II. MUWATALL~'N~N MÜHÜRLER~~
ÜZERINE GÖZLEMLER
HATICE GONNET
II. Muwatalli'nin yedi mühür bask~s~~ elimize geçmi~tir'. Bunlardan ikisinin di~er kral mühürlerinden farkl~~ olmamalarma kar~~n 2, geriye ka-lan be~~ mühür bask~s~~ özgünlüklerinden ötürü çok ilgi çekmi~lerdir (Lev. 1): Örnegin, bu mühürlerin göbe~inde yer alan konuya ilk kez rastlan-maktad~ r ve hiyeroglif kümelerinden birinin okunu~u için çe~itli varsay~ m-lar öne sürülmü~tür. Bu varsay~mm-larm hepsi II. Muwatalli'nin soyad~n~~ okuma çabas~~ göstermi~lerdir. Biz ba~ka bir varsay~m dü~ünüyoruz.
Mühürlerin yap~ lar~~ ~öyledir: Soldaki küme (A) kral~ n hanedan ad~yla unvanlar~ ndan birini vermektedir: "BÜYÜK KRAL Mu(wa)talli". Burada, bunlar~n üzerinde olmas~~ gereken kanatl~~ güne~~ kursunun eksikli~ine dik-kati çekerim. Ortada, krala sar~ larak elinden tutan bir tanr~ ; sa~da da, iki hiyeroglif kümesi bulunmaktad~r: Biri tanr~n~n öne uzatt~~~~ kolun üstünde (B), di~eri alt~ ndad~r (C). Üzerinde duraca~~m~z C kümesini, varyantlarma göre, birazdan de~inece~imiz gibi, üç tipe ay~ r~yoruz.
Önceki bir çal~~mam~zda, mühürlerin ortas~ndaki konuyu, çivi yaz~l~~ metinlerde geçen, kral unvanlar~ndan "tanr~n~n gözdesi" yani NARAM D~NG~R-L~M piktogram~~ olarak yorumlam~~t~ k 3. Bu yorum, II. Muwatal-li'nin "pii_zas-s-asT~~ F~ rt~na" tanr~s~na sundu~u dua metniyle Wilta kral~~ Alak§andu ile yapt~~~~ anla~ma metni taraf~ndan desteklenmektedir: "sa~~ elimi tutarak benim yan~mda ol..." veya "F~ rt~ na tanr~s~~ gibi benim yan~ m-da bulun.: 4. Anla~ma metnindeyse, II. Muwatalli kendi kendini "piljars-as--si F~ rt~ na tanr~s~ n~ n gözde"piljars-as--si" olarak tan~ tmaktad~ r 5. Demek oluyor ki, bu
H.G. Güterbock, Siegel aus Bo~azköy I, 1940 (— SBo I) 38-42; II, 1942 (SBo II); id. Bo~azköy V (— Bo~. V), Funde aus den Grabungen 197o und 1971, Abhandl. des Deutschen Orient Gesellschaft 18, Berlin, 1975, resim 1.
2 SBo I 42 ve SBo II 1.
H. Gonnet, Hethitica III, (1979), S. 23-24 ve no. 195, 196 ve 208.
E. Laroche, Catalogue des textes Ilettiler, Paris, 1971 (— CTH), 381 III 39-41.
CTH 76 I 1-2; III 8o-81; IV 29-30: "Ben, Güne~im, Büyük Kral, pilias-s-ars'i F~rt~na tanns~ n~n gözdesi".
~ o HATICE GONNET
iki metin mühürlerin ortas~ndaki tanr~n~n "pilias7asTi F~rt~na" tanr~s~~ olabi-lece~ini göstermektedir'.
Soldaki hiyeroglif kümesi krala ait oldu~una, ortadaki konu kral~n ki-~isel tanns~~ taraf~ ndan korunmas~ n~~ canland~ rdi~~ na göre, biz sa~daki her iki kümenin de (B ve C) tanr~ya ve tannyla kral~n ili~kilerine ait olabilece-~ini dü~ünüyoruz. B kümesinin hiyeroglifieri tanr~~ belirtkeni olmaks~z~ n "GÖ~ÜN BÜYÜK FIRTINA" tanns~n~n simgelerini vermektedir, böylece mühürün tümü ~ematik olarak ~öyle okunabilir: Büyük Kral Muwatalli, Gö~ün Büyük F~rt~na tanr~s~n~n gözdesi. Biraz önce belirtti~imiz gibi bu tanr~~ büyük olas~l~kla "piliasTair~~ F~rt~na" tar~m' olabilir.
