A.
D.
Veteriner Fakültesi Protozooloji, Tıbbi Artropodoloji ve Parazitler Hastalıklarla Sava! KürsüsüProf. Dr. Nevzat TüZdil
BILDIRCIN (COLINUS VIRGINIANUS) VE KEKLİK
(PERDIX PERDIX) LERDE GÖRÜLEN HELMİNTLER
ÜZERİNDE ARAŞTIRMALAR
Nermin Tolgay* Muhtelif tarihlerde Z. Erençin tarafından (**) kürsümüze gönderilen keklik ve bıldırcınların iç organları, endoparazitler bakımından incelenmiş, bunlardan bir kısmının cestod ve nematodlar ile enfekte olduğu görülmüştür. Teşhis edilen helmintlerin cestodlardan Raillietina (Raillietina) tetragona (Molin
1858), Choanotaenia injundibulu!lJ (Bloch, 1779), Metroliasthes lucida, Ransom,
i90o ve nematodlardan Heterakis dispar (Schrank, 179°) türleri olduğu
anlaşıl-mıştır. Bu türler muhtelif araştırıcılara göre aşağıda yazılı olan. kanatlılarda tesbit edilmiştir.
i - Raillietina (Raillietina) tetragona (Molin, 1858): Parmalae (I952)
bıldırcınlarda, Clapham (1935) kekliklerde bu türü kaydetmişlerdir. Lapage'a göre (1956) tavuk, tavus kuş .•.~, güvercin ve Afrika hindisi'nde Oytun'a göre (I961) memleketimiz tavuklarında görülen bir nevidir.
2 - Choanotaenia injundibulum (Bloch, 1779): Wehr'e göre (1959) piliç ve hindilerde bulunur. Todd (1946, 1947) 'doğu Tennessee'deki piliçlerde ayni türü kaydetmiştir. Ergün (1956) bu türün Ankara tavuklarında
%
3oranında bulunduğunu tesbit etmiştir.
3 - Metroliasthes lucida Ransom, 1900: Ransom (1905) piliçlerde, Rietz (190o) batı Virginia'da, Southwell (1921) Hindistanda ve Schwartz (1925)
Güney Afrika'daki piliçlerde bu türü tespit etmişlerdir. Morgan ve Hawkinse' göre (1960) hindilerde görülen bir nevidir. Kurtpınar ve arkadaşları (1954)
memleketimizkekliklerinde ayni türü tesbit etmişlerdir. Wardle ve McLeod'a göre (1952) Avrupa, Kuzey Amerika, Afrika Hindistan ve Avustralya'ca ki galliform kanatlılarda görülen fakat en çQk hindilerde tesadüf edilen bir nevidir.
* A.ü. Veteriner Fakültesi Protozooloji, Tıbbi J\rtropouoloji ve Paraziter.
Hastalık-lara Savaş Kürsüsü Uzmanı, Doçent. Ankara - Türkiye
** Ağaçkakanlara ve av kuşlarına ait materyal göndermek lutfunda bulunduğu için Prof.
Dr. Erençin'e teşekkürü vazife bilirim.
N. Tolgay
Mettriek (1963) Orta Afrikadaki hindilerde bu türü tesbit ettiğini bildiri-yor.
4 - Heterahs dispar (Sehrank, 179°) Dujardin, 1845: Lapage'a göre (1956) kaz ve ördeklerde görülen bir nevidir: Ergün ve Merdivenci (1953) tarafından çil keklik (Perdix perdix eaneseens) ve kırmızı keklik (Aleetoris
graeea) lerde tesbit edilmiştir: Ayni tür, Türkiye'den Amerika'ya gönderilen keklik lerde tarafımızdan (I 960) kaydedilmiştir.
