Koyunlarda real-time ultrasonografi ile embriyonik ölümlerin insidansının belirlenmesi

(1)

Vet. Bil. Derg. (2007), 23, 3-4;19-25

KOVUNLARDA REAL-TiME ULTRASONOGRAFi

ile

EMBRivONiK ÖLÜMLERiN

iNSiDANSıNıN

BELiRLENMESi*

M. Kemal SARIBAY' HüseyinERDEM2

@

Dctcrmination of the ineidence of embryonic dcath by mcans of real-time ultrasoundscanning in ewes

Özet: Sunulançalışmada:koyunlardaembriyonikölümlerin belirlenmesindedirekt bir yöntem olan real-time ultrasonve indirektbir

yöntem olan plazm a progesteron düzeyle ri ileembriyonikölümler in insidansı belirlenmişve mevcutkayıplardeğerlendirilmiştir. Çalışmamateryal inienaz birdoğu m yapmış,2-5yaşlı.aynı bakımve beslenme şartlarında barındırılan,flushing uygulanan, 17 Eylül-7 Ekimtarihleriarasında doğa laşı myapt ı rı lan60 gebe KonyaMerinosuırkıkoyun oluşturdu.

Koyunlarınilk gebelikmuayeneleriaşımsonrası18.gündelinear array prob ve 5MHzfrekansla transrektal yoldanyapıldı.Aşım sonrası

18.gündegebeolduğubelirlenen koy unla ra izleyen 22.26,30 ve 34.günle rdedeaynımuayene uygu land ı.Ayrı ca aynımuayene

günlerinde (18. 22. 26. 30 ve 34. gün ) pla zma progesteron düzeyi enzyme immunoassay (EIA) yönt e miy le belirlen di. Onsekizinci gündeyapılan ultrasonografıkmuayenede73 koyundan60'ındagebelikve79 embriyobelirlendi.Embriyolann7 (% 8.9)'sinde embr iyo nik ölüm tespit edildi. Bu ölümlerin 2'si 22.gün, 4'ü 26. gün ve 1'i de 34.günde ya p ıla nmuayenelerde belirlendi. Sonu çolar ak geçembriyonal dönemdeönemlisayı l a bilecekorandaembriyokaybıolduğu,plazma progesterondüzeyinin embriyonik ölümlerinbelirlenmesindeyetersizkaldığı,ultrasonunisegerek ölümlerinne zaman meydanageldiğivegerekseinsidansınınbelirlenmesinde güvenilirbiryöntemolduğ ukan ısınavarı ld ı.

Anahtar Kelimeler: Koyun,embriyonik ölüm, ultrasonogr afi,progesteron

Summary:In the presentstudy, incidence ofembryo nicmortalityin ewes was determineddirectl yby real-time ultrasonographyand

indirectly bychangesin levelof plasmaprogesterone.Thentheresultswere evaluated.Multiparous Konya Merino ewes (n=60),which

were housedunder thesame condition s,were flushed and naturaliymatedbetween Septemb er17and October 7.Thefırstpregnancy

detectionwasdonetransrectally 18days aftermating byusingIineararray probe,SMHz real-timeultrasonogra phy.Ewes, whichwere

confırmedpregnantonday18,were repeatedlyexaminedbyultrasono graphyfor pregnancy 22,26,30,and 34 daysafterrnatinq,Blood samples were collected simultaenouslywithultrasonography andmeasurements of plasma progesteron e withenzyme immunoa ssay (ElA).Of 73 ewes,60 ewes werepregnant and 79embryosweredetected andembryonicmortalityrate was 8.9 % (7of 79embriyos )

on day18.Of theseembryonicmortalities ,2 on day22,4on day26 and 1 on day34happened.

Asaresult,there is noticeable signi fica ntembryonic lossinIateembryonicperiod.Measurementsof plasma proges teronelevelsare

notsuffıcientto determineembryonicmortality.However,ultrasonography is a depen dable methodto determinethe time and the incidence of theembryonicdeath.

Key Words: Ewes, embryonicdeath,ultraso nography,progesteron

GiRiş

Embriyonik ölümler,embriyonal dönemde yüksek oranda karşılaşılanve evcil hayvanlarda infertilitenin en önemli nedeni olarak kabul edilen bir sorundur. Koyunlarda embriyonal dönem;fertilizasyonu takiben zigotun oluşmasıyla başlayan, ekstra embriyonik membranıarın oluşması ile doku ve organların

gelişmesine kadar geçen dönem olarak tanımlanır.

Başka bir ifadeyle;koyunlarda embriyonal dönem aşım sonrası 0-38 .saatten 34.güne kadar devam eden bir dönemdir (Ley,1985).

Koyunlarda embriyonik ölümler aşım sezonu içerisinde gebekalmanıngecikmesine vedolayısıyla doğum sezonunun uzamasına, çoğul gebeliklerde ise yavrusayısının azalmasına neden olarak önemli

ekonomik kayıplara yol açmaktadır. Koyunlarda embriyonikölümoranının%20-30arasındadeğiştiği ,

meydana gelen bu ölümle rin çoğunun 30.günden önceşekillendiğive 30.günden sonrakikayıpların% 1-4 arasında değiştiği bildirilmektedir (Bretzlaff ve ark.,1993;Nancarrow,1994;Kaulfuss ve ark.,1996; Wilkins,1997;Alosta ve ark.,1998).Michels ve ark. (1998);toplamkayıpların%73'ününimplantasyondan önce, %23'ününimplantasyondan sonra ve%4'ünün de fötaldönemdeolduğunubelirtmektedirfer.Strmsnik veark.(2002) da;embriyonik ölüm/erininsidansının

3-30.günlerarasındaen yüksek orandagerçekleştiğini

bildirmektedirler.

