v e r rih liğ i olup en m ü h im e s e r le rin i ta r ih le r in in te ş k il e ttiğ in i sö y le d iğ im iz A h m ed C ev d et P a ş a n ın b u n d a n s o n r a d a b ir h u k u k â li m i ve h u k u k î e s e r le r m u h a r r ir i o la r a k te t k ik i icap ed er. O, bu s a h a y a d a d e v le t h iz m e ti ic a b ı in tis a p e tm iş ve 1856 d a n itib a r e n f ık ıh ve a le lıtla k h u k u k la e sa s lı s u r e tte m e ş g u l o lm a ğ a b a ş lıy a r a k d e v le tin b ü tü n k a n u n la r ın ın ( D ü s tu r) a d ı a ltın d a to p la n m a s iy le m e ş g u l o lm u ş ve b ilh a s s a T a n z im a t h a r e k e tin in h u k u k s a h a s ın d a k i en b ü y ü k e serin in , y â n i M ecelle-i A h k â ın -ı A d lly e’nin v ü c u d a g e tirilm e s in e se n e le rc e ç a lı ş a r a k bu e s e ri te r k ib ed en c iltle rin h a z ır la n m a la r ın d a p e k b ü y ü k b ir h is se si b u lu n m u ş tu r. B ir çok k ıs ım la r d a d o ğ ru d a n d o ğ r u y a k e n d i k a le m in in m a h s u lle rid ir. R is â lâ t- e l V efa, Çierh-i K lta b - ü l E ın a n a t ism in d e a y rıc a ik i m a tb u e se ri b u lu n u p y in e İn k ılâ p K ü tü p h a n e s i y a z m a la rı a r a s ın d a h u k u k a a i t o la r a k M eo m u a-i A h m e d C ev d et, M ah k eıııe-i T e m y iz in V a z ife sin e D a ir, tc a r - ı A k a r N iz a m n a m e si ism in d e b a sılm a m ış üç h u k u k i e s e ri d a h a v a rd ır.
M ecellede k a le m in in m a h s u lü b u lu n a n s a h ife le r, ifa d e k u d r e ti ve lis a n s a ğ la m lığ ı b a k ım ın d a n m u te n a ve p e k m ü h im y a z ıla rd ır.
A h m ed C e v d e t P a ş a y ı ö lü m sü z lü ğ e ın a z h a r eden ta r ih i e s e rle rle M ecelleyi a y ır d ık t a n s o n r a g e r i k a la n - v la r ı b ü y ü k b ir y e k û n te ş k il e d e rs e de b u n la rın d e ğ e r ve ehm m iycbçi m ü te v a z ı b ir d e re c e y i a ş m a d ık la rım sö y le m e k z a r u r îd ir . Z a te n b u n la r d a n b ir h a y lis i d a m e d re se ta h s ilin in m a h s u lü olu p P a ş a n ın b iz z a t ö ğ re n d iğ i şe y le ri ta s n if ve ta h lil e d e re k v ü c u d a g e tir d iğ i k a le m d e n e m e le rin d e n ib a r e tt ir . K e n d isi de dinî ta h s ille y e tiş m iş o ld u ğ u n a g ö re b u n la r a r a s ın d a ilk y e ri de H u la s a - tü l B e y a n fi te lif-ü l K ıır’a n ve H ily e-i S a a d e t g ib i ş e y le re v e rirk e n , A h m ed C e v d e t P a ş a n ın b u n la r d a m e v c u t m a lû m a tı t a s n ifle ik t if a e ttiğ in i ve İs lâ m d a ıs lâ h a t g ibi, dinî m e v z u la ra y en i g ö rü ş le r g e tir m e k g ib i y ü k s e k lik le re a s la c ü r e t e tm e d iğ in i t a s r ih e tm e k ic a p eder. H u k u k i ve b ilh a s s a ta r ih î e s e rle riy le T ü r k e d e b iy a tın d a k lâ s ik s a y ılm a ğ a lâ y ık s a h ife le rin m u h a r r ir i b u lu n a n A h m e d C ev d et P a ş a e d e b iy a tın d o ğ ru d an d o ğ ru y a k e n d i s a h a s ın ı te ş k il ed en m e v z u la ra da el a tm ış , f a k a t bu s a h a la r d a k i m ev k ii b ü y ü k ve f a a liy e ti m ü h im o lm a m ış tır. N a z ım la m e d re se d e o k u d u ğ u ve Ş a ir F e h im E fe n d in in m e c lisin e d e v a m e t tiğ i s ı r a la r d a m e şg u l olu p bu m a n z u m e le ri de a n c a k I I A b d ü lh a m id 'in e m ri ü z e rin e ve h a y a tın ın son d e v re s in d e b ir d iv a n h a lin d e to p la m ış tır. M a n z u m e le rin d e 'k u v v e tli b ir lisa n b ilg isi b u lu n m a k la ve n a z ım t e k niğ i k u v v e tli o lm a k la b e ra b e r , h a y a l ve h a s s a s iy e t i n in d e rin liğ iy le d ik k a te lâ y ık b ir m ev k i iş g a l e ttiğ in i Ve e sk i n e v ’e m e n s u p ş a ir le r a r a s ın d a m ü h im , h a t t a e h e m m iy e tlic e b ir m e v k ii b u lu n d u ğ u h iç de
söyle-em ez.