M a te rya i v e M e tot
İç organları açılarak helminder bakımından ineelencn 12 bıldıreın'dan 2 sinde fazla miktarda eestad, 21 keklikten i tanesinde yaİnız eestod, 7 sinde
fazla miktarda nematod ve eestod gör~lmüştür. Toplanan helminder fizyolo-jik su içinde iyiec yıkan ıp temizlendikten sonra muhafaza solüsyo~una alınmış, eestodlar borakslı karmen ile boyanarak, nematodlar, laktofenolde şeffaflan-dırılarak mikroskopik muayeneleri yapılmış ve bunların Raillietina (Railli-etina) tetragona (Molin, 1858), Choanotae~ia infundibulrmı (Bloeh,'1779), Met-roliasthes lucida Ransom, 19°0 ve Heterakis dispar (Sehrank, 179°)" Dujardin
1845, nevileri olduğu tesbit c'dilmiş, mikroskoptan orijinal resimleri çizilmiş, her türün morfoloji, biyoloji ve patojeniteleri hakkında' bilgi verilmiştir. Adı geçen türler, eestod'a sınıfından Davaineidae, Dilepididae, nematoda sınıfından
Heterakidae ailelerine bağlıdır.
Aile Davaineidae Fuhrman, 19°7
Wehr'e göre (1959) bu ailede bulunan eestodların scolex;sinde rostellum çekiç biçiminde çengellerle teçhiz edilmiştir. Çekmenler silahlı veya silahsızdır. Her halkada bir veya iki genital organ bulunur. Uterus, kese şeklindedir, yaşlı halkalarda . birçok yumurtaları taşıyan bir kapsül halini alır, veya her kapsül, içinde tek yumurta bulunan paruterin organlara tahavvül eder.
i. Soy Raillietina Fuhrmamı, 1920
ı. Tür Raillietina (Raillietina) telragona (Molin, 1885) Syn: Taeniatetragona (Molin, 1858) joyeux, 1927
Davainca tetragona (Molin, 1858)
Morfolojisi: Erişkinleri 25 em kadar uzun olur. Seolex'de rostellum tek sira halinde 3-8 mikron uzunluğunda 9°-~ 30çengelden müteşekkildir. Scolex'i inee uzun bir boyun takibeder. ÇekmenIer, 'oval yapılı olup her biri 8-12 sıralı küçük çengellerle teçhiz edilmiştir. Genital delikler genel olarak tek taraflıdır ve halka kenarının ortası~ın önü~de yer alıL Ut~rus yaşlı halkalarla yumurta kapsülleri ile doludur. Her kapsül içinde 6-12 yum~rta bulunur. He~. halkada 18-35 testis vardır. Bu tür, şekil bakımından Raillietina echinobothrida'ya
B,ldıreın 've Kekliklerde Helmintler
çok benzer. Bizim muayenelerimizde scolexgenişliği306 mikron, halkaların genişliği 0,5-4 mm (Jlarak tesbit edilmiştir., Yaşlı halkalarda uterus'un birçok yumurta taşıyan kapsüllerle dolu olduğu belirli bir şekilde dikkati çekmiştir. Biyol,!jis.i: Ackert'e göre. (I 919), oda sineği (Museae domastiea) arakonakcıları-dır., .Jones ve Horsfall'a göre (I 93 5) karıncalardan Tetramorium eaeepitum
ve
P!J..eidolevinelandia türleri arakonakcıla::ıdır. 'Konakeılan: Piliç, Afrika hindisi, güvercin keklik ve bıldırcın.
" .
. Bulunduğu organ: İnce barsaklar.
Pa/olqjisi: Stoddard'a göre (I 93I) bu tür ile ağır bir şekilde enfekte
bıl-dı~cınların b~şlıca ölüm sebebi, bu parajittir. Lopez ve Neyra (1931) Raillie/iııa tetragona ile enfekte bıldırcın barsaklarında nodüllcr görüldüğünü kaydet-miştir ..
Aile Dilepididae Riıi//iet ı/e Heıı,:)', i9 19
Wehr'e göre (1959) bu ailedeki soyların genel özelliği her halkada bir tek genital organ bulunuşudur. Uterus kese biçiminde, azçok parçalı .bir dur~nida "cya ağ teşkiletmiş bir şekildedir. Paruterin organ var veya yoktur.