Embriyonik ölümlerin in vivo ve direkt belirlenmesindereal-timeultrasonun uygun bir yöntem

I.Araş.Gör.Dr.,MKÜVeterine rFakültesi,Doğumve JinekoJojiAnabilimDalı,Haıay

2.Doç.Dr.,SÜVeterine rFakültesi,Doğumve Jinekoloj iAnabilimDalı.Konya @:[email protected].ır

(2)

SARIBAY.ERDEM

Şekil 1.Rektalmua yeneçubuqun un rektuma

yerleştirilmesi

Vesicaurinaria görüntülendikten sonradışardan

yOnlendirilen prob,90·180·saat yönünde veya tersi yönde çevrilerekcom u uterilertarandı.Aşım sonrası

18.gOndeki muayenede embriyo nikvezikOUembriyo

görülenle rde gebelik pozitif olarak deQerlendirildi. Buna ek olarak koyunların dış östrüs semptomları

gözlenerekve koçmuayenesiuygulanarakultrason

bulgularıdesteklendi. Dahasonra plazmaprogesteron

düzeyleriile 18.gündekigebeliktamlan kesinleştirildi. Aşımsonrası 18.gündegebe olduQu belirlenen koyunlaraizleyen 22, 26, 30 ve 34.günlerde4 kez

dahatransrektal ultrasonografik muayene uygulandı.

Ultrasonagrafik muayenelersonrası;

• Embriyonun hac minde di(;ıer embriyol arl a

kıyasland ı(;ıındabeklenengelişmeningözlenmernesi,

- Onsekizinci ve 22.

q

ün

muayen eler inde flamatOzyapıdaolan embriyonun 26.günve dah a

sorvakimuayenelerde oval kompaktşekilde olmaması.

- Embriyonalsıvınınhacminde beklenen artış ın

gözlen memesi,

- Ölenembriyonunotelize olması,

---

-

_

--=::ı

ultrason (Scan ne r 48 0 Vet, Pie Dat a Medical.

Maastrich,Neıhertands}iletransrektalyoldanyapıldı.

Transrektal muayenede koyun önce sırtüstü

pozisyondaözelolaraktasarianmışmuayeneyatağına yatırıldı ve arka bacaklar caudale do{lru uzatılarak

ba(;ılandı. Daha sonra ele lateks bireldiverı giy;lerek

kayganlaştınldı,

orta

veişaret parmClOıilerekturndaki

dışkıdikkaUibirşeküde boşaltrkn.Prob,rektal muayene çubuQuna (3x64 cm)yerleştirildikten sonra ulttason

[eli ile kayganlaştırılarakdikkatlibir şekilderektuma girildi ve crenial'e doğru15-20 cmilerletildi.(Şekil 1).

Comu uterilerintaranmasıiçinöncevesica umane'nm

görüntülenmesi sa{Jlandl.

olduQu kabul edilmekte dir. ÇOnkü ultraso nog rafik

muayeneile yüksekdoğrulukıaerkengebeliktanısı

yapılabilmekte. embriyo sayısı belirlenebümekte ve daha daönemlisi embriyogelişimi izlenebilmektedir (Bretzlaffve ark.•1993: Bart lewski ve ark., 2000;

Karen ve ark.,2004b).

Bu yöntemde embriyonik ölümlertn tespit i, mümkünolan en erkenzamandagebeliğinbelir1enefek embriyonal dönemin sonunakadardüzenliaralıklarla

muayenelerinyapılması esasına dayanır. Buna göre

yapılan muayene bir önceki muayene bulgul a rıyla kıyaslandıQ1zaman embriyonun gelişimindeilerleme

olmaması. embriyon un hacminin artmaması veya küçülm esi veetrafında daha az embriyonal sıvı nın olması öne m li semp to mlar ola rak kabul edili r (Gearh art ve ark., 1988; Shrick ve Inskeep 1993;

Kaulfus ve ark., 1997; Gonzales ve ark., 1998;

Martin ez ve ark., 1998: Strmsnik ve ark., 2002). Ultrasonografik muayeneile gebeliQin 23.günü nden iti b aren embriy o lar ın tamamında kalp atı mı gözlenebilmektedir.Kalpatımınındaha sonrayapılan muayenelerdegörülmemesi de embriyo nik ölümü n

en One m l i sem pto m la r ı n da n bir i ol a r ak değerlendirilmektedir(Bretzlaffveark.,1993;StrTnsnik

veark.,2002).

