Türk Turizminin Dünyadaki Yeri

(1)

M.Ü. İ.İ.B.F .. Dergisi,

Yıl: 1995, Cilt:XI, Sayı:l-2, s.121-132.

TÜRK TURİZMİNİN DÜNYADAKİ YERİ

Serdar ONGAN• Kitle . ulaşım ve haberleşme olanaklarının, tarihin hiçbir döneminde görülmeyen bir hızla artması, çalışma sürelerinin kısalması, . gelirlerin artması ve çalışan_ toplumların, turizm faaliyetlerine katılımı

zorunlu bir gereksinim olarak benimsemeleri, sektörü dünya ekonomik konjonktürüne dahy bağlı olmayan bir gelişme hızına kavuştummştur.

Aşağıdaki tabloda. uluslararası turizm gelirleri ile dünya ticaret ·hacminin, 1976-1993 yılları arasır:ıdaki gelişme hızları gösterilmiştir.

TABLO: 1-Uluslararası Turizm Gelirleri ve Dünya Ticaret hacminin Y~ Ortalama Artış Oranları{%) (1975-1993)

Y1ilık Ortalama Artış Oram (%) Uluslararası, Turizm Gelideri 11,9

Dünya Ticaret Hacmi 4, 4

(/tbalat+ lb racat)

Kaynak : World Tourism Organization (W T. O), Yearbook Of Tourism Sıatistics, Vol: 1, Madrid, 1994, s.3 ve Wodd Economic Outlook, IMF,

Washington, Mayıs, 1994, s.177.

Yukarıdaki tabloda . görüldüğü gibi, 1976 ile 1993 yılları

arasında, uluslararası turizm gelirleri, yıllık ortalama

o/o

11,9 artarken, dünya ticaret hacminin, aynı dönem içindeki yıllık ortalama artış oranı, ancak o/o 4,4 düzeyonde kalmıştır. Bu hızlı gelişmeye paralel olarak, turizm sektörü, bugün artık 500 milyon kişinin uluslararası turizm faali-yetkerine katıldığı ve uluslararası turizm gelirlerinin de 300 milyar do-lara ulaştığı, kitlesel ve ekonominin itici güçlerinden biri olarak değer lendirilebilmektedir.

(2)

Aşağıdeki tabloda, ceşitli süreler içindeki uluslararası turist sayıları ve uluslararas! truzim gelirleri gösterilmektedir.

TABLO: 2-ınuslararasıTurist Sayıları ve Turizm Gelirleri

(1950 - 1993)

Uluslararası Turist Uluslararası. Turizm Yıllar Sayısı (000 Kişi) Gelirleri (Milyon $)

·1950 22.282 2.100 1960 63.320 6.867 1970 165.787 17.900 1980 287.787 103.535 1990 458.357 260. 114 1991 456.690 263.211 1992 482.563 .297.853 1993 500.142 303.977

Kaynak: WTO., a.g.e., s.2.

Bunun yanında, 2000 yılı ıçın yapılan · projeksiyonlarda uluslararası turi:ç:m gelirlerinin de, dünya gayrisafi milli hasılasının o/o 13'ünü oluşturacak olan, 433 milyar dolara yükselec~ği düşünulürse,

sektörün boyutfarı çok daha_iyi-anlaşılabilecektir.

Öyle ki, bugün birçok azgelişmiş ülke, sahip ·oldukları zengin doğal ve kültürel l~aynaklanyla, tL1rizm sektörünü çekici bir kalkınma

aracı olarak görülmektedir.

Uluslararası turizmin sürekli olarak büyümesi, bu ülkelerin

(3)

sektörden sağlama eğilimlerini artırmakta ve yatırımlarını turizm sek-töründe yoğunlaştırmalarına neden olabilm~ktedir.

Ekonomik ve sosyal boyutlarıyla, birçok ülke gibi, Türkiye de bu sektörden pay alma çabaları içinde, turizmi, kalkinrnanın bir' unsuru

olarak değerlendirmektedir.

Uluslararası turizm hareketlerinin otuz yıl gibi kısa bir sürede, 32 kat artarak

6,5

milyon kişiye, turizm gelirlerinin ise, aynı süre içinde

514 artai"ak 3,9 milyar dolara ulaşması, sektörün ülkemiz ekonomisi

iç-indeki önemini ve gelişimini, açık bir şekilde ortayq· koymaktadır.