I. StD' Choaııolae;ıia Radliel, 1896.
1. T iir Choaııotaenia injundi/mlum Rıoch, 1779.
,S:)'Il. Taenfa iııjufldibulu!Jl Bloch, 1779;
,Drepaııidotaeııia injtmdilJtllun (goeze, 1782)
Morjolqjisi: Erişkinleri 22-23 cm uzunluğundadır. Scolexde çekmenIer, oval yapılı olup dikenlerle teçhiz edilmiş değildir. Rostellumda' i6-20
çengel-öenmüteşekkil teksıralı dikenler mevcuttur. Çengellerin uzunluğu Wehr'e göre (1959) 20-23, genel olarak 20 mikrondur. Genital delikler, gayrımunta-zam ol<:!rakdeva\TI eder ve halka kenarının, antefior kısmında bulunur. Testis-ler genel olarak 25-4° tanedir. Bazan 5\ -60 olabilir, ve halka kenarının posteri-or kısmında grub halinde bulunur. Uterus parçalı durumdadır, yumurtaları kapsülsüzdür.
Yumurta özellikleri: 40- 52 mikran uzunluğunda 32-36 mikran genişliğin-dedir.
Konakeılan: Tavuk, hindi, bıldırcın.
Bulunduğu organ: İnce barsakların jejunum bölgesi
Bi;'olqjisi: Horsfall ve Jones (I937) bu türün cysticercoidleri Melanop-lus jemurrubrrl!lJ denilen çekirge nevilerinde 75-9° F derecede i7-20 gün de,
Aphodius ,~raflarius denilen koprofaj böceklerde ise 60-70
r
derecede 48 günde geliştiği ni bildirmişlerdir. Lapage'a' gü're (I935) oda sinekleri (Museae domes-iiea) de ara konakcı ödevini görmektedir. Enigk ve Sticinsky (1959) Seara-beidae, Tenebrionidae, Dermestidae, Pliııidae, Curculioııidae, veD.ytiseidae ailelerine bağlı ı:ürlerin arakonakcı ödevini gördüklerini ilk olarak tesbit etmişlerdir.Patolojisi: Wehr'e güre ( 1959) Rillie/iııa eestiei/lus nev'inin patolojisine benzemektedir.
ı. Soy
i. Tür
N. Tolgay
Metroliasthe.; Ransom, 19°0
Metroliasthes lucida Ransom, 19°°
Morfolojisi: Sprehn'e göre (1932) ıo cm kadar uz.un olan cestodlardır. Genişlikleri 1.5-1.8 mm dir. Wehr'e göre (1959) genital delikler gayrı mun-tazam devam eder ve halka kenarının ortasına yakın veya erişkin halkalarda, ortanın posteriorunda bulunur.
Tam gelişmiş uterus, halkanın posteriorunda birbirine çok yakın olarak yer alan yuvarlak iki kese halindedir. Paruterin organ konik yapılıştadır ve uterus'un önünde bulunur, yaşlı halkalarda yumurtaları ihata eden kalın cidar-lı bir yumurta kapsülü halini alır. Her halkada 3°-4° testis bulunur. Scolex de rostellum yoktur. Çekmenler oval yapılı olup dikenlerle teçhiz edilmiş değildir. Boyun kısa ve kalındır. Muayene ettiğimiz numunelerde scolex çapı
ıı mikron, çekmen çapı 95 mikron, halka genişliği 8-15 mm olarak tesbit edil-miştir.
Yumurta özellikleri: 75 mikron uzun, 50 mikron geniş ve üç tabakalı olan
.
yumurtalardır.Konakcr/arı: Piliç, hindi, Afrika hindisi, keklik, bıldırcın.
Bulunduğu organ: İnce barsaklar .
• Biyolojosi: Jones (1930, 1936) çekirgelerden (Mdanoplus sp. Chortippus curtipennus ve Paroxya c/t1Iml({!,er)ara konakeıları olduğunu tesbit etmiştir. Cys-ticercoidleri Artropodalarda ı-6 haftada gelişir. Hindi ve Afrika hindisinde,
cysticercoidlerden erişkin cestodların rr:eydana gelmesi için 3 hafta kadar bir zamana ihtiyaç vardır. .