Bilindi~i gibi E. Laroche, IV. Tudtraliya'n~n Ras-Samra'da bulunan mühür bask~s~n~~ tan~tan makalesinde (RS 17.159; Lev. 2a), ilk kez kral~n hanedan ad~yla unvanlar~n~n alt~ndaki hiyeroglif kümesinde, IV. Tudt~ali-ya'n~n soyad~n~n bulundu~unu ileri sürmü~tü. IV. TudbaliTudt~ali-ya'n~n bu mühürüyle, II. Muwatalli'nin mühürlerini kar~~la~t~rm~~, II. Muwatalli'nin mühürlerinin C kümesinde de, kral~n soyad~n~n okunabilece~ini göstererek X-Tdub ad~n~~ teklif etmi~ti'.
Her zaman kral~n hanedan ad~n~n üzerinde bulunan kanatl~~ güne~~ kursunun yerinde olmay~p, be~~ mühürden dördünde C kümesinde bulun-mas~, Laroche'u izleyen yay~nlarda, gene de C kümesinde ~srarla kral~n soyad~n~n aranmas~na engel olamad~~ ve Ari-Te§u138, Sarri-Te§u139
soyadla-r~~ öne sürüldü. Fakat buna kasoyadla-r~~n, SBo I 38 numaral~~ mühürün C küme-sinin varyant~~ üzerine hiçbir aç~klama yap~lmad~. Oysa di~er 4 mühürün bir paraleli olan SBo I 38 mühüründe soyad~~ bulunmas~~ olana~~~ kesin olarak yoktur, çünkü burada "GÜNES~M BÜYÜK KRAL FIRTINA" simgeleri aç~kça okunmaktad~r (Lev. la). Biz bu mühür bask~s~n~~ da
içe-ren bir varsay~m gerekti~i kan~s~nday~z.
Bize pihas-- kökü üzerine son ara~t~rmalar~n durumunu aç~klad~~~~ için J.D. Haw-kins'e te~ekkür ederiz. Kendisi de bu noktada F. Starke taraf~ndan özel olarak ayd~nlat~l-m~~t~r. Piha HI.HI logogram~na e~it olup, E. Laroche'un HH I 200 no.lu hiyeroglifiyle uyu~arak ilkel anlamda "~im~ek", sonrada "parlakl~k, parlak" anlamlann~~ içermektedir. Pit~a-aüi — ve Hittiçe (fa~la(im)mi gibi, blcz. not 13) ayn~~ kökten bir fi- ilin ortaç~~ olup "yengin, ba~ar~l~" anlamlann~~ verebilir.
B. Laroche, Ugarigica Il! (1956), s. 112 ve 117-119; HH I, 270.
H.G. Güterbock, journa/ of »as Eastern Studies, 32 (1973) 14.0-141 ve Bo~. V'te ~~ no.1u mühürde HH I 66— Pi(ya) Hititçe-Luvca, Hurca ar~~ olarak görüp Ari-T6'ub olarak okumu~tur.
9 H. Nowicki ayn~~ hiyeroglifte HH I 70— sara/i okuyup Sarri-Tek~b ad~na varmakta-d~r (Helhigica V, 1983, 111-118).
C kümesinin ~~ no.lu tipinde (SBo I 38), kanatl~~ güne~~ kursunun (HH I 190) alt~nda FIRTINA (HH I 199) ve üç kez tekrarlanm~~~ BÜYÜK KRAL (HH I 18) simgesi bulunmaktad~ r (Lev.
2 no.lu tipte (SBo I 39-40 ve Bo~. V I), kanatl~~ güne~~ kursunun
alt~n-da, iki kez BÜYÜK KRAL hiyeroglifi üç simge çerçevelemektedir ki, bun-lardan ikisi Te~'ub (-ba) ad~n~~ gösterir, di~eriyse birazdan de~inece~imiz ve sorunlar do~uran hiyerogliftir (Lev. b-d).
3 no.lu tipe gelince (SBo I 4 ), bu 2 no.lu tipin e~idir, yaln~z burada
C kümesinde kanatl~~ güne~~ kursu eksiktir. A kümesinde olup olmad~~~~ bask~n~n y~pranm~~~ durumundan ötürü görünmemektedir.
~imdiye dek s~ ralad~~~ m~z bu gözlemler üç soru ortaya koymaktad~ r: ~ ) B kümesinin tanr~~ belirtkeninin eksikli~i nas~ l aç~ klanabilir?
2 ve 3 no.lu tiplerin C kümesindeki sorunlu ve de~i~ik yorumlara
neden olan hiyeroglif için ne dü~ünülebilir?
Niçin kanad~~ güne~~ kursu, A kümesinde, kral~n hanedan ad~n~n üzerinde olmas~~ gerekirken, ~~ ve 2 no.lu tiplerde C kümesinde
gösterilmi~-tir?