Turizm sektörünün, ülkemiz ekonomisi içindeki· yerinin be lir-lenmesinde, çeşitli ölçülebilir degerlerden yararlanmak mümkündür. Bunları:

a)TUrizm g~lirlerinin GSMH i~indeki payı,

b)Turizm gelirlerinin ihracat gelirleıjn içindeki payı,·

c)Turizm gelirleı~inin toplam döviz gelirleri içindeki payı,

d)Turizm sektöründeki istihdanun toplam istihdam içindeki

payı,

e)Turizm yatırımları (işletme belgeli ·yatak sayıları) şeklinde sıralayabiliriz.

Bununla birlikte, Türk tu_rizm sektörünün boyutlarını daha o b-jektif olarak görebilmek ve uluslararası karşılaştırmalar yapabilmek için, aşağıda tek tek incelenecek 'oıa·n, sözkonusu ölçülebilir değerler,

seçilmiş çeşiçli ülkeler için de değerlendirilecektir.

a) Turizm Gelirlerinin GSMH İçindeki Payı

Turizm gelirlerinin, GSMH içindeki payinin artması, çok sayıda

üretim ve hizmet sektörünün, turizm sektöründen etkilenmesi an-lamına gelmektedir.

Türkiye'de turizm gelirlerinin GSMH içindeki payı, plan

döneminin başlangıcı olan 1963 yılında, o/o O, 1 iken, bu oran · 1993

(4)

. Aşağıdaki / Tablo:3'de 'seçilmiş çeşitli ülkelerdeki, turizm

gelirlerinin, GSMH içindeki payları gösterilmektedir ..

TABLO: 3- Seçilmiş Çeşitli Ülkeredeki Turizm Gelirlerinin ,GSMH İçindeki Payları (1992)

GSMH . Turizm Gelirleri Turizm Gelirlerinin

· Ülkeler (Milyar$) (Milyon$) GSMH içindeki Payı (%)

Avusturya 185,2 14,832 8.0

YurJanistan 77,9 3,268 4.1

ispanya 574,8 22,181 3.8

Türkiye. 193,6 3,181 23

italya 1.223,0 21,577 1.7 .

Kaynak:

·w

TO., a.g.e., s.23 ve Main Economic lndicates, OECD, Paris,

.Nisan 1994, s.202. / ·

/ Turizm gelirlerinjn, GSMH içindeki payının, o/o 5 veya daha

yu-karı oranlarda olması, o ülkenin, bir turizm ülkesi olduğunun

göstergesi olarak dcgerlendirilebilmektedir1 .

Buna göre, Türkiye'yi sözkonusu ölçüler içerisinde, bir turizm ülkesi olarak değerlendirmek güç olsa da, turizm gelirlerinin GSMH

içindeki payının, geçmiş yıllara oranla önemli bir artış gosterınesi, ·

Türkiye'nin bir turizm ülkesi olma yolunda ilerlerdiğini ortaya

koy-abilmektedir.

1_Bre_y_den_,_J_;_{Tourisrn and}Developınent, _{A Case Study}_OfThe_{Comrnonwealt Car}

(5)

b) Turizm Gelirlerinin İhracat Gelirleri İçindeki Payı

Turizm gelirleriniıl., ihracat gelirleri içindeki payının artması,

turizqı sektörünün, ödemeler dengesine olan katkısını ortaya

koymak-tadır. ·

. Türkiye'de görünmeyen ihracat olarak nitelendirilebilen turizm gelirlerinin, ihracat gelirleri içindeki payı, 1963 yılında %2, 1 .iken bu oran, 1993 yılında o/o 25,8'e kadar yükselmiştir.

Bunun yanında, aşağıdaki tabloda seçilmiş çeşitli ülke\erde tur-izm gelirl<:"rinin ihracat_ gelirleri içindeki payları gosterilmektedir.

TABLO: 4. Seçilmiş Çeşitli Ülkelerde Turizm Gelirlerinin

İhracat Gelirleri İçindeki Payları (1992)

ihracat · · O! /~eler C/Vli~var $) /luustu.ıJıa 42,501 ispanya 64,012 Yunmıisİ:t:m 9,524 Ti'i.rl~(ve 14, 715 ltalvo 178, 055

Gel. Turizm Gelirleri Turizm Geliderinin

(Mi(von

.p'

CSMHlçindeki Payı C%)

14,832 34.8

22,181 34.6

3,268 34.3

3,639 24.7

21,577 12.J

Kaynak: WTO., a_g,e., s.23 ve Economi~ Surueys, OEC'D, Paris, 1994.

(6)

1:.-ı ıiıÜ11 _{Toplam Dö"iz G}

c) Turizm

Gel.Ll-

e

_{e14-le ..}

Payı

.