Patolojisi: Wehee göre (I 959) bu türün patolojinitesi de Raillietina
ces-ticillus'takine benzediği tahmin ediliyor:
Aile Heterakidae Railliet ve Hen')', i9 15
Bu ailedeki soylar belirli üç dudağa maliktir. Oesophagustan sonra gelen bulbus, bazılarında yoktur. Vulva, vücut ortasına yakın, olarak yer almıştır. Gelişmeleri direkt olan nematodlardır.
Soy Heterakis Dujardin, 1845 Tür Heterakis dispar Schrank, 179° Syn: Ascaris dispar Schrank, 179°
Morfolojisi: Beyaz renkte olan nematodlardır. Ön kısmında geniş arkaya gittikce daralan lateral kanatlara maliktir. Ağızda üç küçük du dak mevcuttur.
Erkek, i 1-18 mm uzunluğundadır. Arka nihayetinde ıı çift caudal papil
bulunur. Spikülleri ince kısa ve eşit uzunluktadır (500 mikron). Madsen'e göre (I 9 5o) Avrupadaki kanatlılarda tesbit edilen üç Heterakis türü spik üJ uzunluklarına göre şu farklarla birbirinden ayrılır:
o
Bıldırcm ve Kekliklerde Helmintler
Heterakis gal/inarum: Spikülleri eşit değiL.
Heterakis isoloııche: Spikülleri eşit ve uzun.
Heterakis dispar: Spikülleri eşit ve kısa.
Dişi, 16-23 mm uzunluğundadır. Vulva vücut ortasının biraz posteri-orundadır. Arka nihayeti tedricen sivrilerek sona erer. Teşhis edilen 116 He-terakis'in 79 u dişi, 37 si erkek olduğu tesbit edilmiştir.
Yumurta özellikleı.i: 59-62 mikron uzunluğunda, 39-4i mikron
genişli-ğindedir.
B[yolojisi: Gelişmesi doğrudan doğruyadır.
Konakcrları: Evcil ve yabani ördek, kaz, keklik, bıldırcın.
Bulunduğu organ: Sekumlar.
Patolojisi: Bazı yazarlara göre genc nematodlar sekumların cidarında nodül'lerin teşekkülü ne sebebiyet verir.
Tartışma
Bu çalışmamızda morfolojik özellikleri incelenmiş olan nevilerden Rai-. Hetina tetragona, muhtelif araştırıcılar tarafından bıldırcın, tavus kuşu, güvercin
piliç, Afrika hindisi ve kekliklerde tesbit edilmiştir. Memeleketimiz keklik ve bıldırcın'larında bulunuşu hakkında bir kayda tesadüf edilmemiştir.
Choanotaenia infımdibulum: Piliç ve kekliklerde bulunan bir nevidir. Ergün (1956) memleketimiz tavuklarında bu türü tesbit etmiştir. Elimizdeki litera-türe göre keklik ve bıldırcınlarımızda tesbit edildiği hususunda bir kayıt yok-tur.
Metroliasthes If/dda, en çok piliç ve hindilerde görülen lJir nevidir. Kurt-pınar ve arkadaşları (1"954) kekliklerimizde mevcudiyetini ilk olarak tesbit etmişlerdir. Bıldırcın'larımızda şimdiye kadar görülmemiştir.
Heterakis dispar: ev cil ve yabani kaz ve ördeklerde görülen bir türdür. Ergün ve Merdivenci (1953) tarafından ve tarafımızdan (I960) keklikleri-mizde tesbit' edilmiştir.
Bu araştırmamızda Raillietiııa tetra.gona ile Choanotaellia infundibulum'un
keklik ve bıldırcınlarımızda, MetroHasıhes It/mda'nın, bıldırcınlarımızda ilk olarak tesbit edildiği açıklanmıştır.