D iv an sa h ib i A h m e d C e v d e t P a ş a d a n s o n r a r a m e rc i ve e d e b iy a t ta lim c is i A h m ed C e v d e t P a ş a e k a rş ıla ş ırız . K eçeciv ad e F u a d P a ş a ile b ir lik te y a nı m ü te a k ip b a s k ıla r ın d a bazı tâ d ille rle ta m a m e n e n im se d iğ i v e O s m a n lıc a y ı üç dilden m ü r e k k e p b ir is ın o la ra k k a b u l eden ( H a v a le li O s m a n iy e ), (Merl- ,al_i K a v a td ) ve (K a v a id -i T ü r k ly y e ) , g r a m e r s a n ısın d a k i ta lim i m a h iy e tte e s e rle rd ir. (B e lâ g a l-i Os- ııan lv e) ve (T â d il i M ebani ül-in.şa) isim li ve ıkin- isi S ü le y m a n P a ş a y a k a r ş ı y a z ılm ış e s e rle ri ise
YÜZELL1 YILIN TÜ RK M E ŞH U R LA R I A N SİK L O P E D İS İ
R e c a iz a d e E k r e m B e y in O sm an lI e d e b iy a tın ın is ti k b a lin i G a rp e d e b iy a tı a n la y ış ın a b ağ d am a y ı h e d e f t u t a n (T a lim -i E d e b iy a t) m a K arşı e şk i ze v k i v e e sk i n a z a riy e le r i k o ru y a n g a y r e tle r in m a h s u lü d ü r.M iy a r-ı S e d a t ve  d â b -ı S e d a t fi ilm iil â d â b isim li ve oğ lu S e d a t B e y in n a m ın a iz a f e tle n e ş r e tti ğ i ik i k ü ç ü k e se ri ise e s k i m a n tık ve m u n a z ır a u s u lle rin in ta l im le ri için y a z ılm ış la rd ır.
(T a k v im -ü i-E d v a r) isim li m a tb u e se rin in de n is- b e te n b a s it o ls a b ile bizde ta k v im ıs la h ı m eselesin i ilk ele a la n ç a lış m a y ı te ş k il e ttiğ in i ilâ v e e tm e lid ir.
P a ş a n ın a n c a k k ü ç ü k b ir k ıs m ı b a sılm ış b ir h a y li m e k tu b u , lâ y ih a s ı ve c ilt h a lin d e to p la n m a m ış ta k r iz g ib i y a z ıla r ı da v a r d ır ve m e k tu p la r ı a r a s ın d a siy a s î ve iç tim a i m e v z u la ra ciddî ş e k ild e te m a s e d e n le ri m e v c u ttu r . A r a p ç a ve F a r s ç a y a , bu lis a n la r ı k u s u r s u z ş e k ild e y a z a c a k d ere c e d e sa h ip b u lu n a n P a ş a M ü k a d d e m e -i ib n -i H a ld u n 'd a n da 6 ncı fa s lı d ilim ize n a k le tm iş tir .
