İLKÖĞRETİM OKULLARINDA SAĞLIKLA İLGİLİ BEDEN EĞİTİMİ PROGRAMININ ÖĞRENCİLERİN FİZİKSEL UYGUNLUK
DÜZEYLERİNE ETKİSİ
Hady NABİZADEH KHAYYAT
YÜKSEK LİSANS TEZİ
BEDEN EĞİTİMİ ve SPOR ÖĞRETMENLİĞİ ANA BİLİM DALI
GAZİ ÜNİVERSİTESİ
EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
iii
İLKÖĞRETİM OKULLARINDA SAĞLIKLA İLGİLİ BEDEN EĞİTİMİ PROGRAMININ ÖĞRENCİLERİN FİZİKSEL UYGUNLUK
DÜZEYLERİNE ETKİSİ
Hady NABİZADEH KHAYYAT
YÜKSEK LİSANS TEZİ
BEDEN EĞİTİMİ ve SPOR ÖĞRETMENLİĞİ ANA BİLİM DALI
GAZİ ÜNİVERSİTESİ
EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
i
TELİF HAKKI ve TEZ FOTOKOPİ İZİN FORMU
Bu tezin tüm hakları saklıdır. Kaynak göstermek koşuluyla tezin teslim tarihinden itibaren (14) ay sonra tezden fotokopi çekilebilir.
YAZARIN Adı: Hady
Soyadı: NABİZADEH KHAYYAT
Bölümü: Beden Eğitimi ve Spor Öğretmenliği Bölümü İmza:
Teslim tarihi:
TEZİN
Türkçe Adı : İLKÖĞRETİM OKULLARINDA SAĞLIKLA İLGİLİ BEDEN EĞİTİMİ PROGRAMININ ÖĞRENCİLERİN FİZİKSEL UYGUNLUK DÜZEYLERİNE ETKİSİ
İngilizce Adı : THE EFFECT OF HEALTH-RELATED PHYSICAL EDUCATION PROGRAM ON PHYSICAL FITNESS LEVELS IN ELEMENTARY SCHOOL STUDENTS
ii
ETİK İLKELERE UYGUNLUK BEYANI
Tez yazma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyduğumu, yararlandığım tüm kaynakları kaynak gösterme ilkelerine uygun olarak kaynakçada belirttiğimi ve bu bölümler dışındaki tüm ifadelerin şahsıma ait olduğunu beyan ederim.
Yazar Adı Soyadı: Hady NABİZADEH KHAYYAT İmza:
iii Jüri onay sayfası
Hady NABİZADEH KHAYYAT tarafından hazırlanan “İlköğretim okullarında sağlıkla ilgili beden eğitimi programının öğrencilerin fiziksel uygunluk düzeylerine etkisi” adlı tez çalışması aşağıdaki jüri tarafından oy birliği / oy çokluğu ile Gazi Üniversitesi Beden Eğitimi ve Spor Öğretmenliği Anabilim Dalı’nda Yüksek Lisans tezi olarak kabul edilmiştir.
Danışman: (Unvanı Adı Soyadı)
(Anabilim Dalı, Üniversite Adı) ………
Başkan: (Unvanı Adı Soyadı)
(Anabilim Dalı, Üniversite Adı) ………
Üye: (Unvanı Adı Soyadı)
(Anabilim Dalı, Üniversite Adı) ………
Üye: (Unvanı Adı Soyadı)
(Anabilim Dalı, Üniversite Adı) ………
Üye: (Unvanı Adı Soyadı)
(Anabilim Dalı, Üniversite Adı) ……… Tez Savunma Tarihi: …../…../……….
Bu tezin Gazi Üniversitesi Beden Eğitimi ve Spor Öğretmenliği Anabilim Dalı’nda Yüksek Lisans tezi olması için şartları yerine getirdiğini onaylıyorum.
Unvan Ad Soyad:
Eğitim Bilimleri Enstitüsü Müdürü Prof. Dr. Servet KARABAĞ
iv
TEŞEKKÜR
Öncelikle beni her zaman yönlendiren, bilgisini ve desteğini esirgemeyen çok değerli hocam ve tez danışmanım sayın Yrd. Doç. Dr. İmdat YARIM’a,
Her zaman bana yardımcı olan ve bilgileri ile yol gösteren sayın Doç. Dr. Ebru ÇETİN’e, Eğitim hayatıma destek veren bütün hocalarıma özellikle sayın Prof. Dr. Kemal TAMER’e Tez yazım aşamasında yaptıkları çok değerli yardımlar nedeni ile sayın Gizem Demirel'e Bu günlere gelmemde büyük pay sahibi olan ve bütün hayatım boyunca benden desteğini esirgemeyen aileme,
Sonsuz teşekkürlerimi sunarım.
Hady NABİZADEH KHAYYAT Ankara, 2015
v
İLKÖĞRETİM OKULLARINDA SAĞLIKLA İLGİLİ BEDEN
EĞİTİMİ PROGRAMININ ÖĞRENCİLERİN FİZİKSEL UYGUNLUK
DÜZEYLERİNE ETKİSİ
(YÜKSEK LİSANS TEZİ)
Hady NABİZADEH KHAYYAT
GAZİ ÜNİVERSİTESİ
EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
Mayıs, 2015
ÖZ
Bu çalışmanın amacı, ilköğretim okullarında sağlıkla ilgili beden eğitimi programının öğrencilerin fiziksel uygunluk düzeylerine etkisini tespit etmektir. Araştırmaya 2013-2014 öğretim yılında İran’daki iki devlet ilkokulundan, beşinci ve altıncı sınıf (11- 12 yaş gurubu) öğrenciler ile rasgele olarak toplam 253 erkek öğrenci katılmıştır. İlkokuldan beşinci ve altıncı sınıflardan (6+3+3 eğitim sistemi) toplam 253 öğrenciden, 64 öğrenci kontrol grubu olarak değerlendirmeye alınmıştır. Çalışma süresinde (18 hafta) kontrol grubu için çoğu Ortadoğu ülkelerinde ve Türkiye’de uygulanan spor içerikli beden eğitimi programı uygulanmıştır.Bu araştırmanın kontrol grubuna İran’ın ilkokul beden eğitimi programı kullanılmıştır. Deney grubu için, ülke eğitim şartlarına uygun olarak, sağlıkla ilgili beden eğitimi programı uygulanmıştır. Beden eğitimi dersleri haftada iki gün toplam haftalık 100 dakikada gerçekleştirilmiştir. Öğrenciler vücut ağırlığı ve boy ölçümleri için değerlendirilmişlerdir. Araştırmacı tarafından, sağlık ile ilgili fiziksel uygunluk testlerinden oluşan, kardiyovasküler uygunluk, kas gücü, kas dayanıklılık, esneklik ve vücut kompozisyonu değerlendiren ve fiziksel uygunluk faktörlerinin her birisi için sağlık ile ilgili ölçüt standartlarından oluşan FİTNESSGRAM ölçeği kullanılmıştır. Ölçek, 6 testli bir ölçektir. Vücut kompozisyonu için vücut kitle indeksi (BMI); Aerobik kapasite için mekik koşusu; kasların kuvvet, dayanaklılığı ve esnekliği için mekik çekme, ters mekik, modifiye barfiks (yatay şekilde barfiks) ve sırt koruyucu otur-uzan testinden oluşmaktadır. FİTNESSGRAM geçerliliği güvenirliliği önceden kanıtlanmış olan ve Cooper Enstitüsü tarafından geliştirilen (Cooper Institute for Aerobic Research) bir ölçektir. Elde edilen
vi
verilerin analizi için iki ortalama arasındaki farkın Bağımsız Gruplar T-testi (Independet Samples T-test) kullanılmıştır. Öğrencilerde aerobik kapasitesi için mekik koşusu sayısı anlamlı artışlar göstermiştir (p= .023; p<0.05). Esneklik için yapılan sırt koruyucu otur-uzan testi sonuçlarında anlamlı gelişmeler tespit edilmiştir (p= .002; p<0.05). Modifiye barfiks, vücut kompozisyonu, mekik çekme ve ters mekik testleri sonuçlarında anlamlı gelişmeler bulunmamıştır. Sağlıkla ilgili beden eğitimi programı öğrencilerin fiziksel uygunluk düzeylerine olumlu etkisi olduğu gözlenmiştir ve tipik bir spor içerikli beden eğitimi programından belki daha çok öğrencilerin fiziksel uygunluk düzeylerine etkisi olabilmektedir.
Bilim Kodu :
Anahtar Kelimeler : Fiziksel uygunluk, Sağlıkla ilgili beden eğitimi programı, Spor içerikli beden eğitimi programı.
Sayfa Adedi : 118 sayfa
vii
THE EFFECT OF DEVELOPED HEALTH-RELATED PHYSICAL
EDUCATION PROGRAM ON PHYSICAL FITNESS LEVELS IN
ELEMENTARY SCHOOL STUDENTS
(M.S Thesis)
Hady NABİZADEH KHAYYAT
GAZI UNIVERSITY
GRADUATE SCHOOL OF EDUCATIONAL SCIENCES
May 2015
ABSTRACT
The present study is aimed at examining the effect of health-related physical education program on physical fitness levels in elementary school students. During 2013-2014 academic year, two elementary schools in Iran were randomly selected. Totally 253 students were participated in the study. Two classes (fifth and sixth grades of 6+3+3 education system) were randomly assigned to the experimental group (n=189), and the other was the control group (n=64). Control group underwent regular physical education classes based on sports. For this group of study, Iran's elementary school physical education program was applied. For the experimental group, according to the national educational requirements, health-related physical education program was implemented. Physical education classes for both groups were twice a week (100 min) for 18 weeks. Height and weight were measured. Adaptations of the FITNESSGRAM protocols (developed by Cooper Institute for Aerobics Research) were used to measure health-related physical fitness. Cardiovascular endurance was measured with the pacer run test. The number of bent knee sit-ups in 60 seconds was an indicator of muscular strength and endurance. The number of modified pull-ups was an indicator of upper-body strength. The sit-and-reach test was a measure of hamstring flexibility. Trunk lift test was used an indicator of trunk extensor strength and flexibility. BMI were determined as indicator of body composition. Independent Samples T-test was used to analyze data. The number of shuttle runs for aerobic capacity showed a significant increase (p= .023; p<0.05). Significant improvements in results of back saver sit and reach test for flexibility have
viii
been identified (p= .002; p<0.05). There was no significant effect on modified pull-ups, BMI, sit-ups and trunk lift tests. Health-related physical education program displayed more positive effect on the physical fitness levels than sport based physical education program. Health-related physical education program may have more benefits for student’s fitness.
