...ı!lA...r!io-.Tı;Qwrlllkj;ıı·Y(.llaLtAarIJa~şllhrı:ımw.IliI.lın:.u:.ıEIIlDsilltillltQlIlIşILQ..ı.ıDe~rUlK;ı:isiL.i..::ıŞ&;'Yı.ıIJ.2 ..2.JE~r~zlwırl:.llull1mL<2il1OO~3oL.- -=-,327.
Oktay BELLi,
Kırgızista~'daTaş
Balbal veİnsan
Biçimli Heykeller Stone Balbals and Statues in Human Form in Kirgbizistan, Arkeoloji ve SanatYayıolan,İstanbul,2003, VIII+166 s. ,
Dr. Osman MERT· ÖZET
"Kırgızistan'da Taş Balbal ve İnsan Biçimli Heykeller Stone Balbals and Statues in HumanFornı in Kirghizistan. Arkeoloji ve SanatYayınları, İstanbul, 2003"adlıeSer, Prof. Dr. Oktay BELLI ve ekibinin Avrasya Arkeoloji Projesi kapsamında 04~26 EyIO! 200i tarihleri arasında Kırgızistan Cumhuriyeti'nin. çeşitli
bölgelerindegerçekleştirnıiş oldu{1;uçalışmaları ihtiva etmektedir. Avrasya Arkeoloji Projesi ekibi tarafından yapılan yüzey
araştırmaları sayesinde Eski Türk kültür ve metieniyeline ait
birço~u literatürde yer almayan, Kırgızistan co~rafyasının çetin
şartlarına direnerek günümüze ulaşmayı başaran taşbabalar,
heykeller, balbaHar, kurganIar, mezarlar ve mezar külIiyeleri ortaya çıkarılmış ve bu eser vasıtasıyla da i1gilenenlerin istifadesinesunulmuştur.
çmişte birçok TOrk devletine ve boyuna yurt olan Kırgızistan
umhuriyeti toprakları bugün de Türk tarihinin eşsiz kUltür ve medeniyet eserlerini üzerinde barındırmaktadır. Kırgızistan Cumhuriyeti her ne kadar cografi olarak ülkemizden uzakta bulunsa da bugün sosyal, siyasi ve kültUrel
ilişkilerimizi geliştirmek istedi~imiz ülkelerin önde gelenlerindendir. Hem söz konusu ilişkileri hem de Kırgız Türkleri'yle olan tarihi, baglarımızı canlandırmak,
güçlendirmek amacıyla İstanbul Üniversitesi Rektörlü~ü ile Kırgızistan - Türkiye Manas Üniversitesi Rektörlügüarasındabilimselişbirligi antlaşmaları imzalanmışve
İstanbul Üniversitesi'nin destekledigi Avrasya Arkeoloji Projesi geliştirilerek uygulamayakonulmuştur!.
Başkanlı~ını Prof. Dr. Oktay BELLl'nin yürüttü~ İstanbul Üniversitesi Avrasya Arkeoloji Projesi'nde Dr. Orhan DOÖAN (Kazakistan Tarihi Uzmanı),
Okutman Erkan KONYAR (DemirçagUzmanı), Araş. Gör. Can A
vcr
(DemirçagUzmanı), Araş. Gör. İbrahim ÇEŞMELi (Türk Sanatı Tarihi Uzmanı), Araş. Gör.
ivI~hJllCa ZERE1~ (BelLi GÜAiüı~ Te:u~iı~ ~iııilUıji~, ~~zi,ı ~~~.~~~ n~i.~! (T:!~i!:
• Atatürk ÜniversitesiKazım Karabekir E{1;itim Fakültesi Ögretim Üyesi
iProje hakkında bilgi için bk. BELLl, Oktay, Kırgızistan'da Taş Balbal ve İnsahBiçimli Heykeller Stone Ba1bals and Statues in Human Form in Kirghizistan, Arkeolöjive Sanat
-328- Q.Mert: Oktay Belli,K1rı1zjstan'da TaşBa!ba! yetnşan Blçimli Heykeller..."...."...