Embr iyonik ölümler indire kt ola rak plazma

pro g e st eron hormo nu düzeyine göre de belirlenebilmektedir.Embriyonik ölüm sonucu daha

ö

nce

yüksek olan plazm a proges te ron düzeyi

düşmektedir.Bu amaçfaaşımıizleyen 15, 16, 17 veya 18.günlerdeki progesterondüzeylerinegöre gebelik tanısı yapılmakta ve izleyen günlerde progesteron düzeyindeki düşüşler embriyo ni k ölCım olarak

deQerlendi rilmektedir (Susmel ve Piasentier 1992;

Karenve ark.,zööaaj.

Sunulan çalış mada; koyunlard a embriyon ik ölümterin belirlenmesinde direkt bir yöntem olanreal

-time ultrason ve indirekt bir yöntem olan plazma prog ester on düzeyleri ile emb riyo nik ölü mlerin

ins i d a n sı belirlenmiş ve me v cut kayıplar

değerlendirilmiştir,

Materyal VeMetot

Materyal

Araştınnanınmateryalini:BahriDaQdaş Tarımsal AraştırmaEnstitüsü'nde en az bir do{lum yapmış, 2 -5 yaşlı, 17 Eyıül·7 Ekim tarihleri arasındaflushing

yapılmış, aynı bakım ve be slen me şartlarında banndmtan. 60başgebe Konya Mennas'u ırkıkoyun

oluşturdu.

Metot

Do(;ıal aşım yaptırılan koyunların ilk gebelik muayeneleriaşımsonrası 18.gündeB-model, lineer

(3)

Ko~tln'ilrd" Rul-Tlmt rllra\onogra fi...

birer embriyosukaybedildi{ıihalde gebelik devam etti. Tekli gebeliklerde ise gebelik sonlandı (Tablo 1). Onsekizincigündeyapı lanmuayenelerde;gebe koyun larda v.urinaria'nın hemen önünde uterus lumenindeortalama0.5 cm' nonekojenikbir alan içerisindeekojenikolarak pirinç tanesibüyüklü{ıünde veşeklinde1-2 mm boyunda vegenişli{ıindeembriyo görüldü.Gebe tanısı konulan 60 koyunda ortalam? plazma progesteron düzeyi4.08 nglml olarak tespıt edildi.

Yirmiikincigündeyapılanmuayenelerde;gebe koyunlara ait uterustakl nooekojenikalanındaha da büyüdO{ıübeliriendi.Yirmiikinci günde gebeligid~va~

eden59koyundaOI1aiamaplazmaprogesterondüzeyı 3.6 ng/ml ola rak bu lun du. Em briyonik ölüm

gerçekleşen2koyunda ortalama plazmaprogest~

düzeyleri18.22, 26, 30 ve 34.günlerdesırasıylaıkiz gebeliktekiembriyonik ölümde,3.26,2.23,4.50.4.42, 4.10ve tekl i gebelikteki embriyonik ölümde.4.18, 2.40, 5.10. 3.98, 4.90 .ng/ml olarak elde edildi. Yrmiahıoogündeyapılanmuayeoelerde:armion sıvısınıngiderekarttı{ıı veamnionzarınınembriyoyu 1-2 mm mesafeden hiperekojenik bir çizgişeklinde

çevirdi{ıiveuterusendome trium kıvnmlannm daha

belirgin oldu{ıu görüld ü. Plasentomla~ ilk ke~ 26. gündeyapılanmuayenelerdeendometıiu~dabtrka! mm genişli!)inde ekojen ik bölgeler şeklı nde tespıt edildi. Embriyonunf1ament şeklinden oval kompakt bir hale dönüşmüş oldu{ıu gözlendi.Bu dönemde bütün embriyolardan kalpatımı alınd ı.

Dört

embriyonik ölüm belirlendi.Tespitedilen embriyonikölümlerden 1tanesi ikiz gebelik,di\)erieritekli gebelikti.Yirmialtıncı günde gebeli{ıi devam eden 56 koyunun plaz ma

progesteron düzeyiortalama 4.2ng/mlolarakelde edildi. Embriyonikölümgerçekleşen 4 koyunda18, 22, 26,30 ve 34. günlerdeki plazma progesteron düzeylerisırastylaikiz gebelikteki embriyonikölümde ,

i

_BULGULAR

l\

hıayen~

ı

Gebe

i

Ka

lp

i

{::

n1l:?rjyQlljk

~ln~ljX.9!lik

I

kizjik

OIO ın

Venkul

Baş-Popo

Dönem ı KO}111l Atımı

ii(~o)

i

_T

_ekli

i

İ

k

i

z

Genişliği

Me

s

afe

si

(ının)

{gün

)

(II)

_i

(II)

(o,)

i

_(11)(%\

_'

₁

_11\

_f

_OO

_\

_i

(ının)

1

8

60

,

i

(12)

i

(

5.2)

_·

T

.

1-2

r--

-5.

0±20

22

5

9 '

~

9 (6

2)

9 (

H)

ı

illl)

ı

illl)

15. 0±2

.

0

_i

-7

3 (1

00)

f

16(1

00)

-t

26

5

6

3

(~ 2.8)

:

i

(I~.3)

22·

O±

L

Q

13. 0±3

.

0 --

--

- -

" T

--

i

.

i ₃₂_._0±~_.₀ ₂₂_.0±_~_.0

3

0

5

6

7

3 (100)

1

6 (1

00)

_·

72 1100\

ıs

(1

00 \ t

-

I

ı

i

iü

ı

- 1 ₂₅_._0±~_.₀

3-t

56

·

38. 0±3

.