·

_t'i

_içindeki

. . . · toplaın döviz gelirıe . .

Turizm gelırlerının, _ !arak h. _rı ıçiııcı . ,

ması,

döviz

ihtiyacının

yog~n

_.. 0

di-er

~~~e.dıldigi,

.e

k.ı payının

art-Türkiye gibi ülkelerde, sektorun g

1 ovız kaz ithalata bağımlı

. . . _ _ _{1 1} yla ödeme er cleng . aııcı₁ _ı _r

ıçındekı agırlıgını ve c o ayısı ' . esın.e

0 rıc:ı faaliyete

taya

koymaktadır

.

_, _·

lan.

katkısını

or-Uygulanan

lib

e

ı

~

l

.

politikalarla~

_

.

₁

~80

_sa _._·

. .

kazandırı

c

ı

tüm faaliyetlenn

cl

es

te~lendıgı bır

_on 111

_asıncta

_döVtZ

kaz

a

n

dırıcı

işl

e

ml

e

rd

e

_

.

~

e

hı~lı ?ı~

.

artış_

.

0

_lnı

_as

₁₁₁

_~11.cla

_~

_diğ~r

_döviz

gelirlerinin, toplam

clovız

ge

lırl

_e

_;ı

_ı

_ç

_ınc\

_ek~.

_Payr,

19 r-agrnen, turiZ111

iken bu oran, 1993

yılınd

a%

13,5 e kadar

yukse

lnli

ştir~~

Yılında

_% _1,5

· . Aşağıdaki tabloda, seçi\nlİ~ çeşitli ülkel_e_rct _,._·_.

inin, toplam döviz gelirleri

i

ç

incl

ek

ı

payları

_göst_e_ril

ek

_ı

_turizn

gelirler-·

. _{11lekt.ectir.} _ı

. .

.

_'

TABLO:

_s-

·seçilmiş Çeşitli üıkelerd.e Turizın.

_Gelir

.

•

· Döviz _{Gelirleri içindeki}

Payları

₍₁

991)

let'itıiıı ToplaıJl.

Toplam Döviz _Turizm

Turiznı G .

Gelirleri Gelirlerirıin _To _e_lirferi

Ülkeler _CMil_yc_tr

_.

_LJ.

_{M_il_y_on

_l2

Plctnı ₀~

· ~

Avusturya 77, 738 ₁₃_,₉₅₆ ' . ı o,.ç Türkiye 24.866 _2,6 54 7.9 Yurıanistarı 25,974 ₂_,₅₆₆ 10.6 ita/ya 494,457 19,668 9.& Fransa 556,047 21,300 3.9 3.&

Kavnak

·

~ : WTO,

·

. Yearbook

s

or

_'J Tourism Statist _' ·

, ıcs _,_,

5 . 14 t e Econotmc urveys,. OECD _,Faris 1994 ' voı.r

, ,s.13 . . 'lVı

(7)

Yukard · ·

-

c

·k· ' · gelirleri ·· ' ..

1

aki tabloda

gö

rilldil

ğ

il

gıbı,

uı

•Y(:'

nın

toplam döviz

nın

o

n

e

ınli

bir

kısmı

,

nırizııt

sektörilnden

saglanmaktadır

d) Turiz

_

m

Sektöründeld

istJb.ıJa11""

Top!W'

ıstilıdam

-IçindekiP . ayı

a

ma

c

ınıS

a

n~yil

eş

ın

ey

l

e

katkının

•

w çok

azge

li

ş

ıııi

Ş

ülkenin ten 1

paralel

.

~

'.ı

ştu

ım

a

k

tad

ır

. sa

na

yi

ıeşıııe

nill

ise tel<nc:tojik

ge

lişıı;

1 e

Turizm o ,11 ,1k

ıns

a

n

güdine

dıı•nıtarı

ilıti

ya

cı a

za

lrtı

g

ı

bilinmekteedye

,

e

me

ı

.

' - 1 .. b 1 .

ır

.

k

a

r

ş

ıl

aş

ı

_ab.

ılece

,-yoğ

k

un

bir sektör .0 _..

ıııası ırı

_d _itany a

_·

_r

gelec _._ek _l_e·

olarak de- . olan

i

şs

izlik

sonırııırıu

·

ÇoZ

11

) ' e a

ernatı

bir sek ..

ge

ıl

e

ndirilm

ekted

ir.

tor

OOn~

. · · 1·

sektörü .

1

a en

geniş

i

st

ihd

a

nı k

apas

ır.

es

ın

e

sa

1ıp

olan t .

, C<l

ıs

a

n

1 . . 1 1

urızm

ye'cle tu ·' ·' " ' 16

kişiden

birinin

ı

ş

a

nını

o

u

şumna