Ressam) ve Kırgızistan - Türkiye Manas Üniversitesi Tarih BölUmü'nden Asılbek
COONDONBEKOVgörevalmışlardır.
Kırgızistan'da Taş Balbal ve lnsan Biçimli Heykeller Stone Balbals and Statues in Human Form in Kirghizistan adlı eser, Prof. Dr. Oktay BELLİ ve ekibinin Avrasya Arkeoloji Projesi kapsamında04-26 Eylül 2001 tarihleriarasında Kırgızistan Cumhuriyeti'nin Bişkek, Burana, Koçkor, IssıkKöl bölgelerinde (müze ve yerleşim alanları dahil olmak üzere) yapılan yüzeyaraştırmalarınınbirkısmının sonuçlarının ürünüdür. Avrasya Arkeoloji Projesi ekibi tarafından yapılan yüzey
araştırmalarısayesinde Eski Türk kültür ve medeniyetine ait birçogu literatürde yer almayan, Kırgızistan cografyasının çetin şartlarına direnerek günümüze ulaşmayı başaran taşbabalar, heykeller, balballar, kurganlar, mezarlar ve mezar külliyeleri ortaya çıkarılmış ve bu eser vasıtasıyla da ilgilenenlerin istifadesine sunulmuştur. Kapsamlı olarak gerçekleştirilen bu çalışmada Kırgızistan'daki arkeolojik
araştırmalarınönemli bir bölümününtaşheykel ve balballaraayrılarak taşheykel ve
balbalların, Türkler'de ölü gömme gelenekleriyle birlikte degerlendirildigi görülmektedir.
Arkeoloji ve Sanat Yayınları tarafından yayımlanan ve Kırgızistan'da 19.
yüzyılın ikinci yarısından günümüze kadar yapılan arkeolojik kazılar hakkında da
ayrıntılıbilgiler içeren eserde, yerli ve yabancı bilim adamlarının yararlanabilmesi için V. ve VI. bölümlerdeki bilgilerin İngilizcesine de yer verilmiştir. Eserde yer alan kurganlar, taşheykeller ve söz konusu kültür ve medeniyet eserlerihakkındaki
bilgiler çizim ve fotograftarla dadesteklenmiştir.
Kitabın ön kapagında sag eliyle gö~s hizasında kadehte bengisu, sol eliyle de kılıcını tutan birtaşbaba bulunmaktadır. Kitabınarkakapagında ise şu bilgilere yer verilmiştir: "Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlardan Moğolistan topraklarının sonuna değin uzanan geniş coğrafi bölgede, binlerce insan biçimli taş heykel ve balbal bulunmaktadır. lnsan biçimli taş heykel ve balbalıar, 6.-)3. yüzyıllar
arasında Türk toplulukları tarafindan oldukçayaygın olarak kült merkezlerinin çevresine ve kurganların üzerine dikilmiştir. Taş heykeller balbalıara kıyasla oldukça özenli ve gerçekci bir biçimdeişlenmişlerdir. Heykellerin özenli veayrıntılı olarak işlenmesinin özünde, ölen kişinin varlığının ,f!lle tutulur,bir biçimde sürdürülmesi düşüncesi gelmektedir. Bu yüzden taştan:yapılan insan heykelleri, Türk tarihinde "Ata Kül/ü"nü tüm canlılığı ileyansıtmaktadır. İnsan heykelluinin yanı sıra, başındaüçgençıkıntılı bir taçtaşıyan Umay Ana heykelleri, doğurganlık, üretkenlik vekoruyuculuğun bir simgesi olarakkarşımıza çıkmaktadır. Günümüzde bile Türk toplulukları taştan yapılan insan heykellerini kutsal kabul etmekte ve bunları "taşnine" olarakadlandırmaktadır. Eski inancısürdüren Türk toplulukları insan biçimli taş heykel ve balbal/ara dualar etmekte, adaklar adamakta, taşları kucaklamakta, saygıyla öpmekte ve isteklerinin olumlu yönde sonuçlanması için bezlerbağlamaktadır."