0

-Bir önceki muayenede embriyodan kalpatımı alındı{ı ı halde izleyen muayenede kalp atımının alınmaması,

- Ikiz gebelik tespit edildikten sonra, gebeli{ıin tekli olarak devam etmesi,

- Yavru suları nı n olması ancak embriyonun görülmemesi gibibulgularda embriyonik ölümtere kararverildi.

Embriyonal dönemde yapılan uıua sonografik muayenelere ekolarakaynımuayenegünlerinde (18, 22,26,30 ve34.gün)koyunlarınv.jugularis'leri~en 5 ml kanalınarak 3000 devir/dakika'da 20 dakıka santrifüj edilerekplazmalançıkartıkiı.Ayrılanplazrnalar progesteronanaliziyapıl ı ncayakadar -20'"C'dederin dondurucuda muhafaza edildi.Plazma progesteron düzeylerinin tespiti Selçuk Üniv ersitesi Vet.erine.~ Faküll esi Biyok imya Anabilim Dalı Endokrinolo]i Laboratu van'nda enzyme immuno assay (EIA) yOnlemiyleyapıkil. Progesterondüzeyi >1ngi""~ik değerolarakkabul edilip,bu değerin üzerinde~le.r

gebelik

«)

.

an,ndakilergebelik(.) oIatakdeğet1endirikj.

Utenısveembriyoya aitultrasonografiköfçUmler ve progesteron düzeylerinin ortalamasındaaritmetik ortalama kullanı ldı.

BULGULAR

Onsekizinci günde ultrasonografıkyöntemle gebelik muayenesi yapılan 73 koyundan 60'ında gebelik belirlendi. Gebeli{ıi belirlene~eye.n vey~ şüpheli hayvanlar çalışmaya dahil edilmedi. Onsekizina gündenbaşlayarak34.günekadarbeş kez ultrasonmuayenesiyapılan60 gebe koyunda79 embriyobelir1endi ve 7 (%8.9)embriyonikölüm tespit

edildi. Buölümlerin2'si22.gün,

a'ö

26.gün ve ri de 34. günde yap ıla n muayenelerde b,~l irl e~d.i. Embriyonik ölüm tespit edilen7koyun~n3On~e ık~z gebelik aünde isetekli gebelikvardı. lkiz gebellklenn

(4)

SA RIBAY.ERDEM

3.74. 5.56 . 3.60 . 3.14. 4.34 ve tekli gebelikteki

embriyonik ölümlerde3koyundasuasryta2.94. 1.80.

1 .

60. 2

.

23 .

3 .20

ng

lrnl

. 3

.10.

2 .34.

1 .

85 .

2 .

41 .

3 .8

ng/mL, 2.32. 1.91, 1.62. 3.70.4.50 ng/ml olarak

belirlendi.

Otuzuncu gündeyapılanmuayenelerde;amnion sıvısınınbirazdahaarttığı.amnionzannınembriyonun

çevresinde bir bant şeklinde olduğu. embriyolan n

organ taslaklarınınbelirmeyebaşladığıvekalpatımlan nın belirg in ol d u ğ u gör üld ü. Otuzuncu gün muayenesin de 26. günd en sonra gerçekleşmi ş

embriyo ni k ölüm belirlenmedt. Otuzuncu günde

gebeliği devam eden 56 koyunda ortalama plazma progesteron düzeyi 4.06 ng/ml olarak elde edildi .

Otuzdördüncü günde yapılan muayenelerde;

organtaslakları iyicebelirginleşen embriyolarda ön

bacaklarıntomurcukşeklindeçıkıntı yaptığıbelirlendi. Öncek imuayenelerde birkaç mm geni şliğinde olan

plas entomların ise daha da büyüdüğ ü görü ldü. Otuzdördüncügündegebeliğidevam eden56koyunda

ortalamaplazmaprogesterondeğeri4.12 ng/mlolarak

bulundu.Embriyonik ölüm gerçekleşen 1 koyunda

18. 22. 26. 30 ve 34.günlerde ortalama plazma progesteron düzeyi sı rasıyla6.12.4.17. 3.2.4.0 ve

4.2ng/mlolarakbelirlendi.

TARTIŞMA

v

e

SONUÇ

Koyunlarda fertilite genellikle yüksek oranda elde edilmekte ve inekler de karşılaşılan intertilite sorunlanyta (metrius.pyornetra.hydrometra.ovaryum

kt s u er t. ina ktif ova ry u m vs.) çok sık

karşılaşılmamaktadır.Ancak sunulançalışmadaelde

edilenbulgulara görekoyunlarda embriyonikve

f

ötat

ölümle rin en öne mli interti lite sorun u old uğ u

söylenebilir.

Embriyo ni k ölümterin belirlenme si ile ilgili

çal ışma larda gebeliğin mümkün olduğunca erken

dönemdetespitedilmesienönemlinoktadır. Stnnsnık

ve ark.(2002);gebeliğin6, 13.16.20,23.30 ve 37.

günlerinde7.5MHz transrektal (linear-array, human

prostat)probla sırtüstüpozisyondayapılanmuayene ile embrtyonikölümterininsidansını

%

20-40arasında bulmuştur. Shrickve lnskeep (1993);gebeliğinilk 25 günü hergün ve izleyen 30.35 ve40.günlerde 7.5 MHztranstektat (tinear-array,human prostat) probla sırtüstüpozisyonda yaptığı çalışmalardaembriyonik ölümlerin insidansını % 11 olarak bulmuşlardır.