Öze t
i - Keklik ve bıldırcın helminderi üzerinde bir araştırma yapılmış, 12
bıldırcın ile 21 kekliğin iç organları incelenmiş, 2 bıldırcının barsaklarında
" , , N. Tolgay
o
fazla miktarda cestod, kekliklerd,Crıi;i t,anesinde cestod, 7 sinde, fazla miktarda
cestod ve nemat,od tesbit e~j1tir. "
ı - Toplanan helmintlerin mikroskopik muayeneleri yapılmış ve bun-ların Rai//ietina tetragona, Choanotaenia iııjuııdibu/ımı, Metro/iasthes /ueida v:e He-terakis dispar old~kiarı tesbit ~d;I~1iştir. Adı geçen !ürlerin mo'rf~iojik özellik-leri bildirilmiş, mikroskoptan orijinal resimleri 'çızilmiş, biyoioj! ve pata'jeni~
te,leri, ile, ilgili bi.lgi verilmiştir. " "
3 '- Teşhis edilen türıeii~ 'Rai//ietina tetragona ile Choaııotaenia injunrlibu-/um'un keklik ve bıldırcınlarımızda, Metro/iasthes /ueit!a'nın blldırcınlarl~lz'da evvelce görüldüğü h~susunda -bir kayda rastlanmamıştır.
Summary
!"; •..•.ı~' ~. ~. •
Investigations on the Hclminth ParasitcsFrcm Pattridges (Perdix
perdix) and Quails (Colinus virginianus) In Turkey
i - An investigation has been made on'the helmimh parasıtes from
par-tridges and quails. iı quails and 2 i partridgcs have been examined. At the
results of their autopsies; it has beeiı'fountJ. that 2quails out ofı 2;and 8
partrid-ges out of ıı were heavily infected with the helmimhes .
.
, ,'2- In' their micrascopical examinations they identified ~s Rai/lietina
tetragon'a, Choanotaenia' injundibu/u!J1, Metro/iasthes bieida, and HeteraJ:.is dispar. Theii' rriorphological characteristics, origind drawings with the'aid of camera lucida and note~ ahout iheir biology and parhogenicity have been given ..
3 -' Ther/i~ no any record that Rai/lietina letra<~oııa, Choan~t~enia injun-dibu/ımı, from the quails and partridges; and Metro/iasthes /ueida from the quali~ have beeo' faund in Turkey.
'\İ. "
Literatür
i - Ackert
J.
E. (I 9 19): On the Iran.flJlis.riolı oj !ıı/o jow/ tapeworlJls. Ana-tomical record, V. 15 (6), p. 341.~..
.
-.
.,,~-, ClappaJl}.II,P' A. (1935): SOlJle he/miııth para~ites from partridges and other English birds.
J.
Helmimho!' V. (3), 139-148. . . ,3 - Enigk, K. und Sticinsky, E. (1959): Die zIPisehenwirte der Huhner-bandwürmer, Rai//ietiııa eestiei//ııs, Choaııolaenia infundibulum und I-!.J'men-o/epis earioea, Z. f. Parasıten K. i9. ı78-306 .
.4 -'-'Ergün,' H. (1956):: Die Helmiııth jauna beim Huhn /ii der ungebung
Bıldırcın ve 'Kckliklerde Hclmintler
5 -'HorsfaIIM.'W. and .Iones,-M:'F. (1931): The life history of Cboano-.',,' ....'aenia infUfldibulum, a,cestodepar:ısitie in ehirkens.
J ..
Parasitol. 23: 435.6 - Jones, M. F. (I 93°): Life history of Metroliasthes lueida, a tapeworm
•
•
.. of the turko'.
J.
Parasit?I: 17:53.'. .' '.
7 - Jones, M. F. and Ho~sfall, M. W. (I935): Ants as interme4iate hosts for two sp.eeiesof Railtietina parasitie in rhiekens.
J.
Parasitol. 2i:442., " . ,
8' - Jones,
M.
'F. (1936): Metroliasthes lurıda 'a 'ee~;ode OJgaİliform birds in arthropod and avian hosts. Proc. Helm. Sac. Wash. 3:26-30. , . .. 9 - Kurtpınar,H.,
Ergün, H. ve Merdivenci,A.
(1954): Yurdumuz(il keklik ('perdi; perdi>:eaneseens)ve kmmzikeklik '(Aleetoris graeea) lerde
• i' l)1(ldu,~umuznemator! ve restodlar. Türk.' Vcf: Hekim. Derneği Dergisi 25:
1316-1384.
