Eric A. Dursteller, Venetians in Constantinople. Nation, Indentity and
Coexistan-ce in the early modern Mediterranean, Baltimore 2006, XI-289 sayfa. The Johns
Hopkins University Studies in Historical and Political Science, serisi.
Osmanl~~ tarihi içinde Venedik Cumhuriyeti ile olan ili~kilerin özel bir yeri bulunmakta-d~r. 1797 senesinde son temsilcinin Istanbul'u terk etmesi ve Avusturya'n~n Venedik üzerinde kurdu~u hâkimiyetinden dolay~~ temas kesildi görülmekle beraber, 1220 senesinde imzala-nan, Selçuklu-Venedik andla~mas~ndan sonra ba~layan belge birikimi, muhte~em bir malze-menin ortaya ç~kmas~na yol açt~. Bu birikimin uzant~lar~ndan olan eserlerden birisi de ~imdi elimizde bulunmaktad~r.
Venedik ar~iv ve kütüphanelerinden yararlarnhp da yarat~lan bu eser, zengin bir bibli-yografyadan yola ç~karak, tamamlay~c~~ ar~iv malzemesi ile süslenmi~tir. En cevval devir olan XVI. as~r esas al~n~p biraz evveli ve biraz da sonras~~ zamanlar da tedkike dahildir. Zaten az say~daki resimlerin örnekleri aras~nda a~~rl~~~, Venedik ~ehir müzesinde bulunan, XVII. as~r Türk hayat~~ hakk~nda görsel malzeme veren resim derlemesinden (Cicogna 1971 yazmas~~ olarak me~hürdur) al~nm~~t~r ve kapak resminde de ihmal edilmemi~tir.
Alt~~ ana bölüme ayr~lan eserin ilk ba~ta gelen özelli~i, siyasi tarihin dikkate al~nmay~p, son senelerde özel bir ak~m yaratan, yorum getirip de sosyal ve ekonomik geli~meleri takip eden eser olu~udur. Siyasi tarih çal~~malar~n~n yaratt~~~~ bir tak~m s~k~nt~lar, ara~t~rma yap-mak isteyenleri böyle bir tasarrufa sevk etmi~tir ve tart~~malar~n büyük bir k~sm~~ da 60 sayfa tutan notlar k~sm~nda (s. 187-246) bibliyografik notlar verilerek tart~~~lm~~t~r.
Venedik Cumhuriyeti içinde faal olan ki~ilerin ba~ta ticaret olmak üzere diplomasi, kül-tür, casusluk, sanat, matbaac~l~k sahalar~nda yaratt~klar~~ davran~~lar ve bunlar~n sonraki ne-sillere b~rakt~klar~~ kal~nt~lar, ara~t~r~c~lar~n her zaman istifâde ettikleri hususlard~r. Tüccarlar da zaten ilk ele al~nan mevzülardand~r (s. 41-60) ve bunlar~n nas~l bir güvence alt~nda çal~~-t~klar~~ da muhtelif zamanlarda ele al~nm~~t~r. Daha ilk ahidnâmelerden beri bu mevztiya dik-kat edilmi~, tüccarlar~n vergilerini ödemeleri, liman ve ticaret merkezlerine giri~~ ve ç~k~~lar~, kontrol alt~nda tutulmu~tur. Eserin 5. k~sm~nda (s. 130-150) bu konuya biraz da olsa yer veril-mi~tir. Tüccarlar~n tutumlar~~ ve yaratt~klar~~ mali tesir kadar sosyal hayat içindeki yerleri, bu eserde adeta bir ki~ilik olarak tarif ediliyor. Bu sat~rlar aras~nda, Galata'da yarat~lan husüsi statülü kurulu~~ da (Magnifica comunitâ di Pera) tahlil edilmi~tir (b. 141-150, notlar~~ s. 233-235). Fatih Sultan Mehmed'in Istanbul'u fethetmesinden k~sa bir süre sonra 1 Haziran günü verdi~i ve tarih çal~~malar~~ içinde "Galata Ferman~" diye tan~mp en teferruath olarak tahlil edilen Osmanl~~ vesikas~~ olarak, ticaret tarihi içinde yerini alm~~, ayr~ca Latin cemaatinin uzun zaman istifâde etti~i bir kaynak say~lm~~d~r. Muhtelif zamanlarda yap~lan yenilemelere müellif de~inmemi~tir.
Eserin en ba~~nda mevzu edilen "Istanbul'daki Venedik milleti" (s. 23-40) sat~rlar~, belirli bir ba~~ms~zl~k yakalayan bu toplulu~un içinde geçen meselelere de yer veriyor ve istifâde edilmesi zor olan baz~~ tasniflere de dikkatimi~i çekiyor. Venedik Devlet Ar~ivi'nde çok ta-n~nm~~~ seriler, günümüze kadar en detayl~~ tan~nan kay~tlar~~ içerir fakat art~k bunlar~n kafi
230 KITAP TANITMA
gelmeyece~i elimizde bulunan eserde iyice aç~klamyor. Zira bu münasebetlerin insanlar üze-rinde ne gibi sosyal de~i~me yaratt~~~~ dikkatten kaçm~yor. Dikkat ettirilen baz~~ sat~rlarda, kendilerine yeni bir kimlik vermek isteyen gruplar üzerinde yo~unla~~yor (s. 61-102), hay-dutlar, esirler, Yunanl~lar diye tasnif edilen insanlar~n tahlili, özel bir itina ile haz~rlanm~~t~r. Bunu takip eden sayfalar da "Museviler, dönmeler" diye yeni bir kimlik yaratanlara ayr~lm~~~ (s. 103-129).
Son zamanlarda siyasi tarihi bir kenara koyup da, yeni kavramlar~~ tahlile geçme ak~m~n~n bu kitap içinde de detayl~~ olarak görmekteyiz. Her ne kadar klasik tarih çal~~malar~~ içinde olumlu kar~~lanmaz ise de, gene de kabul etmek kaç~n~lmazd~r. Baz~lar~na kat~lmak mümkün de~ildir, buna ra~men bütünüyle de ihmal edemeyiz.
Kitab~n büyük bir k~sm~~ da istifâde edilen eserlerin listesine ayr~lm~~~ (s. 249-281). XVI. ve XVII. as~rlarda Avrupa k~tas~nda meydana gelen iktisadi geli~menin nerede kaynakland~~~~ bu eserde belli oluyor. Venedik devlet ileri gelenleri, ananelerini devam ettirmeleri yan~ nda, ça~da~~ geli~melere uyum gösterip ilerlediler.
Fakat gene ayn~~ k~tada geli~en büyük sermaye kar~~s~nda tutunamad~lar ve ayn~~ kaderi Osmanl~~ Devleti de payla~t~. Bununla beraber yarat~lan eserler çal~~anlara yön gösterir ve bu sahada ihtisas yapmak isteyenlere müstesna bir kaynak yarat~lm~~t~r.
Ara~t~r~c~~ bu eserini ne~retmeden evvel baz~~ neticeleri ve bölümleri muhtelif ilmi dergi-lerde yay~nlam~~t~. ~imdi düzenli olarak ilim alemine sunulmas~~ yararl~~ bir kazançt~r.