Gearhart ve ark.(1988);23 gebe koyundagebeliğin ilk 50 günü boyunca transrektaf. 51·150. günler arasında transabdominal yoldan yaptığı çalışmada

embriyonal ve fötal ölümleri% 16oranında bulduklannı bildirmektedirler.Sunulançalışmada;aşımdansonraki 18.gündegebeliğintespitedilmiş olması çalışmanın

esasınıteşkil etmektedirvegebeliğin 18·34.günleri

aras ınd a yapı lan muayenelerle embriyonik ölüm

insidansı %8.9olarak belirlendi.Elde edilenoranın aynıkonuda yapı lan diğer çalışmaların bulgularına göre düşük bulunması, embriyonik ölümlati n insidansına Ilk-son muaye ne aralığı. ba k ım ve beslenme şartlarınınve ırk faktörünün önemli bir neden olduğunu göstermektedir. Nitekim Vanroose ve ark.(2000) ve Vallet ve ark.(2002); beklene n

östrü s zamanında açlık veya yetersiz beslenme

durumlarında embr iyo nik ölümle rde artış

gözlenebildiğinibildirmektedirier.

Koyunlarsırtüstüyatırıldıklarızamanreprodüktif

orqantar,özellikleuterus yerçekimietkisiyle rektuma

yerleştirilenprobuntaramayüzeyinedoğruinmektedir. Bu sayede uteru s muhteviyatı daha yakın dan

qözlenebllmekte . ultrason dalgaların ındaha derine

ulaşmas ı gerekli liğ i azalmaktadır.Ancaktransrektal

muayenenin daharahat vegörüntükalitesinindaha iyiolması için rektumdaki dışkr nm uzaklaştırılması

gerekmektedir. Çünküdışkırımrektumduvarıve prob

arası na girmesi, elde edilecek görü ntü kalfte slni

düşürmektedir. Dışktrnnrektumdanuzaklaştı rılması

amacıyla, hayvanlara muayen ede n 12 saat

öncesinden itibaren yem ve su veril me mesi önerilmektedir(Ga rciaveark.•1993;Shrickvelnskeep 1993:Kahn 1994:Kaulfuss ve ark.•1996;DeBulnes

ve ark.• 1998: Dickie ve ark.•1997;Doizeve ark.,

1997).Buçalışmada

k

uaenue n

koyunlannişletmedeki diğer koyunlar ta birarada tutulmalarından dolayı,

işletmenin

düzenn

bozmamakiçin12 saal öncesinden yem ve su kısıtlaması yapılması imkanı yoktu. Bu nedenle muayenesırasında dışkınınbelirtilenolumsuz

etkilerinin giderilmesiamacıylarektumunparmakla

temizlenmesi işlemi ya pı ldı. Bu işlemin. ya pı la n

muayeneyi oldukça kolayla şt ırd ı ğ ı belirlendi. Bu

yönteminhayvanınaç ve susuzkalmasınagöre daha

avantajlıolabilece{ıi düşünülmektedir.Ayncabuişlemin

rektumdameydanagelebilecekhasarlarıdaönled iği

düşünülmektedir.Çünkübazıhayvanlardahafif rektal

kanam a gözlenmesine rağmen, bu hayvanların

hiçbirinde genel durum bozukluğu veya ölüm gibi

olumsuzluklarlakarşrlaşrlmadı.NitekimDiekleveark.

(1999)da;transrektal olarakyapılanmuayenedebazı

hayvanlardahafif tektat kanama gözlendiğini. daha sonra yapılan post mortem muayene sonucunda

hayvanların

%

l'indendahaazındarektumda fiziksel hasararastladığınıbelirtmektedirler.

Real-time ultrasonograf ile en erken gebelik

tanıs ının 17·18.günlerde yüksek doğrulukoramyta

yapılabileceğibelirtilmektedir.Muayenedeilkadımv.

urinaria'mn bulunmasıdır. Ancak

v

.

urinana'run çok doluolmasıultrason muayenesinizorlaştırabilmekledir

(Buckrell 1988;GeLive ark.. 1992:Kahn1994:Doize

ve ark.,1997;Karenve ark.,2001).Aşımdansonraki 18.gündegebeliğinen önemlibulgusuv.unnarie'nm

cranial'indekiuteruslumeninde nonekojen biralan ı n

(5)

KO)'unlard aReal-Tlm eUlt raso noı: ra IL.

flam atöz bir yapıdad ı r. cornu uteride veya corpus

uteridebulunabilmektedir(Gotl veark..1992; Garcia ve ark., 1993; Karen ve ark., 2004a). Sunulan ça lışmada; 18. günde yapılan muayenelerde, v.

urinaria'nınhemen önünde uterus rumenindeortalama

0.5 cm2 nonekoj enik bir alan içeri sind e 1·2 mm

boyunda ekojenik olarak pirinç tanesibüyüklü ğünde

ve şeklinde embriyo görüldü.Elde edilen bu bulgu

koç ka tımı ile koyunların östrüse gelmemesiyle ve

dahasonra belirlenen plazmaprogesterondüzeyieriyie de teyit edi ldi. Ayrı ca gebelik

H

tanısı konulan

koyu nla rı n daha sonr ak i muayenede de gebe

ol madık la rı belirlendi.