Science Code:
Key Words: FITNESSGRAM, Health-related physical education, Physical fitness, Sport based physical education program.
Page Number: 118
ix
İÇİNDEKİLER
JÜRİ ONAY SAYFASI ...iii
TEŞEKKÜR ... iv
ÖZET ... v
ABSTRACT ... vii
İÇİNDEKİLER ... ix
TABLOLAR LİSTESİ... xii
ŞEKİLLER LİSTESİ ... xv
SİMGELER VE KISALTMALAR LİSTESİ ... xvii
BÖLÜM 1 ... 1 GİRİŞ ... 1 1.1. Problem Durumu... 1 1.2. Araştırmanın Amacı ... 2 1.3. Araştırmanın Önemi ... 2 1.4. Sayıltılar ... 3 1.5. Sınırlılıklar ... 3 BÖLÜM 2 ... 4 KAVRAMSAL ÇERÇEVE ... 4 2.1. Fiziksel aktivite ... 4 2.2. Fiziksel uygunluk ... 5
2.2.1. Sağlıkla ilişkili fiziksel uygunluk ... 5
x
2.3. Çocuk gelişimi ... 6
2.3.1. Yaşlara göre gelişim özellikleri ... 7
2.4. Oyun ... 9
2.4.1. Çocukların oyun ihtiyaçları ... 10
2.5. Eğitim ve öğretim ... 12
2.6. Eğitim programı ... 13
2.7. Beden eğitimi ... 14
2.7.1. Beden eğitimi dersinin önemi... 14
2.8. Akademik başarı ... 16
2.9. Beden eğitimi programları ... 17
2.9.1. Örnek olarak bazı ülkelerin milli eğitime göre beden eğitiminin genel amaçları ... 17
2.10. Sağlıkla ilgili beden eğitimi programı ... 18
2.10.1. Sağlıkla ilgili beden eğitimi programları ... 20
2.11. FİTNESSGRAM ölçüm aracı ... 22
2.11.1. Aerobik kapasite ölçümü... 24
2.11.2. Vücut kompozisyonu ... 27
2.11.3. Kas gücü, dayanıklılık ve esneklik ... 28
BÖLÜM 3 ... 33
YÖNTEM... 33
3.1. Araştırmanın Modeli... 33
3.2. Evren ve Örneklem ... 33
3.3. Verilerin Toplanması ... 34
3.4. Spor içerikli program; Kontrol grubunun beden eğitimi ders programı ve dört temel öğesi ... 34
3.4.1. Amaçlar... 34
3.4.2. İçerik (müfredat)... 37
3.4.3. Öğrenme ve öğretme süreçleri ... 38
xi
3.5. Sağlık içerikli program; Deneysel grubunun beden eğitimi ders programı ve
dört temel öğesi ... 41
3.5.1. Amaçlar... 42
3.5.2. İçerik ... 43
3.5.3. Öğrenme ve öğretme süreçleri ... 45
3.5.4. Değerlendirme ... 45
3.6. Ölçme Araçları ... 45
3.6.1. Mekik koşusu ... 45
3.6.2. Vücut kitle indeksi (BMI)... 46
3.6.3. Mekik çekme ... 46
3.6.4. Ters mekik ... 48
3.6.5. Modifiye barfiks (yatay şekilde barfiks) ... 49
3.6.6. Sırt koruyucu otur-uzan testi... 50
3.7. Verilerin Analizi ... 50 BÖLÜM 4 ... 51 BULGULAR ... 51 BÖLÜM 5 ... 75 TARTIŞMA ve SONUÇ ... 75 KAYNAKLAR ... 83 ÖZGEÇMİŞ... 92
xii
TABLOLAR LİSTESİ
Tablo 1. Fiziksel Uygunluğun Motorik Özelliklerin Eğitimine Başlama Yaşları ve
Yoğunluğu... 9
Tablo 2. Öğretmen Tarafından Seçilebilen FİTNESSGRAM Testleri ... 23
Tablo 3. Erkek Öğrencilerde Aerobik Kapasite İçin FITNESSGRAM Standartları ... 26
Tablo 4. Kız Öğrencilerde Aerobik Kapasite İçin FITNESSGRAM Standartları ... 27
Tablo 5. Erkek Öğrencilerde Vücut Kitle İndeksi İçin FITNESSGRAM Standartları... 28
Tablo 6. Kız öğrencilerde vücut kitle indeksi için FITNESSGRAM standartları ... 28
Tablo 7. Kız ve Erkek Öğrencilerde Mekik Çekmek İçin FITNESSGRAM Standartları ... 29
Tablo 8. Kız ve Erkek Öğrencilerde Ters Mekik Çekmeleri İçin FITNESSGRAM Standartları ... 30
Tablo 9. Kız ve Erkek Öğrencilerde Modifiye Barfiks (Yatay Şekilde Barfiks) İçin FITNESSGRAM Standartları ... 31
Tablo 10. Erkek ve Kız Öğrencilerinde Modifiye Barfiks İçin FITNESSGRAM Standartları ... 32
Tablo 11. Altıncı Sınıfın Bilişsel, Psikomotor ve Duyuşsal Amaçları ... 36
Tablo 12. Öğretme Sürecinin Yıllık Planı ... 39
Tablo 13. Grup Değerlendirme Tablosu ... 40
Tablo 14. Bireysel Değerlendirme Tablosu ... 41
Tablo 15. Altıncı Sınıfın Bazı Bilişsel, Psikomotor Ve Duyuşsal Amaçları Ve Alt Amaçları ... 43
xiii
Tablo 17. Deney ve Kontrol Gruplarının Boy Uzunluğu Tanımlayıcı Değerleri ... 52 Tablo 18. Deney ve Kontrol Gruplarının Vücut Ağırlığı Tanımlayıcı Değerleri ... 53 Tablo 19.Deney ve Kontrol Gruplarının Mekik Koşusu Tanımlayıcı Değerleri ... 54 Tablo 20.Kontrol ve Deney Gruplar Arasındaki Ön Test Mekik Koşusu Değerlerinin Karşılaştırması ... 55 Tablo 21.Kontrol ve Deney Gruplar Arasındaki Son Test Mekik Koşusu Değerlerinin Karşılaştırması ... 55 Tablo 22.Deney Grubu İçindeki Ön Test ve Son Test Mekik Koşusu Değerlerinin
Karşılaştırması ... 56 Tablo 23.Kontrol Grubu İçindeki Ön Test ve Son Test Mekik Koşusu Değerlerinin
Karşılaştırması ... 56 Tablo 24.Deney ve Kontrol Gruplarının Sırt Koruyucu Otur-Uzan Tanımlayıcı Değerleri 57 Tablo 25.Kontrol ve Deney Gruplar Arasındaki Ön Test Sırt Koruyucu Otur-Uzan
Değerlerinin Karşılaştırması ... 58 Tablo 26.Kontrol ve Deney Gruplar Arasındaki Son Test Sırt Koruyucu Otur-Uzan
Değerlerinin Karşılaştırması ... 59 Tablo 27.Deney Grubu İçindeki Ön Test ve Son Test Sırt Koruyucu Otur-Uzan
Değerlerinin Karşılaştırması ... 59 Tablo 28.Kontrol Grubu İçindeki Ön Test ve Son Test Sırt Koruyucu Otur-Uzan
Değerlerinin Karşılaştırması ... 60 Tablo 29.Deney ve Kontrol Gruplarının Mekik Çekme Tanımlayıcı Değerleri ... 61 Tablo 30.Kontrol ve Deney Gruplar Arasındaki Ön Test Mekik Çekme Değerlerinin Karşılaştırması ... 62 Tablo 31.Kontrol ve Deney Gruplar Arasındaki Son Test Mekik Çekme Değerlerinin Karşılaştırması ... 62 Tablo 32.Deney Grubu İçindeki Ön Test ve Son Test Mekik Çekme Değerlerinin
Karşılaştırması ... 63 Tablo 33.Kontrol Grubu İçindeki Ön Test ve Son Test Mekik Çekme Değerlerinin
Karşılaştırması ... 63 Tablo 34.Deney ve Kontrol Gruplarının Ters Mekik Tanımlayıcı Değerleri ... 64 Tablo 35.Kontrol ve Deney Gruplar Arasındaki Ön Test Ters Mekik Değerlerinin
xiv
Tablo 36.Kontrol ve Deney Gruplar Arasındaki Son Test Ters Mekik Değerlerinin
Karşılaştırması ... 66 Tablo 37.Deney Grubu İçindeki Ön Test ve Son Test Ters Mekik Değerlerinin
Karşılaştırması ... 66 Tablo 38.Kontrol Grubu İçindeki Ön Test ve Son Test Ters Mekik Değerlerinin
Karşılaştırması ... 67 Tablo 39.Deney ve Kontrol Gruplarının Modifiye Barfiks Tanımlayıcı Değerleri ... 67 Tablo 40.Kontrol ve Deney Gruplar Arasındaki Ön Test Modifiye Barfiks Değerlerinin Karşılaştırması ... 68 Tablo 41.Kontol ve Deney Gruplar Arasındaki Son Test Modifiye Barfiks Değerlerinin Karşılaştırması ... 69 Tablo 42.Deney Grubu İçindeki Ön Test ve Son Test Modifiye Barfiks Değerlerinin Karşılaştırması ... 70 Tablo 43.Kontrol Grubu İçindeki Ön Test ve Son Test Modifiye Barfiks Değerlerinin Karşılaştırması ... 70 Tablo 44.Deney ve Kontrol Gruplarının Vücut Kitle İndeksi Tanımlayıcı Değerleri ... 71 Tablo 45.Kontrol ve Deney Gruplar Arasındaki Ön Test Vücut Kitle İndeksi Değerlerinin Karşılaştırması ... 72 Tablo 46.Kontrol ve Deney Gruplar Arasındaki Son Test Vücut Kitle İndeksi Değerlerinin Karşılaştırması ... 73 Tablo 47.Deney Grubu İçindeki Ön Test ve Son Test Vücut Kitle İndeksi Değerlerinin Karşılaştırması ... 73 Tablo 48.Kontrol Grubu İçindeki Ön Test ve Son Test Vücut Kitle İndeksi Değerlerinin Karşılaştırması ... 74
xv
ŞEKİLLER LİSTESİ
Şekil 1.Motor gelişim dönemleri ve oyun evreleri (Topkaya, 2007). ... 12
Şekil 2. Mekik koşusu testinin şematik diyagramı ... 25
Şekil 3. Mekik koşusu test puanı levhası. ... 26
Şekil 4. Test için başlama ve yukarı pozisyonları... 47