V .V
A h m e t C e v u e t P a ş a n ın A h m e t C e v d e t P a ş a n ın I s ta n b u ld a F a ti h c a m ii m e z a r ta ş ı
ş e rifin d e k i m e z a rı
E s e rle rin e ve ilm i ş a h s iy e tin e ta h s is e ttiğ im iz bu k ısm ı, A h m e d C e v d e t P a ş a n ın h â lâ en b ü y ü k ve g ö rü ş le ri en c e n iş m ü v e r rih im iz s a y ılm a s ı ic a p e t t i ğ in i s ö y liy e re k b itire lim . K a v n a r c a M u a h ed esin d en B irin ci M e ş r u tiy e te k a d a r g elen d ev ri, s a y ıs ız v esı- k a y ı e liy e re k en d e rin şe k ild e ö ğ re n m iş ve en m u v a f f a k b ir şek ild e, z a id ta f s il â tı lü z u m lu m a lû m a tta n s ıy ırıp a t a r a k , a n la tm ış tır . Bu itib a r la da, t a r ih s a h a s ın d a k i y a z ıla r ın d a n b ir k ıs m ın ın y a z m a h a lin d e k a lış ı te e s s ü fe h a k ik a t e n lâ y ık tır . L is a n ı itib a r iy le de h a y a tın ın ik in c i d e v re s in d e k i m a h s u lle ri ta m a rîıe n sad e, k a ld ı k i ilk d e v re s in e a i t b u lu n a n v a z ıl a n da e s k ile rin b ir k ıs m ım o k u n m a z h a lin e g e tir e n k u s u r la r d a n â z a d e , y â n i c ü m le le ri m u n ta z a m ve fik ir le r i b e r r a k tı r . A h m ed C e v d e t P a ş a n ın d e v le t a d a m ı ş a h s iy e tin e b ir k e re d a h a a v d e t e d e re k k e n d isin i T a n z im a tm m u h a f a z a k â r z ü m re s in e m e n su p b ir ş a h s iy e t, h a t t â en m ü h im ş a h s iy e t o la r a k g ö s te rm e k ic a p ed er. Âli P a ş a n ın F r a n s ız M ed en i1 K a n u n u n u te r c ü m e ve k a
bul e d iv e rm e k is te ğ in e ve k e y fiy e tin İ s ta n b u ld a k i F r a n s ız E lç isi ta r a f ı n d a n d a d e s te k le n m e s in e r a ğ m en M ecellen in H a n e fî fık h ın a g ö re ta n z im i ve k a n u n la r d a İs lâ m î h ü k ü m le rin m u ta , k a lm a s ın ı te m in etm iş, 93 K a n u n u E s a s is in in de m u a r ız la r ı a ra s ın d a k a la r a k M e ş ru tiy e tin S a lt a n a t ve H ilâ f e ti s a r s a c a ğ ı ve g a y rim ü s lim u n s u r la r ın ta h a k k ü m 'e r in e v e y a a y r ı lm a la r ın a s e b e b iy e t v e re b ile c e ğ i e n d îş e si bu h a r e k e tin d e â m il o lm u ş, II. A b d ü lh a m id d e v rin d e k i A d liye N a z ırlığ ın d a ise P a tr ik h a n e le r in k a z a î s a l â h i y e tle rin i k a ld ır m a k için ç a lış m ış tır . II. A b d ü lh a m id 'in k e n d is in in z e k â ve e h liy e tin e ta m b ir e m n iy e ti b u lu n m a s ın a ra ğ m e n onu b ir k e re o lsu n S a d a r e te g e - tirm e y iş in in ise P a ş a n ın m ü r te k ib o ld u ğ u h a k k m d a k i riv a y e tle rd e n ile ri g e ld iğ i id d ia o lu n m u ş tu r. F a k a t P a ş a a y lığ ın ın ve ta h s is a tın ın a r t m a s ı b a h s in d e h a y li h a s s a s g ö rü n m e k le b e ra b e r, A b d ü lâ z iz d e v rin d e ve M a h m u d N e d im P a ş a z a m a n ın d a k i b a z ı b o zu k ve şü p h e li h a r e k e t le r e k a r ş ı g ö s te rd iğ i m u h a le fe t, «bir z a m a n la r m e c id iy e y e k a d a r r ü ş v e te te n e z z ü l e t t i ğ i - h u s u s u n d a k i h ik â y e le rin a n c a k ve a n c a k ra k ip le r i ta r a f ın d a n o r t a y a s ü r ü lm ü ş is n a tla r d a n ib a r e t b u lu n d u ğ u n d a şü p h e b ır a k m a z . M ith a t P a ş a m a h k e m e si s ır a s ın d a e m e lle rin e f a z la c a i t a a t g ö s te rd iğ i için a le y h in d e h a s ıl o lm u ş c e re y a n d a n d o la y ı A b d ü lh a m id ’in k e n d is in i S a d a r e te g e tirm e d iğ in e de h ü k m e d ile b ilir. K ald ı ki, S u lta n H a m id sa d e c e P a ş a n ın ş a h s iy e tin i fa z la k u v v e tli b u ld u ğ u için o nu S a d a r e te g e tirm e m iş , ç e k in m iş o lsa g e r e k t ir . S a d ra z a m y a p tığ ı ş a h s iy e t lerd en h iç b iri, z e k â v e c e rb e z e s iy ie .m e ş h u r ve G a rb a n is b e te n d a h a v â k ıf o la n K ü ç ü k S a it P a ş a d a h il o l m a k ş a r tiy le A h m ed C e v d e t P a ş a e h e m m iy e tin d e d e ğ ild ir le r ve a r k a l a r ı n d a o n u n k i gibi b ir m a z iy e *ahip o la r a k S a d a r e te g e lm e m iş le rd ir.