A,Q,TUrkiyatAraştırmala" EgstitgsuDerııisi Sayı22 Erzurum 2003
-329-"Kırgızistan'da Taş Balbal ve İnsan Biçimli Heykeller Stone Balbals and Statues in Human Fonn in Kirghizistan" adlı eserde sırasıyla: İçindekiler/Contents (V), Sunuş (VII), Giriş (1-4), Kırgızlann Tarihine Genel Bir Bakış (S-9), Kırgızistan'da Yapılan Arkeoloj ikAraştınnaların Tarihçesi (I 0-i i), Türklerde ÖLÜ Gömme Gelenekleri (Kurganlar, Kurbanlar, Şölenler, Arma~anlar) (12-34), Kırgızistan'da Taş Balbal ve İnsanBiçimli Heykeller(Taş Balbalıar, İnsanBiçimli Taş Heykeller, Umay Ana Heykelleri, İnsan Biçimli Taş Heykellerin Kutsallıgı, Sonuç) (3S-S0), Kırgızistanda Taş Balbal ve İnsan Biçimli Heykellerin Tipolojik İncelenmesi (Taş Balbalıar, İnsanBiçimli TaşHeykeller (Erkek Heykelleri, Umay Ana Heykelleri))(SI-ıo3), Stone Statues and Balbals in Kirghizistan (Turkic Burial Traditions, Kurgans, Offerings Feasts, Gifts, Stone Balbals and Statues in Human Form İn Kirghizistan (Stone Balbals, Stone Statues in Human Form, Statues of Mother Umay, Holiness of the Statues in Human Form, Conclision)) (l04-13S), Dizin, İndeks, Kaynakça - Bibliyography (Kaynak ve Seyahatnameler-Sources and Expedition Reports, Modem Araştırmalar- Modern Researches) (I 36-i66) yer almaktadır.
Türk tarihi, Türk kültürü ve medeniyeti sahalarında şimdiye kadar hazırlamIlişen ciddi ve en önemlibaşvurueserlerinden biri olan "Kırgızistan'da Taş Balbal ve insan Biçimli Heykeııer Stone Balbals and Statues in Human Fonn in Kirghizisı;;n" adlı eser, hem bundan sonra yapılacakbenzeri çillişmalata pek çoK
açıdankaynakteşkiledecek, hem deKırgızistan'dagünümüzeulaşabilenatayadigarı taşbabaların, taş balbaııarm gelecek nesillere tanıtımında bt!y~j;'; bir boşlugu dolduracaktır.
"Kırgızistan'da Taş Balbal ve İnsan Biçimli Heykeller Stüne Balbals and Statues in Human Fonn in Kirghizistan" adlı eseri hazırlayan Prof. Dr. Oktay BELLİ'yi,ekibini ve eserekatkıdabulunan yetkilileri kutluyoruz.
ABSTRACT
The work of art, "Stone Balbals and Statues in Human Form in Kirghizistan, Arkeoloji ve SanatYayınları (Archeology andArt
Publisher), Istanbul-2003", prepared by Professor Dr. Oktay BELLI's team as part ofEurasia Archeology Project took place between 04·26 September 2001 in different parts of the Republic of Kirghizistan.
S:y=r:.! zt::'~.1e~. b:!~~!~, ~~!'g2.!'!~, g!"~'.1~'?!"d~, "!~1.u~~~1~I.n"
complex belong to the aneient Turkish culture and eiviJisation, most of them are not reported in the literature previously, are identified as a result of surface searches carried out by Eurasia Archeoogy Project Team and presented in this work to the benefit of people who may interested.