Şekil 5. Parmakların kayması (a) başlangıç pozisyonu (b) bitiş pozisyonun gösterilmektedir. ... 47
Şekil 6. FITNESSGRAM ‘da ters mekik testi ... 48
Şekil 7. FITNESSGRAM ‘da yatay şekilde barfiks ... 49
Şekil 8. FITNESSGRAM de sırt koruyucu otur-uzan testi ... 50
Şekil 9. Deney ve kontrol gruplarının programdan önce ve programdan sonraki boy puan ortalamalarının değişimi ... 52
Şekil 10. Deney ve kontrol gruplarının programdan önce ve programdan sonraki vücut ağırlığı puan ortalamalarının değişimi. ... 53
Şekil 11. Deney ve kontrol gruplarının programdan önce ve programdan sonraki mekik koşusu puan ortalamalarının değişimi ... 54
Şekil 12. Deney ve kontrol gruplarının programdan önce ve programdan sonraki sırt koruyucu otur-uzan puan ortalamalarının değişimi ... 58
Şekil 13. Deney ve kontrol gruplarının programdan önce ve programdan sonraki mekik çekme puan ortalamalarının değişimi ... 61
Şekil 14. Deney ve kontrol gruplarının programdan önce ve programdan sonraki ters mekik puan ortalamalarının değişimi... 65
Şekil 15. Deney ve kontrol gruplarının programdan önce ve programdan sonraki modifiye barfiks puan ortalamalarının değişimi ... 68
xvi
Şekil 16. Deney ve kontrol gruplarının programdan önce ve programdan sonraki vücut kitle indeksi puan ortalamalarının değişimi ... 72
xvii
SİMGELER VE KISALTMALAR LİSTESİ
N Kişi sayısı % Yüzde t Independent t test 𝑋̅ Ortalama SS Standart sapma p Anlamlılık düzeyi df Serbestlik derecesi e Erkek b Bayan
BMI Vücut Kitle İndeksi (Body Mass Index) Kg Kilo gram
Cm Santimetre
m Metre
< Küçüktür
CATCH Kardiyovasküler Sağlık için Çocuk ve Genç Denemesi (Child and Adolescent Trial for Cardiovascular Health)
xviii
LEAP Aktivite Programı için Hayat Tarzı Eğitimi (Life style Education for Activity Program)
M-SPAN Ortaokul Fiziksel Aktivite ve Beslenme (Middle School Physical Activity and Nutrition)
SPARK Spor Oyunları ve Çocuklar için Aktif Rekreasyon (Sports Play and Active Recreation for Kids)
TAAG Genç Kızlar için Aktivite Denemesi (Trial of Activity for Adolescent Girls) FİTNESSGRAM Fiziksel uygunluk ölçüm aracı
1
BÖLÜM 1
GİRİŞ
1.1. Problem Durumu
Çocukluk ve ergenlik döneminde düzenli fiziksel aktivite fizyolojik ve psikolojik gelişmeler ile ilişkilidir (Baranowski ve Bouchard,1992; Sallis ve Patrick, 1994). Temel olarak okullardaki beden eğitimi toplumsal bir kurumdur. Gençleri fiziksel aktiviteye teşvik etme sorumluluğu vardır. Ancak, beden eğitiminin fiziksel aktiviteye yararlı olmadığının savunanlarvardır (Sallis ve McKenzie, 1991).Yeterli ve değerli bir ilköğretim beden eğitimi programının vazgeçilmez öğeleri; sağlık, motorik özellikler ve fiziksel uygunluktur. Bu nedenle ilköğretim öğrencileri okullarda sağlıkla ilgili faaliyetlere yönlendirilmeleri gerekmektedir. Okullarda öğrencilerin çeşitli faaliyetlere yönlendirildiği yapılan araştırmalarda görülmüştür (Meredith ve Welk, 2004).
Marsha ve James (2005), 111 ilkokul ve 7 il üzerinde,4 sene süren çalışmasında SPARK adlı metodun normal beden eğitimi programından daha etkili olduğunu rapor etmişlerdir. Thivel, Isacco ve Lazaar (2011), 6-10 yaş arasında 229 öğrenci üzerinde 6 ay boyunca sağlıkla ilgili bir beden eğitimi programı uygulandığında, bu programın çocukların fiziksel uygunluk düzeylerine daha yararlı olduğunu belirtmişlerdir. .
Bu anlamda yapılan araştırmada, problemin ilköğretim okullarında sağlıkla ilgili beden eğitimi programının öğrencilerin fiziksel uygunluk düzeylerine etkisi olup olmadığı araştırılacaktır.
2 1.2. Araştırmanın Amacı
Bu çalışmanın temel amacı, ilköğretim okullarında sağlıkla ilgili beden eğitimi programının öğrencilerin fiziksel uygunluk düzeylerine etkisini tespit etmektir. Bu amaç doğrultusunda öncelikle aşağıdaki soruya yanıt bulunmaya çalışacaktır:
Sağlıkla ilgili beden eğitimi programının öğrencilerin fiziksel uygunluk düzeylerine etkisi nedir?
1.3. Araştırmanın Önemi
Tüm dünyada devletler, çocuklara sağlıklı büyüme-gelişme ortamı ile birlikte eğitim olanakları sağlamakla yükümlüdür. Bugün beden eğitimi, genel eğitimin önemli bir parçası olmaya devam etmektedir ve dünyadaki tüm eğitim sistemlerinde uygulanması zorunlu dersler arasındadır. Eğitim programlarının içinde yer alan beden eğitiminin amaçlarından biri de öğrencilerde sağlıklı aktivite alışkanlıkları geliştirerek onların kendi bedenlerine uygun fiziksel aktiviteyi yaşamları boyunca devam ettirmelerini sağlayabilmektir.
Yapılan bir çalışmada, beden eğitimi dersinde zamanın çoğu spor ile harcandığında, beden eğitimi öğretmenleri dersin kırk dakikasının sadece üç dakikasında öğrencilere fiziksel uygunluğu etkileyebilen fiziksel aktiviteler yapmışlardır. Bu süre dersin % 10’u ve pasif çocuklar için bu süre daha da azalma olmuştur (Simons, Taylor ve Snider, 1993; 1994).Bu beden eğitimi hedefinin çok altında sayılır. Beden eğitimi ile ilgili çalışmalarda beden eğitimi programında ve müfredatında artık bir reform gerekli olması görünebilmektedir. İlköğretim, çocukları sağlıklı bir topluma hazırlama ve temel becerilerinin gelişme zamanı olduğu için önemlidir. Türkiye’nin yeni beden eğitimi programında, İran ve diğer Ortadoğu ülkelerinin beden eğitimi programlarında, özelikle ilköğretimde, spor ile ilgili ders başlıkları çoktur. Spor olduğu zaman teknik, taktik, kural vs. eğitim programında yer alabilmektedir. İlköğretimde temel hareket becerilerin ve sağlık faktörlerinin yükseltilmesi, dersten tüm çocukların faydalanması ve fiziksel aktiviteye ömür boyu katılmalarına teşvik etmek daha çok önemli görünebilmektedir. Bu yüzden beden eğitimi dersinin zamanı, haftalık okul programında yeterli olmadığı için etkili kullanılmalıdır.
Türkiye ve İran gibiülkeler’de sağlıkla ilgili beden eğitimi programları ile ilgili yayınlaşmış araştırmaların eksikliği görünmektedir. Ayrıca bu çalışma ilköğretim düzeyindeki çocukların fiziksel aktivite profillerinin belirlenmesinde yardım edecektir.
3
Bu nedenlerden dolayı sağlık ile ilgili beden eğitimi programlarının değerlendirilmesine ve diğer geleneksel programlar ile karşılaştırılmasına ihtiyaç duyulmaktadır.
1.4. Sayıltılar
Araştırma için yapılan çalışma İran’daki iki ilköğretim okulundaki beşinci ve altıncı sınıf 11-12 yaşındaki öğrencilere sınırlandırılmıştır. Sağlıkla ilgili beden eğitimi programının çalışmalarına beşinci ve altıncı sınıf 11-12 yaşındaki öğrenciler (toplam 253 erkek öğrenci) birlikte katılmış olmasına rağmen ve çalışmanın güvenirliğini arttırmak için aynı yaş grubundaki öğrencilere uygulamak hedeflenmiştir. Alınacak örneklem evreni temsil edebilecek niteliktedir.
1.5. Sınırlılıklar
Araştırma 2013-2014 öğretim yılında İran’daki iki devlet ilkokulundan, beşinci ve altıncı sınıf (11- 12 yaş gurubu) öğrencileri ile toplam 253 öğrenci üzerinde sınırlandırılmıştır. Araştırma Türkiye’ye genelleyemez.
4
BÖLÜM 2
KAVRAMSAL ÇERÇEVE
2.1. Fiziksel aktivite
Fiziksel aktivite, enerji harcaması ile sonuçlanan iskelet kasları tarafından üretilen herhangi bir vücut hareketidir (Pate vd., 2006).
Çocukluk döneminde fiziksel aktivite, ergenlik döneminde temel hareket becerilerinin gelişimi için önemlidir. Gelişmiş ülkelerde çocuklar yeterince aktif değillerdir. Boş zamanlarının büyük bir bölümünü hareketsiz eğlenceler ile harcamaktadırlar ve daha obez hale gelmektedirler (Van Beurden vd., 2003; Mâsse vd., 2007). Çocukluk ve ergenlik döneminde yapılan yetersiz fiziksel aktivite, yetişkinlikte kardiyovasküler hastalık için önemli bir risk faktörünü oluşturmaktadır (Kriemler vd., 2010; Beets ve Pitetti, 2005). Çocuklar yetişkinlerden daha aktiftirler. Fakat bu aktivite seviyeleri yaş ilerledikçe geriler ve gençlerin çoğu yaşlarına önerilen fiziksel aktiviteleri göz ardı ederler. Okullar öğrencilerin sağlıklı yaşam tarzı geliştirmeleri için yeterli fiziksel aktivitelere katılımlarını sağlamada merkez olabilirler. Okullar, çocukların ve gençlerin fiziksel aktiviteye hazırlanmalarında merkez rol oynamaktadır (Pate vd., 2006).
Yetersiz fiziksel aktivite bugün büyük sağlık problemi haline gelmektedir. Çocukluk yıllarında yapılan fiziksel aktivitenin, hayatının geri kalan zamanında kişiye sağlıklı bir hayat sunduğunun artan kanıtları vardır. Çocukluk ve gençlik döneminde yapılan fiziksel aktivite çocuklukta fiziksel sağlığı, kemik gelişimini arttırır ve kişiyi çeşitli hastalıklardan korur. Hatta suç oranlarının azalmasıyla da ilişkilendirilebilir (van Beurden vd., 2003).
5
Düzenli yapılan fiziksel aktiviteler erken ölüm riskini azaltır. Diyabet, kalp krizi, osteoporoz ve bazı kanserler gibi bulaşıcı olmayan kronik hastalıklara yakalanma riskini de azaltır. Obeziteyi ve düşmelerden kaynaklanan sakatlıkları önleyebilmektedir (van Beurden vd., 2003).
Okullarda beden eğitimi derslerinde fiziksel aktivite seviyeleri sınıflar arasında bireysel ve çevresel faktörler bakımından farklılık gösterebilmektedir. Bu faktörlerden bazıları yaş ve çocukların alışılagelmiş fiziksel aktivitelerindeki farklılıklardır (Fairclough ve Stratton, 2006).
2.2. Fiziksel uygunluk
Fiziksel uygunluk, kişinin aerobik dayanıklılık, güç ve esneklik faaliyetlerini gerçekleştirmek için, yeteneğe bağlı fiziksel özelliklerdir. Kişinin fiziksel uygunluk düzeyi düzenli fiziksel aktivite ve genetik ile ilişkilidir (Pate vd., 2006).
İngilizcede kullanılan “Physical Fitness” karşılığı olarak Türkçede “fiziksel uygunluk” ve “kondisyon” kelimeleri kullanılmaktadır (Zorba, 2001).
Fiziksel uygunluk, günlük işleri zorluk hissetmeden yapabilme olarak tanımlanmaktadır. Fiziksel uygunluk, günlük işleri verimli yapabilmek veya bir spor etkinliğinin istendik düzeyde yapılabilmesi için gereklidir. Fiziksel uygunluk hem sağlık ile ilgili, hem de beceri ile ilgilidir. Bunlar, kalp dolaşım sistemi dayanıklılığı, kuvvet, dayanıklılık, esneklik, vücut kompozisyonu ve çeviklik, denge, koordinasyon, güç ve sürat, olarak belirlenebilir (Çamlıyer, 1997).
Fiziksel uygunluk; kalp-solunum dayanıklılığı, dayanıklılık, kuvvet, kas gücü, sürat, esneklik, çeviklik, denge, reaksiyon zamanı ve beden kompozisyonu kavramlarının tümünü içermektedir. Bu kavramlar iki gruba ayrılmaktadırlar; performansla ilişkili, fiziksel uygunluk ve sağlıkla ilişkili fiziksel uygunluk (Saygın, Polat, Karacabey, 2005).
2.2.1. Sağlıkla ilişkili fiziksel uygunluk
Kardiyovasküler uygunluğunu, kuvvet ve dayanıklılığını, beden kompozisyonunu ve esnekliğini içerir (Saygın, Polat, Karacabey, 2005).
2.2.2. Performansla ilişkili fiziksel uygunluk
Sürat, çeviklik, koordinasyon ve patlayıcı kuvvet gibi özelliklerdir (Saygın, Polat, Karacabey, 2005).
6
Fiziksel uygunluk kişinin çalışma kapasitesidir. Bu kapasite kişinin kuvvetine, dayanıklılığına, koordinasyonuna, çabukluğuna ve bu unsurların birlikte çalışmasına bağlıdır. Bir başka tanıma göre ise hareketlerin doğru olarak yapılmasını ve fiziksel dayanıklılıkla ilgili olarak vücudun mevcut kondisyon durumunu ifade eder. Bu tanıma göre fiziksel uygunluğu en yüksek olan kişi yorulmaksızın en uzun süre hareket edebilen kişidir (Zorba, 1999).
Vücut egzersizlerden yararlanır ve etkilenir. Fiziksel uygunluk çocukluk döneminde fiziksel aktiviteler ve spor yapma alışkanlıkları ile ilişkilidir. Fiziksel uygunluğun geliştirmesinde beden eğitimi programları bir araç olarak kullanılmaktadır (Çamlıyer, 1997).
Düzenli fiziksel aktivite yapmak ve spor alışkanlığı fiziksel uygunluğu kazanmak için çocukluk döneminden başlanmalıdır ve okullarda özellikle ilköğretimde beden eğitimi dersi ile mümkündür. Böylece çocuğun gelecek yıllarda yaşayacağı süreçte zihinsel ve bedensel alt yapısına beden eğitimi dersi ilk basamaktır (Çamlıyer, 1997).
Fiziksel uygunluğun geliştirmesi için yaşla ilgili gelişim özelliklerini tanımak bir esas olarak bilinmektedir (Çamlıyer, 1997).
2.3. Çocuk gelişimi
Hareket eğitiminin birinci amacı bedensel gelişim olarak bilinmektedir. Çocuğun hareket etme yeteneğini ve genel sağlığını konusunda beden eğitimi dersi bütün diğer alanlardan daha çok katkıda bulunmakta ve bu önemi taşımaktadır (Çamlıyer, 1997).
Gelişim, organizmada iç ve dış etkenler sonucu, birbirine bağlı ve düzenli biçimde ortaya çıkan, ilerleyici bir dizi değişiklikler olarak tanımlanır (Muratlı, 2013).
Çocuklar süreklilik ile gelişmektelerdir. Çocuklukta gelişim, dönemler halinde farklılaşmaktadır. Gelişim aşamaları, bireysel farklılıklardan ve özellikler yönünden, her dönem kendinden sonra gelen dönemle birleştiği için, kesin sınırlarla birbirinden ayrılamaz. Bu sebeple gelişim sürecini ‘oyun çağı’, ‘erken okul çağı’ gibi açıklamak her zaman doğru olmayabilir (Muratlı, 2013).
İlköğretim okullarında beden eğitimi uygulamalarında en çok dikkat edilmesi gereken konu, çocuğun gelişim özelliklerini iyi bilmektir (Güneş, 2003).
7 2.3.1. Yaşlara göre gelişim özellikleri
2.3.1.1. 6-8 Yaş grubu Organlar arası denge oluşmamıştır,
Büyük ve küçük kaslar arası denge zayıftır,
Boydaki büyüme nedeniyle omurgada şekil bozukluğu ortaya çıkabilir (kas-eklem dengesi tam olarak oluşmamıştır),
Dikkatini uzun süre toplayamaz,
Hareketlidir ve teoriden hoşlanmaz, (Güneş, 2003).
Büyüme, kol ve bacakların boyuna uzaması biçimindedir,
Büyük ve küçük kaslar arasında koordinasyon zayıftır,
Küçük kasları gelişim içindedir,
Dikkati gelişme halindedir, (Aracı, 2001-1; Açak, 2005). 2.3.1.2. 8-10 Yaş grubu
Yorgunluğun farkına varmaz,
Sinir, kas ve eklem koordinasyonu sağlanmaya başlanmıştır,
Dönem sonunda vücut ve hareket gelişimi yönünden ‘çocukluk olgunluğuna’ ulaşılır (Harmandar, 2004).
Küçük kasların gelişimi hızlanmıştır,
Boyuna büyüme yavaş, enine büyüme daha hızlıdır,
Kas ve organ gücü gelişimi arasında uyum sağlanmıştır, (Aracı, 2001-1).
Dikkat 20 – 25 dakikaya çıkabilir,
Yeterli dinlenmesi gerekir,
Oyun ve spor ilgili alanlarının merkezidir,
Yeteneklerini ortaya koymak ister, (Güneş, 2003). 2.3.1.3. 10-11 Yaş kız ve 10-12 yaş erkek grubu Organ ve sistemler arası uyum gerçekleşmiştir,
Dikkat süresi uzamıştır ve büyüklere yakındır,
Hareketleri doğru ve çabuk kavrarlar,
Öğrenme isteği yüksektir,
8
11. yaştan sonra büyüme hızı artar ve vücutta değişiklikler başlar (Aracı, 2001-1; Açak, 2005; Güneş, 2003; Harmandar, 2004).
2.3.1.4. 12 – 14 Yaş grubu
Hızlı bir büyüme ve gelişme dönemidir. Kollar ve bacaklar hızlı ve vücudun diğer bölümlerine göre oransız büyüme içerisindedir. Eller ve ayaklar 14. yaşın sonunda alabileceği büyüklüğe ulaşmak üzeredir. Oransız olarak gelişen bu organları kullanmakta güçlük çeker,
Cinsel olgunlaşma başlamıştır,
Aşırı terlemeler olur,
Kalp ve dolaşım sistemindeki gelişim normal seyrini sürdürür,
Kız çocuklarındaki büyüme, erkek çocuklara oranla bir yıl öndedir,
Bazen çok hareketli ve bazen çok tembeldir. Kolay yorulur (Aracı, 2001-1; Açak, 2005; Harmandar, 2004).
2.3.1.5. 14 – 16 Yaş grubu
Özellikle erkek çocuklar için hızlı büyüme ve gelişme dönemidir. Bu dönemin başında kızlar erkeklere oranla daha gelişkindir. Dönem sonunda erkekler, boy ve ağırlık olarak kızları geçer ve bundan böyle bu fark kapanmaz. Kızlar gelişimi tamamlamak üzeredir.
Vücut bölümleri arasında denge kurulmaya başlamıştır. (Aracı, 2001-1; Açak, 2005; Harmandar, 2004).
Her sağlıklı insan hareket edebilme yeteneğine sahiptir, fakat bu yeteneğin geliştirilebilme ölçüsü farklıdır (Muratlı, 2013).
Çocuklarda gelişim sağlama için aerobik antrenmanları daha uygun görünmektedir. Çocuk büyüdükçe dayanıklılık verim yetisinde gelişim görünmektedir. Böylece büyük çocuklar küçük çocuklara göre, belli koşullarda daha yüksek dayanıklılık yetisine sahip olmaktadırlar. Tersine anaerobik kapasite oldukça düşük kalmaktadır. Artan yaş ile birlikte; çocuklarda büyüme koşullarına bağlı olarak, anaerobik kapasite de artış oluşmaktadır. Çocuklarda daha düşük anaerobik kapasite ve düşük dinlenme yetisi olmasına bağlı olarak; laktatın aşırı düzeyde yükselmesi nedeniyle çocuklar için anaerobik aktiviteler uygun olmamaktadır (Muratlı, 2013, s. 154).
9
Fiziksel uygunluk faktörlerin neyini ne zaman yapılacağı aşağıdaki tablo 1 de gösterilmektedir.
Tablo 1.Fiziksel Uygunluğun Motorik Özelliklerin Eğitimine Başlama Yaşları ve Yoğunluğu
Kondisyon
öğeleri 5-8 8-10 10-12 12-14 14-16 16- 18 18-20 20’den sonra Maksimal kuvvet + b + e ++ b ++ e +++ b +++e ++++ Çabuk kuvvet + e b + e ++ b ++ e +++ b +++ e ++++ ++++ Kuvvete devamlılık + b + e ++ b ++ e +++ b +++ e ++++ Aerobik dayanıklılık + e b + e b ++ e b ++ e b +++ e b ++++ ++++ Anaerobik dayanıklılık + b + e ++ b ++ e +++ b +++ e ++++ Tepki çabukluğu + e b + e b ++ e b ++ e b +++ e b ++++ ++++ Maksimal çabukluk + e b + e ++ b ++ e ++ b +++ e +++ b ++++ ++++ Hareketlilik ++ e b ++ e b ++ e b + e + b +++ e +++ b ++++ ++++ ++++ + : Dikkatli başlama (haftada 1-2 kez)
++ : Artan antrenman (haftada 2-5 kez) +++ : yüksek verim antrenmanı ++++ : buradan itibaren arttırılarak
Yaşa bağlı değişim (e: erkekler; b: bayanlar) (Muratlı, 2013).
2.4. Oyun
Çocuk yavaş yavaş büyür, sürekli hareket eder. Bu hareket az zamanda oyun şeklini alır (Güneş, 2003). Oyun, Çocuğun zihinsel kapasitesini geliştirir ve çocuğun her zaman
10
yapacağı iştir. Büyükler için iş ve çocuklar için oyun aynı anlamı taşır. Öğrenme ve hayata hazırlanmak için en keyifli yoldur. Çocuk tüm dikkatin oyuna verir ve zamanın nasıl geçtiğini anlamaz böylece oyun yoluyla öğrenebilir. Oyun bir eğitim aracı olarak tanımlanmaktadır. Boş zamanı değerlendirmekte ve düzenli bir toplum oluşumuna etki etmektedir (Açak, 2005).
Oyun, dıştan baskı veya etki olmadan içgüdüsel bir etkinliktir. Çocuk bilinçsiz ve amaçsız bir şekilde koşar, oynar, güler, bağırır ve tırmanır böylece oyun çocuğun gelişimini etkilemektedir (Açak, 2005). Oyun sırasında çocuklar kendilerini idare ederler ve bunu öğrenirler; aralarında liderler seçerler ve bazı kurallar koyarak disiplinin temellerini öğrenirler (Güneş, 2003).
2.4.1. Çocukların oyun ihtiyaçları
2.4.1.1. 6 - 8 Yaş Oyun ihtiyaçları (Açak, 2005):
Grup ya da takım halinde oynamaya isteklidir.
Çok kurallı oyunlardan hoşlanmaz.
Uzun süreli dikkat gerektiren etkinliklerden çabuk bıkar.
Evin dışında katıldığı hareketli ve eğlenceli oyunlar ile yarışmalara ilgileri fazladır.
Etkinlikler arasında sık sık dinlenmeye gerek duyar.
Kız ve erkek çocukların dönem sonuna doğru oyun ve ilgilerinin ayrılmaya başladığı görülmektedir (Açak, 2005).
Bu yaş grubuna uygulanması gereken aktiviteler (Topkaya, 2007):
Büyük kas gruplarına yönelik; kısa süreli yürüyüş; koşu, tırmanma, sıçrama, denge ve taklit, dramatize ve oyun biçiminde faaliyetler.
Kısa süreli şarkılı oyunlar.
Sonucu ödüllendirebilen grup halindeki kısa süreli eğlenceli yarışmalar.
Tüm süresi 30 dakikayı geçmeyen ve aralarda yeterince dinlenme verilen etkinlikler.
11 2.4.1.2. 8 – 10 Yaş
Oyun ihtiyaçları (Açak, 2005):
Oyun ve spor etkinlikleri ilgi alanının merkezidir. Başarıl olmak için çaba gösterir.
Erkek çocuklar kuvvet ve cesaret isteyen yarışmalar ve etkinliklerden hoşlanır. Kız çocuklarda eğlenceli takım oyunlarına ilgi fazladır.
Kız ve erkekler ayrı oynamak ister.
Kız ve erkek çocukları ayrı ayrı takım oyunlarına ilgileri fazladır.
Zamanın büyük kısmını arkadaşları ile dışarıda ve oynayarak geçirmek ister.
Büyüklerden anlayış ve bilgi ister.
Ritmik etkinliklerde yaratıcıdır. Yeteneklerini sergilemekten büyük mutluluk duyar (Açak, 2005).
Bu yaş grubuna uygulanması gereken aktiviteler (Topkaya, 2007):
Tüm kaslar ve eklemler için; hareketlilik, çabukluk ve denge hareketleri.
Ritmik ve müzikli hareketler.
Eğlenceli gruplu yarışmalar.
Duruş bozukluklarını düzeltici değerdeki çalışmalar.
Faaliyetler açık havada yapılmalı (Topkaya, 2007). 2.4.1.3. 10-11 Yaş kız ve 10-12 Yaş erkek Oyun ihtiyaçları (Açak, 2005; Topkaya, 2007):
Grup içindeki faaliyetlerden ve liderlikten hoşlanır.
Kız ve erkek çocuklar ayrı ayrı oynarlar.
Hareketleri doğru ve çabuk kavrar. Sportif etkinliklerde verimlilik dönemindedir.
Örenme isteği çok yüksektir.
Çabukluk ve hareket gelişimine yönelik çalışmalar.
Becerilerin, sergilenebileceği, eğlenceli takım oyunu ve yarışmalar.
Ritimli ve tempolu çalışmalar
Halk oyunları ve danslar
Açık hava geziler ve yürüyüşler
12
Karma olarak takım oyunları ve yarışmalar düzenlenmelidir.
Halk oyunları, dans, gezi ve izcilik etkinliklerine yer verilmelidir.
Üst düzey fiziksel uygunluk gerektiren hareketler yapılmamalıdır.
Aktivitelerde bireysel gelişim dikkate alınmalıdır.
Şekil 1.Motor gelişim dönemleri ve oyun evreleri (Topkaya, 2007).
2.5. Eğitim ve öğretim
Eğitim; bireyleri ve toplumları amaçlı, düzgün bir yaşam biçimine ulaştırma ve sahip olunan bilgi, beceri ve değerleri planlı bir şekilde bir sonraki kuşağa aktarmada ve bu arada insan davranışlarını yaşantılar yoluyla değiştirmedeki bir süreçtir. Eğitim; kişinin toplumsal yeteneklerinin ve optimum kişisel gelişiminin sağlanması için, seçkin ve kontrollü bir çevreyi ve okul etkinliklerini içine alan sosyal bir süreçtir (Harmandar, 2004, s. 3).
Eğitim yoluyla kişinin amaçları, bilgileri, davranışları, tavırları ve ahlak ölçülerinin değiştiği ifade edilmektedir (Varış, 1981; Demirhan, 2006).
Eğitim bireyin davranışlarında kendi yaşantısı yoluyla ve kasıtlı olarak istendik değişiklik meydana getirme sürecidir (Ertürk, 1979, s. 12; Demirhan, 2006).
13
Eğitim, ‘bireyin yaşadığı toplumda, uygulama değeri olan yetenek, yöneliş ve diğer davranış örüntülerini kazandığı süreçler toplamı olarak tanımlanmakta; ayrıca eğitimin bireyin toplumsallaşmasında ve bireysel gelişimin oluşmasında seçkin ve kontrollü bir çevreyi ve okul etkinliklerini içine alan toplumsal bir süreç’ olduğu vurgulanmaktadır (Demirel ve Ün, 1987, s. 57; Demirhan, 2006).
Başka bir deyişle insanın kalıtsal güçlerinin geliştirilip istenen özelliklere yoğunlaşmış bir kişiliğe kavuşması için kullanılacak en önemli bir araçtır. İnsanlara bilgi ve beceri kazandırmanın ötesinde eğitim; toplumun yaşaması ve kalkınmasını devam ettirebilecek ölçüde ve nitelikte değer üretmek, mevcut değerlerin dağılmasını önlemek, yeni ve eski değerleri bağdaştırmak sorumluğu taşır (Harmandar, 2004, s. 3).