A H M E D C E V D E T P A Ş A K IZ I F A T M A A L İY E H A N IM (1 8 6 0 - 1924) _ A h m ed C e v d e t P a ş a ’n ın b ü y ü k k ızı ve ik in ci ç o cu ğ u o lu p İ s ta n b u ’da d o ğ m u ş ve ö lm ü ş tü r. P a ş a , d ir a y e t ve k a b iliy e tin e g ü v e n d iğ i bu k ız ın ın y e tişm e sin e b ilh a s s a itin a ed e- . re k k e n d is in e b iz z a t din ve A ra p ç a d e rs le ri v e rm iş,
h u su s î h o c a la r t u t a r a k b ilh a s s a F r a n s ız c a ö ğ re n m e s in i de te m in e t m iş tir . F a t m a A liy e H a - n ım ’m ilk e se ri, o t a r i h le rd e b ü y ü k b ir ed ib o l d u ğ u n d a it t i f a k edilen G eo rg e O h n e t’n in (V olon- te ) is im li ro m a n ın ın (M e r a m ) . ism iy le te rc ü m e s i o lu p T ü r k k a d ın la r ı h e n ü z n e ş r iy a t h a y a tı n a iş t i r a k e tm e d ik le rin d e n (B ir H a n ım ; im z a siy le ç ık m ış, te r c ü m e de h e n ü z g e lin bile o lm a m ış b ir g e n ç k ız a m a l e d i’em iy e- c e k k a d a r o lg u n s a y ıld ı ğ ın d a n b ir lıa y lı z a m a n A h m a d M id h a t E f e n d i'- ye m a l e d ilm iş tir. F a t m a A liy e H a m m , b u n d a n s o n ra d a b a z ı m a k a le le r in i (M ü te rc e m e i M e r a m ) im z a siy le n e ş r e tti k te n s o n r a k en d i im zu sın ı k u lla n m a ğ a b a ş la m ış .ve bu im z a ile b ir h a y li e s e r n e ş r e tm i ş t ir ki bizde k a d ın k a le m in d e n ç ık m ış ilk ro m a n ı d iy e b ile c e ğ im iz (U d i) b u n la rd a n b ir id ir ve o z a m a n la r d a e rk e k m u h a r r ir le r ta r a f ı n d a n y a z ıl m ış n ice ro m a n d a n ü s tü n b u lu n d u ğ u için b u n u da A h m ed M id h a t E fe n d i’ye m a l e d e n le r çok o lm u ş tu r. F a tm a .A liy e H a n ım din î m e v z u la ra ve İs lâ m t a r i h in d e k i k a d ın ş ö h r e tle r in e d a ir de e s e r le r y a z m ış ve m ü n a k a ş a la r a g ir iş m iş tir. G a y e t to k ve ciddî b ir
ifa d e si v a rd ır.
10 T e m m u z in k ılâ b ın d a n s o n ra da (A h m ed C e v d e t P a ş a ve Z a m a n ı) isim li b ir e s e r y a z a r a k b a b a s ın ın s iy a s î ve ed eb î h a y a tın ı h e n ü z n e ş re d ilm e m iş b ir çok v e s ik a la r d a n f a y d a l a n a r a k a n l a t m a ğ a te ş e b b ü s e tm iş s e de bu e s e rin m a a le s e f a n c a k b ir cildi ç ık m ış tır. E ğ e r m e v c u ts a m ü te a k ip c iltle rin de n e ş irle r i y a k ın ta r ih im iz e k a r ş ı b ü y ü k b ir h iz m e t olur.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivi
