K e m a l Özdemir kitabına
ilişkin olarak şunları
söylüyor: “Kitabımızda yer
alan Kitab-ı Bahriye
portolonları bugüne kadar
pek az haritası yayımlanmış
bir yazmadan alınmıştır. 16.
yüzyıl sonuna doğru
İstanbul’da yapıldığını
sandığımız bu yazma, Kitab-ı
Bahriye’nin en güzel
kopyasıdır ve Osmanlı Sarayı
için hazırlanmıştır. İstanbul
Üniversitesi
Kütüphanesi’nde yer alan bu
eşsiz Bahriye kopyası, 16.
yüzyıl Osmanlı
haritacılığının ve görsel
sanatlarının ulaştığı düzeyi
göstermesi açısından büyük
önem taşımaktadır. ”
ALPAY KABACALI
elibolulu Piri Reis (tara adıy la Muhiddin Piri, öl. 1554), bir Türk korsanıydı. 15. yüz yılın son çeyreğinde, amcası Kemal Reis’le birlikte Akde niz’in batı kıyılarında korsanlık yap mış; II. Bayezid’in Venedik seferine savaş gemisi kaptanı olarak katılmış ve başarı göstermiş, ardından Osmanlı donanması hizmetine alınmıştı. D o nanmanın deniz seferlerinde de başarı kazanan Piri Reis, amcasının ölümün den (1510) sonra G elibolu’ya çekildi ve “Dünya H aritası”nı çizdi. 1513 ta rihli bu haritayı I. Selim’e (Yavuz) sun du. Sonraki yıllarda, zaman zaman se ferlere katıldıysa da, çoğu kez G elibo lu’da kalarak Kitab-ı Bahriye üzerin de çalıştı ve bunu 1526’da I. Süley man’a (Kanuni) sundu.
1528’de bugün “ikinci Dünya H ari tası” diye tanınan “ Kuzey Atlantik Haritası”nı tamamladı ve bir kez daha padişahın övgüsünü kazandı.
Sonraları uzun yıllar güney denizle rinde görev yapan, Umman ve Basra seferlerini düzenleyen Piri Reis, 1547’de Süveyş’teki donanmanın kap tanlığına (“Hint Kaptanlığı”) getiril di. 1552’de M aksat’ı Portekizlilerden alarak Hürmüz Kalesi’ni kuşattıysa da, çok geçmeden, onarım görmesi ve dinlenmesi gereken donanmasını Bas ra limanında bırakıp üç gemiyle Mı sır’a doğru yola çıktı. Gemilerden biri fırtınaya tutulup battı. Mısır’a ulaştı ğında, Basra Beylerbeyi Kubad Pa- şa’nın donanmayı terketmekle suçla ması, buna eklenen politik nedenler ve
Kemal Özdemir den “Osmanlı Deniz Haritaları”ndan sonra PiriReis haritaları
Piri Reis'in ilginç haritaları
çıkar çekişmeleri sonucu, 1554’te padişah fermanıyla Kahire’de idam edildi.
Piri Reis’in yaşamı üzerine, Ki-
tab-ı Bahriye’sinden de yararlanı
larak elde edilen bilgiler bunlar... Osmanlı tarihinin sayfalarında, birçok devlet görevlisinin buna benzer yaşam öyküleri vardır. Bir dönem gelir, yıldızları parlar; bir dönem gelir, boyunları vurulur... Ama Piri Reis, haritalan ve Kitab-ı
Bahriye’si sayesinde, o karanlık
sayfalarda kalmaktan kurtulmuş. Bugün de yaşıyor.
Kemal Özdemir, 1513 tarihli “Dünya Haritası” üzerine şu bilgi leri veriyor:
“ Deve derisi üzerine çizildiği an laşılan harita, dokuz renkte boyan mış ve resimlenmiştir. 86 cm bo yundadır. Üst yanında genişliği 61 cm, alt yanında 41 cm’dir. Dikkatli bakıldığında, haritanın sağ yanın da (doğu bölümü) boydan boya kop muş olduğu hemen göze çarpar. Alt kısmının (güney) genişliğinin kısa olu şu, derinin olağan yapısmdan ileri ge lir. Doğu bölümündeki kopma dolayı sıyla ‘Dünya Haritası’ndan geriye At las Okyanusu’nun boydan boya iki kı yısı kalmıştır. İspanya, Fransa, Afri ka’nın batı kıyılan, Amerika'nın doğu kısımları ile Florida kıyıları, Antiller, Güney Amerika’nm doğu bölümü bu günkü haritalara yakın doğrulukta çi zilmiştir. Güney Amerika ile Afrika arasındaki mesafe, günümüz modern haritalarına büyük uyum sağlar. ”
Kemal Özdemir, “Antarktika dağla rının haritada yer alması ise ayn bir bi linmezdir,” diyerek, bu konuda ilk kez şu görüşleri ortaya atıyor: “Yüzyıllar dır buzullarla kaplı bu dağlar 1951’de ses yansıtıcı bir sistemle keşfedilmiştir. (... Piri Reis haritasında...) bu dağlar deniz kılavuzlarında yer alan ve gemi- cilerce kıyılan seyir halindeyken tanı yabilmek için çizilen siluet görüntüle rin haritaya yansıtılması ile gerçekleş miştir.”
Bu haritanın 1935’te Türkçe, Al manca, İngilizce ve Fransızca açıkla malı tıpkıbasımı yapılmış; harita 1966’da ikinci, 1981’de üçüncü kez basılmıştır. Önemi, ilk Türk haritala rından biri olmasından ve modern ha ritalara benzemesinden gelmektedir.
“ikinci Dünya Haritası” da denilen “Kuzey Adantik Haritası” , ilkinin bu lunamayan parçaları aranırken Topka- pı Sarayı’nda ele geçirilmiştir. “Ceylan derisi üzerine, sekiz renkle boyanmış,
Osmanlı tarzı süslemelerle bezeli çer çevesiyle göze çarpan bu harita da tipik bir deniz haritasıdır (portolan). Piri Reis üslubunun tipik bir örneği olan harita 69x70 cm boyutlarındadır. Çer çevenin sadece kuzey ve batı kenarın da bulunması, üzerindeki notların ke nara gelen kısımlarının yarım kalmış olması, bu haritanın da bir parça oldu ğunu göstermektedir.
Bu nedenle elimizdeki harita Atlas Okyanusu’nun kuzeyini, Kuzey ve O r ta Amerika’yı kapsamaktadır. Harita üzerinde hemen göze çarpan ve porto- lanların tipik özelliklerinden olan dör dü büyük ve süslü, ikisi küçük, atlı rüz gâr gülü ile iki mil ölçeği bulunmakta dır.”
Kemal Özdemir’e göre bu “bir dün ya haritası değildir. Kaybolmuş olan kı sımlardaki alan büyük olasılıkla alt ke narda (güney) Antarktika, sağ kenarda (doğu) İstanbul’u kapsamaktadır. (...) Piri Reis, Osmanlı başkenti ve Yeni Dünya’yı büyük ölçekli bir haritada bi- rarada göstermek istemiştir. Bir diğer amaç, 1513 yılında saraya sunduğu ha ritadaki bilgileri yeni keşifler ışığında güncelleştirerek Kanuni’ye sunmak is temiş olmasıdır. Bir diğer olasılık Ame rika kıtasmdaki yeni keşiflere ilgi du yan Osmanlı sarayı bu haritayı çizmek için Piri Reis’i görevlendirmiştir. ”
Hem Akdeniz ve Ege’de sefere çıkan kaptanlar için “eşsiz bir kılavuz” , hem de Piri Reis’le ilgili bilgilerin kaynağı olan, aynı zamanda ilginç harita çizim- leriyle dikkati çeken 1525 tarihli
Ki-tab-ı Bahriye’nin başlangıç bölümleri
manzumdur. Bu bölümlerde yalın bir Türkçe (Kâtip Çelebi’ye göre “basit gemici ağzı”) kullanılmıştır. “Böyle ol ması doğaldır; Piri Reis, kılavuzunu gemicilerin anlayacağı bir dille kaleme almıştır.” Bu manzum bölümde pusu la ve haritanın kullanılmasından “ An- tilye sahillerinin bulunuşu ”na (Ameri ka kıtasının keşfi) kadar birçok konu da bilgi verdikten sonra, “şiir diliyle devam etmenin sözü uzatacağını, de nizde zorluk sırasında uzun sözün uy gun olmayacağını” belirterek anlatı mını düzyazıyla sürdürür.
Piri Reis, Kitab-ı Bahriye’nin her b ö lümü için “harti” adını verdiği bir por tolan çizmiştir. Kitaptaki bilgilerin gerçeğe uyduğu belirtilmektedir. Y az ma nüshalarından biri Ayasofya M ü zesi Kütüphanesi’ndedir ve bugüne kadarki yayınlarda bu nüsha temel alınmıştır. 1935’te Türk Tarih Kuru- mu’nca tıpkı basımı yapılan kitap, öz gün metni, çevrimyazısı, dili yalınlaştı rılmış metni ve İngilizce çevirisiyle bir likte 1988’den başlayarak dört ciltte yeniden yayımlandı.
Kitabında sırasıyla Piri Reis, Dünya Haritası, Kuzey Adantik Haritası ve
Kitab-ı Bahriye üzerine bilgiler veren
Kemal Özdemir, sözkonusu iki harita
ile Kitab-ı Bahriye’den seçilmiş 40 ha
ritayı yayımlamaktadır. Bunlar, b u günkü Türkiye’nin kıyıları ağırlıklı ol mak üzere, çepeçevre Ege ve Akdeniz kıyılarının haritalarıdır.
Kitaptaki örneklerin bugüne kadar pek az haritası yayımlanmış bir yazma dan alındığını belirten Özdemir, ekli yor: “ 16. yüzyılın sonuna doğru İstan bul’da yapıldığını sandığımız bu yaz
ma, Kjtab-ı Bahriye’nin en güzel kop
yasıdır ve Osmanlı Sarayı için hazır lanmıştır. İstanbul Üniversitesi K ü tüphanesi’nde yer alan bu eşsiz Bahri ye kopyası, 16. yüzyıl Osmanlı harita cılığının ve görsel sanatlarının ulaştığı düzeyi göstermesi açısından büyük önem taşımaktadır. ”
Değişik kopyalarda değişik süsle melerin kullanılmış olması ve miııya- türlü elyazmaları arasında bile benze rine az rastlanan bu kopyanın varlığı, gerçekten de, 16. yüzyılda OsmanlIla rın görsel sanatlar alanında önemli bir aşamaya ulaştığını vurgulamaktadır. Bu nokta, Piri Reis’in haritacılığı ka dar önem lidir.«
Piri Reis/ Kemal Özdemir/ Başkent
Ofset Kültür Yayınlan/ Büyük boy/ X X IV sayfa + 40 harita C U M H U R İ Y E T K İ T A P S A Y I 2 3 4 t * . .. l . b j | . ! < ! > • ı ı . <* J 3 E J ’4^i . U y »l I 1 <1 t* rJ -M? 'icd * 00» ; r r C > T - rL'»r S A Y F A IJ
*1
Taha Toros Arşivi