Eğitim, bireylerin davranış örüntülerini değiştirme sürecidir (Demirhan, 2006, s. 9).
Öğretim ise, bireyin davranışlarında, kendi yaşantısı yolu ile ve kasıtlı olarak istenilen yönde değişme meydana getirme sürecinin okullarda uygulanması öğretim olarak adlandırılır (Büyükkaragöz ve Çivi, 1999).
2.6. Eğitim programı
Eğitim programı, bir eğitim kurumunun amaçları doğrultusunda düzenlenmiş “planlı” eğitim faaliyetlerinin tümü olarak tanımlanabilir. Doğan’a göre, eğitim programı, okulun kontrolü ve rehberliği altında öğrencilerin okul içindeki ve okul dışındaki tüm yaşantılarını kapsamaktadır (Doğan, 1997).
Eğitim programını, bir okulda yapılacak eğitim ve öğretim etkinliklerini düzenleyen bir belgedir (Büyükkaragöz ve Çivi, 1999).
Eğitim programı; konular listesidir; ders içerikleridir; çalışmaların programlanmasıdır; öğretim materyalleri listesidir; derslerin sıralanmasıdır; hedef davranışlar grubudur; okul içinde ve dışında öğretilen her şeydir ve okul personeli tarafından planlanan her şeydir. Genel anlamda eğitim programı, öğrencilerin yaşantılarını düzenleme olarak tanımlanabilir (Demirel, 2012).
Bir eğitim programının dört temel öğesi vardır (Variş, 1978). 1. Amaçlar
14 3. Öğrenme ve öğretme süreçleri
4. Değerlendirme
Amaçlar ile bireye kazandırılmak istenen davranışları belirlenir. Amaçlar belirlendikten sonra, saptanan amaçlara ulaşmasına yardım edecek “içerik” ve daha sonra içeriğin öğretilmesinde kullanılacak “öğrenme ve öğretme süreçleri” belirlenir. En son “değerlendirme” öğesi ile de amaçlara ulaşma derecesi tayin edilir (Variş, 1978).
Eğitim programı kavramı en geniş anlamda olup, öğretim ve ders programlarını da kapsamaktadır. Ders programı bir dersin amaç, içerik, öğretme öğrenme süreçleri ve değerlendirmelerinden oluşan programdır. Böyle bir ders programı bir okulun eğitim programının kapsadığı Matematik, Türkçe, Beden Eğitimi vb. tüm etkinlik kategorilerinin her biri için söz konusudur (Büyükkaragöz ve Çivi, 1999).
Öğretim programı ise; okulda yada okul dışında bireye kazandırılması planlanan bir dersin öğretimiyle ilgili tüm etkinlikleri kapsayan yaşantılar düzeneğidir (Demirel, 2012).
Ders programı; bir ders süresi içinde planlanan hedeflerin bireye nasıl kazandırılacağını gösteren tüm etkinliklerin yer aldığı bir plandır (Demirel, 2012).
2.7. Beden eğitimi
Beden eğitimi vücudun yapı ve fonksiyonun geliştirilebilmesi, eklem ve kasların kontrolü ve dengeli bir biçimde gelişmelerini sağlayan, boş zamanları değerlendirmeyi, fizik gücü en ekonomik tarzda kullanmayı, dolaysıyla organların kontrolünü, yöntemli bir şekilde hareket etmeyi öğreten bir faaliyet sistemidir. İnsanların bedenen, ruhen ve fikren gelişmesini, organizmanın bütünlüğünü zedelemeden dengeli bir şekilde gelişmesini sağlayan, bireyi kendisine ve bulunduğu topluma yararlı bir insan olarak yetiştiren bilimsel beden faaliyetlerine beden eğitimi denir (Açak, 2005, s. 9).
Spor ise, bireyin beden ve ruh sağılığının gelişmesi yanında, belli kurallara göre rekabet ölçüleri içinde mücadele etme, heyecan duyma, yarışma ve üstün gelme amacını içerir (Aracı, 2001-1).
2.7.1. Beden eğitimi dersinin önemi
Beden eğitimi, milli eğitimin temel ilkelerine uygun olarak kişinin beden, ruh ve fikir gelişimini sağlamaktır. İnsan toplum kurallarına uygun olarak yaşaması, birbiriyle olan
15
ilişkilerin iyi örneğin verebilmesi, yardımsever, insan haklarına saygılı, dürüst davranması, zeki, ruhsal ve bedensel yapı itibariyle sağlıklı olmasıyla bağlantılıdır. Beden eğitimi, insanın sosyalleşebilmesi ve kişiliğini bulup doğru bir çizgi üzerinde yol almasında büyük rol oynar (Aracı, 2001-1, s.5).
Her yaşta öğrenim çağında bulunan öğrencilerin sağlıklı bir gelişim gösterebilmeleri gelişim özelliklerine uygun, çok iyi hazırlanmış nitelikli genel bir eğitim göstermelerine bağlıdır. Eğitim; tüm organizmayı ilgilendiren, zihinsel ve bedensel bir ilişki olduğuna göre, zihin ve beden bir bütün olarak ele alınır. Çağdaş eğitim anlayışına uygun olarak, eğitimde hedeflerin gerçekleşmesi öğrencinin zihinsel eğitimi yanında, fiziksel eğitimi ile olanaklıdır. Genel eğitimin tamamlayıcısı ve ayrılmaz bir parçası olan beden eğitimi, aynı zamanda tüm kişiliğin eğitimidir. Bir başka deyişle, öğrencilerin gelişim özellikleri göz önünde tutarak fert ve toplum yönünden sağlıklı, mutlu, iyi ahlaklı ve dengeli bir kişilik sahibi; yapıcı yaratıcı ve üretken, ulusal kültür değerlerini ve demokratik hayatın gerektirdiği davranışları kazanmış bireyler olarak yetiştirmeleri için en önemli bir araçtır (Güneş, 2003, s.1).
Beden eğitimi dersleri çocuğun temel hareket becerilerini geliştirmek için idealdir ve sağlık için fiziksel aktiviteyi artırabilir (Van-Beurden vd., 2003). Fiziksel aktivite sadece fiziksel sağlık için yararlı değil, aynı zamanda bilişsel işlevler içinde yararlıdır (Kubesch vd., 2009).
İlköğretim ’de beden eğitimi, öğrencilerin motor becerilerini geliştirmek, hayat boyunca spora alıştırmak ve öğrencilerin sağlıklı yaşamını temin etmek açısından önemlidir (Yenal, Çamlıyer ve Saraçoğlu, 1999; Taşmektepligil, Yılmaz, İmamoğlu ve Kılcıgil, 2006). Bu nedenle ilköğretim programlarında beden eğitimi dersinin yeterince yer alması çok önemlidir (Taşmektepligil, Yılmaz, İmamoğlu ve Kılcıgil, 2006).
Beden eğitimi dersinin temel amacı çocukların fiziksel zihinsel, sosyal ve duygusal gelişimlerini en üst düzeye çıkarılmasına katkıda bulunmaktır. Beden eğitimi dersinin bu işlevi yerine getirebilmesi öğrenci, öğretmen ve öğretim programı arasında sağlıklı ve uyumlu bir ilişki olması gerekir (Gülüm ve Bilir, 2011).Fiziksel aktiviteye yönelik olumlu davranışların gelişimi beden eğitimi programlarının tarihsel amacı olmuştur (Siedentop, 1991).
16
Büyüme ve beden gelişiminin en hızlı dönemi ilköğretimdedir. İlköğretim, eğitim bakımından çok önemli olduğu gibi fizyolojik, bedensel ve sosyal gelişim açısından da çok fazla önem taşımaktadır (Gülüm ve Bilir, 2011).
Yaş ilerledikçe öğrenciler beden eğitimi dersinde daha aktif olmaktalar. İlköğretim öğrencileri ile ortaöğretim öğrencileri karşılaştırdığımızda, ortaöğretim öğrencileri beden eğitimi dersinde daha aktif görünmektedirler. Bu durum 3 nedenle açıklanabilir. Birincisi, çocuklar büyüdükçe motor gelişimleri artar böylece motor becerileri yükseltilmiş olur. Motor beceriler çocuklara ’da, fiziksel aktivite ve spor da başarılı olmalarınada daha etkindir. İkincisi, fiziksel aktivite ve sporda daha başarılı deneyimlerin sonucu olarak çocukların motivasyonları artabilmektedir. Üçüncüsü, çocuklar büyüdükçe beden eğitimi dersleri sayesinde daha geniş çaplı aktiviteler yapabilirler (Fairclough ve Stratton, 2006). İlköğretim yaşını 15 yaş sonuna kadar kabul edecek olursak, çocuğun fiziksel özelliklerinden bu dönemde yeterli denetim altında olmadığı; kas gücü, ağırlık ve boy gibi bir takım özelliklerin çocuğun gelişimini etkilemede etkili olduğu düşünülecek olursa, bu dönemin beden eğitimi ve spor açısından çok iyi değerlendirilmesinin gerekliliği ortaya çıkacaktır. Beden eğitimi dersi aracılığı ile sağlıklı nesiller yetiştirmek ilköğretim çağında uygulanacak etkin beden eğitimi dersleri ile mümkün olduğunu söyleyebiliriz. (Gülüm ve Bilir, 2011; Boztepe, 1994).
2.8. Akademik başarı
Akademik başarı ya da akademik performans eğitimin sonucudur. Öğrenci, öğretmen veya kurumun kendi eğitim hedeflerine ulaşmış olmasıdır (Ward, Stoker ve Murray-Ward, 1996). Beden eğitimi dersi, öğrencilerin diğer derslerde akademik başarılarını olumsuz etkilememektedir ve hatta katkıda bulunmaktadır. Ayrıca beden eğitimi derslerinin azaltılması, akademik başarıya neden olmamaktadır (Pate vd., 2006).
Yapılan çalışmalarda fiziksel aktivite veya beden eğitimi dersi akademik başarıyı olumlu etkilemektedir (Dwyer, Sallis, Blizzard, Lazarus ve Dean, 2001; Coe, Pivarnik, Womack, Reeves ve Malina, 2006; Stevens, Stevenson ve Lochbaum, 2008).Wilkins vd. (2003) beden eğitimi dersi ile akademik başarı arasında anlamlı bir ilişki bulmamışlardır.
17 2.9. Beden eğitimi programları
Eğitim ve öğretim işi programlı olarak yapılmalıdır. Çünkü ideal bir topluma ulaşmak için belirli eğitim hedefleri vardır. Bu hedeflere ulaşmak için belli ve uygun programları sürdürmelidirler. Bu yüzden her ülke politikasına uygun olarak eğitim programları ve her ders için öğrenim programı geliştirir ve bu programlar sürekli değiştirmektedir (Büyükkaragöz ve Çivi, 1999).
2.9.1. Örnek olarak bazı ülkelerin milli eğitime göre beden eğitiminin genel amaçları
Milli eğitim temel kanununda yazılı olan Türk Milli Eğitiminin genel amaçlarından birisi; “Beden, zihin, ahlak, ruh ve duygu bakımlarından dengeli ve sağlıklı şekilde gelişmiş bir kişiliğe ve karaktere, hür ve bilimsel düşünme gücüne, geniş bir dünya görüşüne sahip, insan haklarına saygılı, kişilik ve teşebbüse değer veren, topluma karşı sorumluluk duyan; yapıcı, yaratıcı ve verimli kişiler olarak yetiştirmek’ olarak görünmektedir (Millî eğitim temel kanunu, 1973).
Türkiye Milli Beden Eğitimin genel amaçları; ‘Beden eğitimin genel amaçları, Atatürk ilkeleri ve inkılapları, anayasa, milli eğitim temel kanunu ve Türk milli eğitiminin temel amaçları doğrultusunda; öğrencilerin gelişim özellikleri de göz önünde tutularak, onların kişisel ve toplumsal yönden sağlıklı, mutlu, iyi ahlâklı ve dengeli bir kişilik sahibi, yapıcı, yaratıcı ve üretken, milli kültür değerlerini ve demokratik hayatın temel ilkelerini benimsemiş fertler olarak yetiştirilmeleridir’ olarak yazılmaktadır(Aracı, 2001-2).
İran’ın Milli Beden Eğitiminin amaçları ise; Beden eğitimi, milli eğitim programı ile aynı yöndedir. Öğrencilerin ilgi ve isteklerini, bedensel farklıklarını dikkate almak, İslami ve İran’a göre olan değerlerden faydalanmak, bedenin bütün güçlerini, motorik gelişimlerini ve insan sıfatları geliştirmek amacı ile İran’ın milli eğitim programında yer almalıdır. Beden eğitimi alanı, 11 tane öğrenme alanlarından birisidir. Beden eğitimi öğrenme alanının; beden ve ruh sağlığı, bedensel faaliyetlerin doğru kullanması, bedensel becerileri, sağlam ve doğru eylenme yolları, sağlığı koruma ve sağlıklı yaşam yollarını tanıtması, hastalıkları önleme ve bireylerin davranışlarını kontrol etme amacı vardır (İran Eğitim Bakanlığı [İEB], 2012, s.6).
18
Tipik bir beden eğitimi dersinde, öğrenciler fiziksel aktivitelerini durdururlar ve gösterilerini gözlemlerler ya da grupları organize ederler (van Beurden vd., 2003). Çalışmalarda ortalama tipik bir beden eğitimi ders süresi 33,7 dakika olarak hesaplanmıştır ve ders başına bir öğrenci orta-yüksek şiddetli bir fiziksel aktivite için ortalama 12,6 dakika harcamıştır (van Beurden vd., 2003).
Eğitim programlarının içinde yer alan beden eğitiminin amaçlarından biri öğrencilerde sağlıklı aktivite alışkanlıkları geliştirerek onların kendi bedenlerine uygun fiziksel aktiviteyi yaşamları boyunca devam ettirmelerini sağlamaktır (Millî eğitim temel kanunu; İEB, 2012, s.6).
2.10. Sağlıkla ilgili beden eğitimi programı
Sağlık genel tanımıyla kişinin bedeninde hastalık sakatlık veya hastalık yapıcı bir etkenin bulunmaması durumudur. Diğer yönden sağlık, bedensel iyiliğin yanında ruhsal ve sosyal olarak da tam bir iyilik halidir (Testa ve Simonson, 1996).
Sağlıkla ilgili beden eğitimi programı, yaşam boyu fiziksel aktiviteye teşvik eden, orta-yüksek şiddetli ve solunum ve kalp hızında artışa neden olan bazı fiziksel aktivitelerden oluşan, davranışsal ve motor becerilerini geliştirmek amacı ile tasarlanan beden eğitimi programının bir türüdür (Pate vd., 2006).
Örnek olarak; obezite oranları ABD çocuklarında ve gençlerinde yükselmiştir. Çocukların 6-11 yaşları arasında, % 15,8 kilolu ve% 31,2 aşırı kilolu oldukları için risk altındadırlar. Çocuklukta obezite oranlarında hızla artış görünmektedir. Bu problemi çözmek için okulların rolü önemlidir. Birçok kamu sağlığı, tıp ve eğitim otoriteleri tarafından öğrencilerin fiziksel aktivitelerinin sağlanması için beden eğitimi programlarının genişletilmesi tavsiye edilmiştir (Pate vd., 2006).
Fiziksel aktivitenin az olması ve sedanter yaşam tarzı, obeziteliğin artış nedenlerinden biridir. Böylece erişkinlerde ve hatta çocuklar arasında kardiyovasküler hastalıkların, risk faktörlerinin artışına neden olabilmektedir (Jackson vd., 2002).
Bütün genç insanlar en azından günde 1 saat orta şiddetli fiziksel aktiviteye katılmalıdırlar. Ufak aktivite yapmakta olanlar ise günde en azından yarım saat fiziksel aktivitede bulunmalılardır. Buna ilaveten yardımcı öneri, haftada en az iki kez fiziksel aktivite
19
yapmaktır. Bu aktivitelerin bazıları kas kuvvetin ve esnekliğe yardım eder ve kemik sağlığını güçlendirir (Van-Beurden vd., 2003).
Beden eğitimi dersleri sınıfları anaokulundan 12.sınıfa kadar haftada 3 kez olmalıdır. AHA (American Heart Association) beden eğitimi süresinin ilkokullar için haftada en az 150 dakika orta okullar içinse haftada en az 225 dakika olması gerektiğini savunmuştur (Hayman vd., 2004).
Beden eğitimi dersleri ve okul destekleyici spor programları ergenlik döneminde fiziksel aktivitenin olması ve sağlıklı yaşamı sağlayabilir (Beets ve Pitetti, 2005).
Çocuklar için ilk resmi beden eğitimi deneyimleri, ilköğretim okulunda meydana gelmektedir. Çocuklar günlük zamanlarının yaklaşık %40 ila %45 arasında okullarda harcamaktadırlar. Bu yüzden beden eğitimi dersi öğrencilerde fiziksel aktiviteyi geliştirmek için önemlidir (Fairclough ve Stratton, 2006).
Çocukların temel hareket becerilerini, eğlenceli ve ilginç aktiviteler, görevler ve oyunlar yoluyla geliştirmek gerekmektedir (Fairclough ve Stratton, 2006).
Sigfúsdóttir, Kristjánsson ve Allegrante (2007) yaptıkları bir çalışmada öğrencileri sağlıklı beden açısından sıralamışlardır. Sağlık değerleri düşük olan öğrenciler bir akademik yıl içerisinde daha fazla beden eğitimi dersinde devamsızlık yapmışlardır ve sağlıklı öğrenciler ile karşılaştırıldığında anlamlı bir fark bulunmuştur.
Beden eğitimi dersleri geleneksel olarak, sağlık sonuçlarıyla doğrudan ilişkili olmayan hedeflerle sürdürülmektedir. Okullar öğrencilerine standart beden eğitimi hedeflerinin tümünü tanıtmak için yeterli zaman ve kaynak bulamadıklarından, sağlık-ilişkili beden eğitimi kavramı bugün teşvik edilmektedir. Sağlıkla ilgili beden eğitimi kavramının en önemli amacı ömür boyu fiziksel aktivitenin gelişimini sağlamaktır. Beden eğitiminin önceliği öğrencileri eğlenceli fiziksel aktivitelere katılımı için fırsat sağlamak, fiziklerini uygun ve sağlıklı hale getirmek ve motorsal ve davranısşsal becerileri sağlamaktır (Pate vd., 2006).
Beden eğitimi, çocukların sağlığı geliştiren fiziksel aktivitelere katılımını sağlamada önemli rol oynayabilir (McKenzie vd., 2003; McKenzie, Sallis, Kolody ve Faucette, 1997). Okullarla giden bütün çocuklar öğretmenleri tarafından okullarda kaliteli beden eğitimi programlarıyla yürütülen fiziksel aktivitelere ve sağlıkla ilgili fiziksel uygunluk programlarına katılmaları konusunda teşvik edilmelidirler. Okullar fiziksel aktivite
20
seviyelerini arttırmada potansiyele sahiptirler. Böylece toplum sağlığına katkıda ve sağlıkla ilgili fiziksel uygunluğun ilerlemesinde öneli rol oynayabilirler (Wallhead ve Buckworth, 2004).
Genel anlamda beden eğitimine ayrılan zaman sağlık ve fiziksel uygunluğa anlamlı kazanımların elde edilmesi için yeterli olmayabilir (Blom, Alvarez, Zhang ve Kolbo, 2011).
Sağlıklı kalmak için orta-yüksek şiddetli aerobik fiziksel aktiviteler önerilmektedir. Öneriler aerobik fiziksel aktivitelerin en az 30 dakikasının orta-yüksek şiddetli olmasıgerekmektedir (Beets ve Pitetti, 2005).
2.10.1. Sağlıkla ilgili beden eğitimi programları
Sağlıkla ilgili beden eğitimi kavramlarıyla ilişkilendirilen çalışmaların bir kısmı bugün yürütülmektedir. Okullarda fiziksel aktivitenin teşviki üzerine yaklaşımlara yönelmeye odaklanan çalışmalar bulunmaktadır. Örnek olarak; kardiyovasküler sağlık için çocuk ve genç denemesi (Child and Adolescent Trial for Cardiovascular Health, CATCH) (McKenzie vd., 1996; McKenzie vd., 2001), sağlık için koş (Go for Health) (Simonsmorton, Taylor, Snider, Huang ve Fulton, 1994; Parcel vd., 1987), aktivite programı için hayat tarzı eğitimi (Life style Education for Activity Program, LEAP) (Pate vd., 2005; Dishman vd., 2005), ortaokul fiziksel aktivite ve beslenme (Middle School Physical Activity and Nutrition, M-SPAN) (Sallis vd., 2003; McKenzievd., 2010), spor oyunları ve çocuklar aktif rekreasyon (Sports Play and Active Recreation for Kids, SPARK) (McKenzie, , Sallis, Kolody ve Faucette, 1997; Sallis vd., 1997) ve genç kızlar için aktivite denemesi (Trial of Activity for Adolescent Girls, TAAG) (Stevens vd., 2005). Bu çalışmaların çoğu, çoklu kardiyovasküler hastalıklara neden olan risk faktörlerine ve önleyici temel fiziksel aktiviteler, sürekli oturma davranışı ve diyet davranışlarına müdahale etmek için tasarlanmışlar. CATCH programının sonucunda ders süresine ve sıklığına müdahale edilmeden öğrencilerde orta-yüksek şiddetli fiziksel aktivite yapma süresi 37% den 52% ye çıkarılmıştır (McKenzie vd., 1996; McKenzie vd., 2001).
M-SPAN programının sonucunda okullarında orta-yüksek şiddetli fiziksel aktivite yapma süresi %18e kadar arttırılmıştır (Sallis vd., 2003).
LEAP programında fiziksel aktiviteleri geliştirmek için okul çevreleri tasarlanmıştır. LEAP programı 6 maddeye odaklanmıştır; öğrencilere sağlık eğitimi, programa uygun bir okul çevresi tasarlaması, okulun sağlık servisi, okul personel sağlığına önem verme, öğrencileri
21
sağlıklı yaşama teşvik etme ve öğrencilerin ailelerine sağlıkeğitimi verme. Bu programın bir yıllık uygulamasından sonra fiziksel aktivite alışkanlığı ve yüksek şiddetli fiziksel aktivite yapma süresi anlamlı bir artış göstermiştir (Pate vd., 2005).
2.10.1.1. SPARK
SPARK (Sports, Play, and Active Recreation for Kids) bir araştırma-tabanlı ilköğretim beden eğitimi programı olarak başlanmıştır; Şimdi ise ortaokul ve lisede beden eğitimi artı okul sonrası aktiviteleri için de özel programlar içermektedir. SPARK programında personel ve öğretmen sağlığı, beslenme eğitimi ve sağlık eğitimi yer almaktadır ve toplum sağlığı açısından geliştirilmiştir. SPARK programları çocukların düşük seviyelerde fiziksel aktivite ve fiziksel uygunluğu ile mücadele için tasarlanmıştır. SPARK 1989 yılında ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH) tarafından desteklenen 7 yıllık bir hibe ile başlatılmıştır. Proje ilköğretim öğrencileri için sağlıkla ilgili beden eğitimi programını değerlendirmek için yürütülmüştür (McKenzie, Sallis ve Rosengard, 2009).
SPARK müfredatı hem sınıf öğretmenleri hem de beden eğitimi öğretmenleri için tasarlanmıştır. Dersler parçalı rahatlıkla uygulanabilecek hale getirilmiştir. Müfredat 4 haftaya bölünmüş yıllık planlar içermektedir. Standart bir ders iki parça olmaktadır; sağlıkla ilgili fiziksel uygunluk odaklı ders ve motor/spor beceri odaklı ders. Sağlıkla ilgili fiziksel uygunluk odaklı aerobik aktiviteler, dans, aerobik oyunlar ve zıplama aktivitelerini içermektedir. Ana amaç kardiyovasküler dayanıklılığın gelişimini sağlamak olmasına rağmen, karın kası ve üst vücut gücünü geliştiren aktiviteler içerir. Motor beceriler odaklı aktiviteler; basketbol, futbol ve voleybol gibi sporlarda yaş uyumlu becerilerin kullanımını içermektedir. Bu beceriler ve ilişkili konular senaryolaşmış müfredat rehberliğinde 30 dakikalık ders saatinde düşünülmüştür. SPARK kendini yönet programdır. Bu program çocukların düzenli fiziksel aktivitelerini geliştirmesi ve genelleştirilmesi için tasarlanmıştır. Her derste öğrenciler gelecek hafta için kendi fiziksel aktivitelerini ayarlarlar ve düzenli fiziksel aktivitede katılımı güçlendirmek için puan sistemi uygularlar (McKenzie, Sallis ve Rosengard, 2009).
2.10.1.2. TAKE 10!
Fiziksel aktiviteyle akademik müfredatı birleştirmek için ve sınıf eğitimi esnasında öğrencilerin fiziksel olarak aktif olmalarına izin veren birkaç program tasarlanmıştır. TAKE 10! bu programlardan birisidir. TAKE 10! İlkokul sınıflarında sınıf dersi ve
22
hareketin birleşmesinin mümkün olduğunu göstermektedir. Öğrenmeye odaklanma için öğrencilere yardım eder ve fiziksel aktivite seviyelerini artırır. TAKE 10! Yaş uyumlu fiziksel aktiviteyle sınıflara özgü akademik öğrenme hedeflerini birleştirmek için tasarlanmıştır (Kibbe, 2011).
Stewart, Dennison, Kohl ve Doyle (2004), yaptıkları çalışmada TAKE10! aktivitesine katılan 1.3.ve 5. Sınıf öğrencilerin harcadığı enerjiyi tahmin etmişler ve her yaş grubu için pozitif bulgular bulmuşlardır.
2.10.1.3. LEAP
Aktivite programı için hayat tarzı eğitimi (Life Style Education for Activity Program, LEAP)beden eğitimi dersleri kız öğrencilerin fiziksel aktiviteden keyif almalarını arttırmak, motor becerileri öğretmek ve aktif bir ömrü desteklemek içi geliştirilmiştir veya daha fazlasında orta-tüksek şiddetli aerobik fiziksel aktivitelere kızları dâhil etmek için tasarlanmıştır (Pate vd., 2005).
LEAP programında kızlarda fiziksel aktiviteyi arttırmak için tamamen okul müdahalesi gereklidir (Saunders vd., 2012).
2.10.1.4. Move It Groove It
Move It Groove It programı beden eğitimi için çocuklarda hedeflenen hem fiziksel aktivite seviyelerini arttırmak hem de geliştirilmiş temel hareket becerilerini başarmalarını sağlamak için tasarlanmış başka bir programdır (van Beurden vd., 2003).
2.10.1.5. KISS
KISS (okul bazlı fiziksel aktivite programı) ilköğretim seviyesindeki çocuklar için hedeflenmiş fiziksel aktivite programıdır. Bu programda öğrencilerin iki beden eğitimi dersini bir haftada almalarını gerektirir. Motor becerilerin artışına neden olan aktiviteleri gerçekleştirmek ve her gün ev ödevlerinden 10 dakikafiziksel aktivite yapmayı amaçlar. Bu programın gerçekleşmesi sağlığın gelişmesine yardım edebilir ve kardiyovaskülerve diğer hastalık risklerini azaltarak geri kalan hayatlarında da sağlıkla yaşamalarına katkıda bulunabilir (Kriemler vd., 2010).
2.11. FİTNESSGRAM ölçüm aracı
Cooper Enstitüsü tarafından geliştirilen bir fiziksel uygunluk testidir (Cooper Institute for Aerobic Research). FİTNESSGRAM, çocuklar ve gençler için kapsamlı bir fiziksel
23
uygunluğu değerlendiren ölçüm aracıdır. FİTNESSGRAM ölçüm aracının, amacı çocuklarda keyifli ve düzenli fiziksel aktiviteyi teşvik etmektir. Sağlık ile ilgili fiziksel uygunluk test çeşitlerini içermektedir. Kardiyovasküler uygunluk, kas gücü, kas dayanıklılık, esneklik ve vücut kompozisyonunu değerlendirmek için tasarlanmıştır. Fiziksel uygunluk faktörlerinin her biri için, sağlık ile ilgili ölçüt standartları oluşmaktadır. Öğretmenler tarafından, öğrencilerin fiziksel uygunluk ihtiyaçlarını belirlemek için kullanılabilmektedir. Tüm çocuklar FİTNESSGRAM da başarılı olabilir. FİTNESSGRAM da fiziksel uygunluğun yüksek seviyede olması iyi bir sağlık için gerekli değildir. FİTNESSGRAM da Öğrenciler, sağlıklı bir fiziksel uygunluğun üst limitine ulaştığı zaman, öğretmenler tarafından test durdurulabilir. Bu şekilde test performansını durdurmak toplam test süresini azaltır. Bu yüzden öğrencilerde utanma olasılığını azaltabilir ve ayrıca fiziksel uygunluğu yüksek olan öğrenciler tarafından diğer öğrencilere yapılan baskıyı önleyebilir. FİTNESSGRAM ile bildirilen performans kesin bir maksimal çabayı temsil etmemektedir (Meredith ve Welk, 2004).
Tablo 2.Öğretmen Tarafından Seçilebilen FİTNESSGRAM Testleri Aerobik
kapasite
Vücut kompozisyonu
Kas gücü, dayanıklılık ve esneklik Karın kas gücü ve dayanıklılığı Gövde ekstansör kasları gücü ve esnekliği Üst vücut gücü ve dayanıklılığı Esneklik Mekik
koşusu indeksi (BMI) Vücut kitle
Mekik çekmek
Ters mekik Modifiye barfiks (yatay şekilde barfiks) Sırt koruyucu Otur-Uzan Bir mil koşusu Deri kıvrım ölçümleri 90 derece şinav çekmek Omuz esnekliği
Yürüme testi Barfiks
Barfikste fleksiyon durumunda
kalmak (Meredith ve Welk, 2004).