Sırtüstü yapılan tra nsr ek tal muayenede,

embriyoda kalp atımıilk kez 18-19.günlerde tespit edilebilmektedir (Shrick veInskeep 1993; Martinez ve ark., 1998;Karenve ark.,2001).Strmsnıkve ark. (2002);sırtüstüpozisyonda 7.5MHz (human prostat,

Iinear array) prob kullandlQ ı çalı şmasında, sırtüstü

pozisyonda 23.günde

b

ütün

embriyoları ve kalp

atımlarını gözlemlediQinibelirtm ektedirter.Hayvan ayakta ikenyapılanmuayenedeisekalpatımı ilk kez 24·25. günlerde tespitedilebilmektedir(Gearhartve ark.,1988;Kaulfuss ve ark., 1997).Buçalı şmada; muayeneterintamamı sırtüstüpozisyondayapıldı ve kalpatımıilk kez 18.gündetespit edildi.Bu durumda

sırtüstüpozisyondayapılanmuayeneninerken gebelik

tanı sında daha avantajl ı olduğusöylenebilir.Ayakta yapıla n muayenele rde hayvanda ıkınma eQilimi görüldüQünden muayene güçleşmektedir ve elde

edilen doQrulukoranıdadüşmektedir.NitekimGarda

ve ark.(1993); 91koyunda aşırndan sonra 17·19.

günlerde 5 MHz probla transrektal yoldan ayakta yaptlQ ı muayenede % 52,21·23.günlerdeancak %

71 ora nı n d a do ğru gebelik tanısı koyduğunu

bild irmekt ed ir. Buckrell (1988) ise; 5 MHz probla

ayak ta yap ılan transrektal muayenede hedeflenen gebelik tanıs ı sonuçları na 22.günde ulaşabildiQini

belirtmektedir.

Trans re kta l ultra sonograf iyle embriyolar ı n

tamamın ın 25. gün de görün t ül e ne bil ece Qi

bildililme sine raQmen (Karen ve ark..2001);ilk25 gün de yanlış tanı ihtimalinin geb e olmay an hayvanlarda daha yüksekolduğuileri sürülmektedir

(Gearhart ve ark., 1988).BunakarşıngebeliQin24 -34.günleriarasındayapılanmuayenelerdedeQişik

doğrulukoranlarıelde edilmektedir.Buckrell ve ark.

(1988 )25.günde %97, Garcia ve ark.(1993) 24

-26.günlerde %87,Karen veark.(2004b) 29.günde

%

100 olarak beürledlklenol bildirmektedirler.Sunulan

çalışmad a eldeedilendoğruluk oranı 18.günde %

100 olarak eldeedilmiştir. Embliyosayı m ı nında25. güne kadarmümkünolmadığıilerisürülmekle beraber

(Gordon.1997);sunulançalışmada daolduğugibi

muayenelerin optimalşartlardayapılması,zapt-ıraptın

iyi olması,muayene pozisyonugibifaktör ler daha

erken sürede yavru sayımına olanakverme ktedir. Ancak saha şartları nd a rutin gebelik muayenesi

amacıyla transrekt al ullrasonografinin 26. gün ve sonrasındayapılmasıhem muayene süresi vekolayllQı

hemde doğrulukoranını etkileyen bir unsurolarak

değerlend irilebilir.

Aşım sonras ı 16-18 . günlerde progest eron

düze ylerine göre gebelik

%

85·10 0 aras ında

belirlenebilmektedir.Plazma progesterondüzeylerine

göre yapıla n gebel iktanısında değişik ara ştı rıcılar

0.5 nglml' yi.1 ng/ml'yive 2 nglml'yi eşik değerkabul edip;budeğelinaltındakilerigebelik(-),üstündekileri gebelik(+)olarakde ğertendirmişterdir.EIAyöntemine

göre gebe olanları dol}ru belirleme oranı nı Boseos ve ark.(2003):% 91, Flore sve ark.(1992); % 92,

RIA yönt emine göreAlaçam ve ark (1988); %85,

Zarkewi (1997);

%

100,ELlSAyönteminegöreSusmel ve Piasentier (1992); %95 olarak tespit etti klerini

bildirmek tedirler.Aynı günlerde elde edilen gebe

olmayanlarıbelirlemeoranlarını iseBoscosve ark.

(2003); % 91,Alaçam ve ark.(1988); % 86 olarak

bildirm işlerd ir.Sunulan çalışmada isegebeolanları EIA yöntemine göre do ğru belirl em e oranı

%

100 olarak elde edildi.Elde edilen bu değer yukarı da

belirtilen araştırıcıların deqerterfnden yüksek

bulunmuştur. Bunun nedeninin çal ı şman ın yapıldı~ı

işletmede aşımların kontrollü olara k yapılması,

kayılların çok düzenli olarak-tutulmast. koyunlara

aşımsezonunda flushing uygulanması ve kullanılan koçlarınkaliteliolması düşünülmektedir. Dolayısıyla

kayıtsistemi ve idaresiiyiolanişletmelerdeyapılacak olan endoklinolojikmuayenenin (progesteronanalizi)

oldukça güvenil ir sonuçlarvermesi beklenebilir.Bu

durumda ya p ıl aca k erken gebelik tanısında

progest eron düzeyinin belirlenmesidiğermuayene yöntemlerini de stekleyen bir tanı yöntemi olarak

değerlendirilebilir. Fakat bunun embliyonikölümün endirekt olarak belirlenme sind e etk ili bir yöntem olmayacağı belirlenmiştir.Çünküprogesterondüzeyi

gebe koyunlarda>l ng/mlolarak kabuledild iğinden.

embriyonik ölüm geçirenler de bu değ erin altına düşmemekte ve dolayı sıyla progesteron düzeyine

göre embriyonik ölüme kar ar verile memekted ir.

Sunulançalışmadaelde edilen bulgulara göre;

- Koyunlarda infertilitenin {metritts.pyometra,

hydrometra.overyum kistlen. inak tifoveryum vs.)

önemli bir sorunoluşturmad ığı ; ancak yavru kayb ı

açısından düşünüldüğündeönemli birkayb ın olduğu

tespitedildi.Olayabu açıdan bakıld ığında mevcut

kay ıpların önlenme si koyunla rda yavru veriminin

artırılma sına ilişkin çal ışmalara bir alternatifteşkil

edilebile ceği,

•Progesterondüzeyininbelirlenmesininerken

gebelik ta nı s ında diğ er muayene yöntemleri ni destekleyengüvenilir bir yöntemolduğu,ancak erken

(6)

SARIBAY.ERDEM

embriyonik ölümlerin belirlenmesindeyetersizkaldığ ı,

• Progesteron düzeyininbelirlenmesininhemen

sonuç

vermemesi.saha şartlanndauygulanmasının zor olması . Türkiy e'de donan ımlı bir la ba ratuv ar eksikliQi Onemlidezavantaiıoktu{ıu.

- Reet -urne ultrasonun embriyon ik ölümteri n

insidansı ve ne zaman meydanageldi~ikonu sunda çözümolabil~i kanısına varıldı.

Kaynaklar

A1açam,E.(1997).Sığ ırlardadOlverimi ve sorunlan.

Alınmıştır-S ığır Hastabklan".EditörAlaçam,E.ve Şahal, M.•325-388,Medisan ,Ankara.

A1açam. E.,Dinç.DA ,Güler.M.,ErOz,S.ve Sezer.

AN.(1988).Anöstrüs dönemindeprogestagen(MAP),

PMSG VE GnRH ile senkronizeedilen koyunlarda

radyoimmunassay (RIA) yöntemi ile erkengebelik

tanısıüzerindeçalışma.

5 .0

.

Vel.Fak.Dergisi.4,1.

91-98.

Alosla.RA.•Vaughan. L. and Cclüns.C.D.(1998).

An abanoir of ovine reproductive tract in Ireland.

Theriogenology,

50.

457-464.

Boscos.C.M.•Samartz,iF.C..lymberopoulos.A.G.• Stefanakis,A.and Behbasa jd,S.(200 3).Assesment of proge ster one concentrat i on usln g

Enzyrneimmunoassayfor eariypregnancydiagnosis

in sheep and goats.Reprod.

Dom

.

Anim.•38,

170-174.

Bretzlaff.K.•sewarcs.T.• Forrest . D.and Nuü.L. (1993).Ultrasonograptıicdelennination ofpregnarıcy

in smail ru min a n ts. Ve t. Med.• 88. 12-24. Buckrell,B.C.(1988).Awlicationof ultrasonography

in reproduetionin sheep and goats.Theriogenology.

29 . 71-84.

DeBulnes,A.G.•Moreno,J.S.and Sebastian.A.L.

(1998).Estimalionof fetal developmentin Manchega

dairy ewes by transrectal ultraso nog rap hic

measurements.Smail Ruminant Res.. 27. 243-250.

Dicki e.A.M.•Paterson, C.• Anderson .J.L.M .and

Boyd.J.S. (1999). Determination ofcorpo ra lutea

numbers in Booroola-Tex el ewes using transrectal

ultrasound. Theri ogeno l og y. 51. 1209-1 224.

Dcze.F.•Vaillancourt.D.•Carabin,H.and Belanger. D.(1997).Determinalion ofgestational age insheep

and goat s usin g transrecıa r ultraso no g raphic

measuremenl of place ntomes.Theriogenology,48. 449-460.

Flores.G..Amezcua,R.

za

r

cc

.

L.

Ducging.A.and Qusp e. T. (199 2). Pre g n a ncy dia gnosis by

proge steronedetermina tion on day 18 post-service

in Ihe ewe compari so n of ra dioimmunassa y and

enzirneimmunas say.12th Interna tional Congress on

AnirnalReprcductio n.August 23·27. Vol.1,45-47• TheHeque.Nedher\ands.