LO - Lapage, G. (956): Veterinary Parasit'olo,(l,Y.London.
iI. - Lapage, G. (I956): Mönnig's Veterina')' llelmintholog'Yand
Entomo-logy. J....ondon. . .,
12 - Lopez-N eyra, C. R. (I93I): Revision del genero Davainea. Mem. Nat.
Madrid, S. Chien. Nat. i:ı.
13 - Madsen, H. (1950): Studies 011 speeies of Heterakis (Nematodas) in
birds Rep. of "Danish RevieJlJof Came Biolo,(l,)'''V. 1, Part, 3, pp. 1-42. 14 - Mattrick,n.F: (I963): .lome eestodes'.ojthe mbfa"ıily Pamterininae Fuhrmann, 1907from hirds in Central Afriea.
J.
Helminthol. V. 37 (4),pp.
319-328:.15 - Morgan, B. B.,and Hııwkins, P. A. (1960): Veterinary Helmintho-logy. Burgess PubIishing Company .
.'
16 - Oytun, H. Ş. (I96i): Genel Parazitolqji ve Helmiııtolqji. Ankara.
17 - Parmalac, R. W. (1952 a) : Ecto and endo parasites of bobwhite:
Their numbers, speeies and possible importance in the health and vigor of quail. Tr. North Am. WiIdIife conf. pp. 174-178.
18 - Ransom, B. H. (I9°5): The tapeworms of Amerieaıı ehiekens and
tur-keys. 21 st. Ann. Rep. Bur. Anim. Ind., l!. S. D. A. (I9°4): 268. 19 - Rietz,
J.
H. (1936'): Animal :Parasit;s of ehirkens iıı Ohio and WestVirginia.
J.
Am. Vet:.; Med. Ass. 77:i54.20 - Schwartz, B. (I925); The ehieken as a host for Metroliasthes Iııeida
J.
ParasitoL. i 2: i 12.21. - Southwell, T. (1921).: Cestodes from lndian POflltry. Ann. Trop.
Med. and. Parasit. 15: 16 ı.
N. Tolgay
22 - Sprehn; C. E. (1932): Lehrbueh der Hefminthofogı'. Berlin.
23 - Stoddard, H. L. (I9 3i): The bobwhite quaif, its habits, preservations
and ınerease.
24 - Todd,A. C. (I946): The nature of he/minth infestatioııs iıı ehiekens in east Tennessee. Poult. SeL z 5: 4z4-432.
25 - ---- (1947): He/minth infeetioııs iıı ehiekeıısfrom Tennessee.Poult.
Sc. 26 469-474.
26 - Tolgay, N. Hwang,
J.
C. andWehr, E. E. (1960) :Some he/minth parasitesfrom ehuekar partridge Afeetoris graeea of Turkey, with notes011 theirfifehistories,pathogenie~ryandeontrof. Vet: Fak. Der. V. (3-4), pp. 184-z05. 27 - Wardle, H. A. and McLeod,
J.
A. (19jZ): The Zoofogy ofTape-ıı/orms. Univ. of Minnesota Press, Minneapolis.
z8 - Wehr, E. E. (1959): Cestodes of Pouftry (iıı: Biester, H. E. and Seh-warte, L. H. Diseases of Poultry. 78z-808. The Iowa State Univ. Press Iowa. )
Yazı "Dergi yazı Kuru/u"na 3.
XI.
1964 günü ge/miıtir.Bıldırcm ve Kekliklerde Helmintler
Şekil 2 - Metroliasthes lueida, erişkin halkalar
-3-Şekil 3 - Metroliasthes lueida uterus, iki kese şeklini almış durumda.
N. Tolgny
• • ~;.•• 1
",
-
4-Şekil- 4 Metroliasthes lucida,
ya~1ı halkalar"
-6-
-5-Şekil 5 - RaiJlietina (RailJietina)
tetragona, scolex'i
Bıldırcm ve Kekliklcrdc Helrnintlcr
-7-Şekil 7 - Choanotaenia infnndibulıılTI
sco!ex'j
Şekil 8 - (hoanotaenia infıındihululTI,
erişkin halkaler.
-9-Şekil 9 - Choanotacnia infı.ındibulum, yaşlı halkalar.