B kümesinde Gö~ün F~rt~na tanr~s~n~n simgeleri üzerinde tanr~~ be-lirtkeninin eksikli~i bizce rastgele olmay~p, tanr~n~n kral niteli~inin alt~~ çi-zilmek istenmi~tir I°. Nas~l ki, çivi yaz~l~~ metinlerde özellikle II. Muwatal-li'nin metinlerinde "Gök ve Yerin Efendisi Te~ub, tanr~lar kral~" olarak tan~t~ lm~~t~r, "piliarrasT~~ F~rt~na" tanr~s~~ için de "Gö~ün kral~" 12 denmekte-dir. Demek oluyor ki, tanr~~ ayn~~ zamanda kral niteli~indedenmekte-dir. Bu da bizce, kral~n insanlar aras~ndaki yeri gibi, F~rt~na tanr~s~n~n da tanr~lar aras~nda tuttu~u ayr~cal~ kl~, önemli yerini vurgulamak içindir.
i no.lu tip, hem B kümesinde, hem de C'de F~rt~na tanr~s~n~n sim-gesini vermektedir. Biz, 2 ve 3 no.lu tiplerinde C kümelerinde F~rt~na
tan-r~s~n~n ad~n~n (Te~ub) ve unvanlar~n~n bulundu~u görü~ündeyiz. ~öyleki,
2 ve 3 no.lu tiplerdeki sorunlu hiyeroglif iki tür okunabilir: a) ya Te~ub'u
1`) Ba~ka metinlerde de tanr~~ ve tanr~çalar kral ve kraliçe olarak nitelenmi~lerdir: CTH
700 VI I-lo; 383 I 1-3; 384 II 12; 346: XXXII! 100 + III 6; 381 I 4.~ . CTH 382 Ro 1.
12 HATICE GONNET
"yücelen yüceltilmi~" rarla(im)mi'' ya da "yukann~n " (Gö~ün bkz. not 12)" olarak s~fatland~ ran HH I 70 no.lu hiyeroglif olabilir ki, bu deyimin II. Muwatalli'nin dua metninde okundu~unu yukar~da aç~klam~~t~ k. Böylece C'nin okunu~u "Yüceltilen/Gö~ün, Büyük kral, Güne~imin Te§ub'u" olarak ortaya ç~ kmaktad~r. b) ya da H.G. Güterbock'un ileri sürmü~~ oldu~u gibi "pi" de~erini veren HH I 66 no.lu hiyeroglif olabilir (bkz. not 8). Fakat biz bunu pi(ya) olarak de~il, pi(ha§) olarak okumay~~ teklif ederek "Büyük Kral, Güne~imin piljasTafsi Te§ub'u" olarak da anla-yabiliriz. ~~ no.lu tip içinde "Büyük Kral Güne~imin F~rt~na (tanns~)" oku-nu~unu öneriyoruz.
II. Muwatalli'nin mühürlerinin C kümesi için ileri sürdü~ümüz bu okunu~u yukar~da sözü geçen IV. Tudbaliya'n~n mühürüne de (RS 17359), E. Laroche'un soyad~~ olarak okudu~u HikniSarruma kümesine uygularsak, "parlak, ayd~n arruma" deyimini elde ederiz. Demek oluyor ki, II. Muwatalli'nin mühürlerinde oldu~u gibi, IV. Tudbaliya'n~n da bu mühüründe tanr~~ ad~yla unvan~~ ve kralla tannn~n aras~ndaki ayr~cal~kl~~ ba~lant~~ vurgulanmak istenmi~tir. Uygulad~~~m~z bu okunu~la, hem IV. Tudbaliya'n~n mühüründe, hem de II. Muwatalli'nin mühürlerindeki, yal-n~z iktidarda olan krallara ait Büyük kral ve Güne~im unvanlann~n veliah-ta aveliah-tanm~~~ olmas~ndan do~an çeli~kiler orveliah-tadan kalkmakveliah-tad~r.
3) Demek ki, hem kanatl~~ güne~~ kursunun 15 hem de Büyük kral un-vanlann~n C kümesinde bulunmalar~n~~ söz dizimli bir okuma uygulamak-la anuygulamak-latabiliyoruz. A'da kral~n hanedan ad~, B'de tanr~~ simgesi bulunmak-tad~r. Tannyla kral~n aras~ndaki ili~ki de iki kez belirtilmi~tir: Tannn~n krala sanlarak elinden tuttu~u orta konu ve C kümesinde tannn~n kral~n 13 HH I 70 — .§:ara/i çivi yaz~l~~ metinlerde "üst, üzerinde, yukar~da" anlamlann~~ içer-mektedir. Konumuz olan mühürlerin aras~nda özellikle SBo I 39'da (bkz Lev. ~~ b) belirtil-mi~tir. Buradaki e~ik durumu enderdir ve yaln~z Karahöyük yaz~t~n~n sa~~nda 4. ve ~ o. sa-urlannda böyledir (bkz. not g). Luvca farla(im)rni "yüceltmek, göklere ç~kartmak" anlam~n~~ içeren sarlai- fiilinin ortaç~chr. II. Muwatalli bu fiili pi4asTaiii F~rt~na tannsma adad~~~~ dua metninde s~k s~k tekrarlanmaktad~r:" piliarfarii F~rt~na tanns~n~~ her zaman göklere ç~kartaca-~~ m" (CTH 381 III 44 ve 61; "Efendim pi/jai7as7i F~ rt~ na tanns~ nç~kartaca-~~ yüceltece~im" (aynç~kartaca-~~ es. A III 62 — B IV 30 ve 32). C kümesinin bu biçimde okunu~unu J.D. Hawkins'in uyarma-s~na borçluyuz, kendisine te~ekkür ederiz. Sadi- s~fat~~ üzerine bkz. E. Laroche, Festschnft 3. Friedrich, 1959, 291-298.
14 Yukann~n (Gö~ün) tanr~lan ve A~a~~n~n (Topra~~n) tannlan ay~r~m~~ üzerine bkz.
Keilschrifturkunden aus Bo~azköy XVII 14 IV 16-21; XXIV 12 Ili 8-1o; XII 50,4; XVII 20 Il 15.
15 HH I ~~ go çivi yaz~l~~ metinlerdeki ° UTIJ/ ye e~it olup "Güne~im, Majeste" unvan-lann~~ içerip, yaln~z iktidardaki krallar taraf~ndan kullan~l~r.
özel koruyucu tanr~m oldu~unu söz dizimiyle belirten tanr~~ ad~~ ve niteli~i. Kan~m~zca kanatl~~ güne~~ kursunun A'da bulunmay~p, C'de yer alm~~~ ol-mas~n~n nedeni bu ba~lant~y~~ vurgulamak içindir. Söz dizimli bu okunu~-lar~n, Güne~~ yerine Güne~imin (yani tamlayan durumunun) burada kral kartu~u görünümünde ilk kez kar~~m~za ç~kmas~n~n ~a~~rt~c~~ oldu~unun bi-lincindeyiz. Yaln~z ne var ki, kanatl~~ güne~~ kursunun kral~n hanedan ad~-n~n üzerinde (A'da) bulunmay~~~ad~-n~n da ba~ka bir örne~i yoktur.
Bu gözlemler II. Muwatallrnin mühürlerini kronolojik s~ralamaya
ça-~~rmaktad~r Bilindi~i gibi, XIV. yüzy~l~n ba~lar~nda Gasgalardan kaçan
II. Muwatalli, "pilic~sTaiii F~rt~na tanns~n~nn ba~tann oldu~u Tarbundakia
~ehrine s~~~nm~~t~. Sonradan tlattuil'ya ba~ar~yla döndü~ünde, gönül
bor-cu olarak, pi4asTas7i F~rt~na tanns~n~~ beraberinde getirmi~~ ve onu ki~isel koruyucu tanns~~ ilan etmi~ti. Bunun içindir ki biz, II. Muwatalli'nin gele-neksel mühür baslc~lann~n (bkz. not 2) kral~n Tarbunda.§~a'ya s~~~nmas~n-dan önceki saltanat devrine, konumuz olan be~~ mühürünse, saltanat~n~n ikinci devrine, yani Tarbundakia'dan ljattüsa'ya döndükten sonraki devre ait olabilecekleri kan~s~nday~z.
Tarihsel aç~dan bu be~~ mühür üç yenilik getirmektedir: önce dinsel alanda, yabanc~~ bir tannn~n, tlattu§a'da tanr~lar piramidinin doru~una
getirilmesi 16; sonra, ikonografik alanda, bunun canland~nlmas~yla
gelenek-sel kral mühürlerinin yap~s~n~~ de~i~tiren kral~~ koruyan tanr~~ konusunun do~u~udur. Bu konu sonradan, yaln~z IV. Tudbaliya taraf~ndan (Ras-Sam-ra mühürüyle, 81 no.lu Yaz~l~kaya kabartmas~nda) tanr~~ Sarruma ile
uy-gulanm~~t~r (Lev. 2a ve b); bir de yaz~~ alan~nda, mühür üzerinde ilk
ola-rak hiyeroglifierin söz dizimli bir yap~~ olu~turmaland~r.
I 6 piffizilaiii F~rt~na tanns~n~n, IV. Tudbaliya devrinde kutlanan AN.TAH.SUM bitkisi,
ilkbahar bayran~lar~n~n 18.-19. günlerinde sözü geçen ve klattuLs'da bulunan tap~na~~~ var- d~r.
dnr
~l
Hatice Gon net
Lev. 2a