Garcia,A .Neary.M.K.•Kclly.G_RandPierson.RA

(1993). Aeeura cy of uitrasonography in early

pregnancydiagnosisintheewe.Theriogeno&ogy,39,

87-86 1.

Gearhart.MA.Wingfiek:i. W.E.•Knight, AP.•Smith.

J.A .•Darqatz. D.A.• Boon.J.A. and Stokes.C.A .

(1988).Reel -time ultrasonographyfor determin ing

pregn aney statusandvieble Ietalnumbersin ewes.

Theriogenology,30.2. 323-335.

Gol1,D.•Marek,J..

K

reiel.

M.and Riha,M.(1992). Pregna ney diagnosis in sheep using reel-tim e ultrason ography. 12th Intern ational Cong ress on

AnimalReproducüon.August 23-27. Vol.2.132-134,

TheHague.Netherlands.

Oordon.I.(1997)."Corurolled Reproduetion in Sheep

and

c

et e".

CAB International. Cambridge.

Kahn W (1994) "V e t e ri n a ry Reprodu et i ve

Ultra s onography·. Mosby-Wolfe. London.

Kare n.A.Kovacs .P.•Becxers.J.F.and Szenci.O.

(2001).Review artidepregnancydiagnosisin sheep: Review of the most praetical methods.Acta Vet.

BRNO.7. 115-126.

Karen.A.•Beckers. J.F.. Sulon.J..Melode . S.N.• Szaba dos. K.•Reczigel. J.and Szeoci,O.(2OO4a).

Earlypregnancydiagnosis in sheep byprogesterone

and preg nan c y-assoeiated glyeoprole in tests. Theriogenoklg y.59.1941-1948 .

Karen,A.,Szabados,K.•Rerczigel,J.•Beckers. J.E and Sze nci. O.(2004b). Accuraey of transreetal

uilrasonographyfor determinauon ofpregnaneyin

sheep:effeet offastingand handlingofthe enimals.

Theriogenology.61.(7-8 ). 1291 -1298.

Kaulfuss.K.H.,May.J..

S

üs

s

.

R.

andMoog,U.(1997).

Invivcdiagnosisofembryomortatityinsheep byr

eat-timeuttrasound.Smail Ruminant Res.•24,141-145.

Kaulfuss,K.H.•Uhlich. K.,Brebant.S.,Blume,K.and

smnmaue .K.(1996).Real-üme ultrasontcpregnancy

diag nosis (B - m o d e) in sh e e p. 1. Frequent

examinalion s duri ng the first month of pregnancy.

TIerarztlidıePraxis 24.5.443-452.

Ley,W.B.(1985).Influence of the sire of

on

early embryoniclassindomeslic largeanimals.Compand.

Canı.Edue.Pract. Vet.. 7.4,277-284.

Martinez.M.F.. Bosch.P.and Beseti.RA.(199 8). Dete rminalion of early pregnancy and embryoni c growth in goal sbytransrectalullrasoun d scanning.

(7)

Kuyuulard aReal-Tjmel'ltraso noı:rari."

Michels,H.,Vanmontfort, D.,Dewil,E.and Decuypere,

E.(1998).Genelicvanationofsurvtval inrelaüonto ovulaticn ratein sheep.Sma il Ruminant Res., 29,

129-142.

Nancarr ow, C.D.(1994).Embryon icmortali lyin the

ewe and doe.In"Embryonic Morta lityin Domestic Specie s" .Eds.Zavy,M.T.andGelsert.R.D.,79-97 ,

CrdPress,BocaRaton.

Shrick,EN.andInskeep ,EK(1993).Determinati on of early pregn ancy in ewes ulilizing trasrectal

ullra son og ra ph y. Theriogenol og y, 40 , 295-306.

Strmsnik, L.,Progacnik,M.,Kadun ,N.C.and Kosec, M.(2002). Examina tion ofoestrus cycle and early pregnaney in sheep usingtransrectalultrasonography,

Slovenian Vel er inary Research, 39, 1,47·58.

Susmel. P.and Piasentier,E.(1992).Assesmenl of pregnaneyin Bergamasca ewesby analysisof plasma

progesterone, Small Ru m i na nı Re s., 8, 325- 332.

Vallet. J.L. ,Leyma ster,KA and Christens on, R.K. (2002).The influenceof uterinefunction on embryonic and fetal surviva1.J.Anim.

s

c..

80(E Suppl.2),E1

15-E125.

Vanroose, G., Kruif,A.and Van Soom,A. (2000).

Em b r yo nic morlalit y and embryo-pathogen

intera ctio ns.Anim. Reprod.SeL, 60-61. 131-143 Wilkins.J.F.(1997).Method ofslimulaling ovulation ralein Merino ewes may affect ccnceptlo n but not

embryo survival. Anim. Reprod. SeL, 47, 31-4 2

Zarka wi, M. (1997). Monitorinq Ihe reprod uctlv e

perf orm an ce in Awassi Ewe susing proge sleron e

radioimm unoa ssay.Smail Ruminant Res..26.291

-294.

Zipper.N.,Kaulfuss,K.H.,May,

J

.

and Elze,K.(1997).

Real-umeultrasonographicpregnancydiagnosis ( B-mode)in sheep.3.Determination ofthe numberof

embryosandtetuses .TıerarztlidıePraxis,25,3,