ktadır

r

.

içme

S'

"

ı '

~

ım

sektöründe·

~

log

-

rııdan i

s

tihdaııı

edilen ( konaklam" · ,

urkı-- ' ·

,.y,ı

ıaı

- . . . · "•

ıe

m

e

-sayısı,

1983

ace

n

c,

ı

a

n

,

ula

ş

urın

•

ve

nırızııı

organızasyonlan)

perso ·

selmiştir

·

yılında

67.<68 iken .bu

sayı,

1993

yılında

196.76~'e

yl7~ı

ı

stı

ıdanun.

ya

kla

ş

ıl<

üç '""

o

ldu

ğ

u

ca

hıııin

ec

lilm

e

kt

e

dir~n

ise,

cogrudan . .

1

· co

.

ıylı

olarak

ı

sıı

hd

a

ın

e

ı

en

p

e

ı

so

nel

sayısın

1 .

.'

Sektörde

1

I· . . . d·t . .

istihcla

n~

~J:~a,

seçilmi

ş çe~illi

üll<eiertle turizm sektöründe do-

ı

ç

ind

e

ki

pa

1

en personel

sayıları

ve

ııunların

toplam istihdam g;uclan

y

a

ıı

gosıerilınekı

ec

lir

.

ıa

c

ıni

2

_Dallı

_,

_özeır

_,:ç

1

4 -7

Ha

·

z

·

ıran

,

· a

ışına

Gm T " · · . .

1992

P

op\antısı

. 3.

ıvııır !ktısat

Kongresi D

, s.253. .' .P.T Ar'

-. · !:Kara .

(8)

TABLO : 6-Seçilıniş Çeşitli Ülkelerde, Turizm Sektöründe

Doğrndan İstihdam Edilen Personel Sayıları Ve

Bunların Toplam istihdam Hacmi İçindeki

Paylari (1993)

Toplam istihdam

Ülkeler Doğrudan

f

r;tihdam içindeki Payı (%)

Amerika 6JJOO.OOO 5,1

iz/anda 3. 761.000 3,0 Almanya 2.800.000 6,5 Fransa 895.400 ~

'3

J 6 ispanya 823.000 5,4 Avustwya 500.000 13,9 Yunanistan 220.000 6,1 Türkiye 196.765 0,9

Kaynak: Keller, peter ;. "Organization For Economic Co-Operation And .

Development'~ OECD Sem'inars, Antalya, Nisan, 1994, s.48-50.

Yukarıdaki tabloda göıi°ıldüğü gibi, Türkiye'de turizm

sek-töründe istihclanı edilenlerin, r.oplanı istihdam içindeki payı, diğer

(9)

e) Turizm Yatırımları (İşletme Belgeli Yatak Sayıları)

Turizm yatırımlarını; altyapı yatınmlaıı, konaklama tesisleri

yatıımlan ve diğer hizmet tesisİeri yatırımlan olarak üç ana grupta

to-plamak mümkün ofmakla beraber, sektör yatırımlarının en önemli

bileşeni cluruınuncla olaı-1 konaklama tesisleri ve buralardaki yatak

ka-pasiteleri, uluslararası karşılaştırmalarda da, turizm yatırımlarının

önemli bir göstergesi olarak değerlendirilebilmektedir3.

· Türkiye'de 1963 yılında, turizm işletme belgeli 109 tesis· ve

10.226 adet yatak bulunurken, 1993 yılında tesis sayısı_ 1851'e yatak

sayısı ise 235.238'e yükselmiştir.

Bunun yanında, _aşağıdaki tabloda, seçilmiş çeşitli ülkelerdeki

işletme belgeli yatak şayılaıı gösterilmektedir. '

TABLO: 7-Seçilmiş Çeşitli Ülkelerde İşletme Belgeli Yatak Sayıları (1992)

· Ülkeler Yatak SaJiıları COOO Adet)

Jspanya 8. 788 Fransa 4.066 Almanya 1.862 lsviçre 1. 602 Portekiz 467 Türkiye 219

Kaynak : Tourism. Policy in OECD, '1994, s.126-127

3 Kandemir, Nüzhet; Türkiye'.de Turizm Yatırım Projelerinde Değerlendirme

Sorunları, İstanbul, 1980, s.10-12.

1 •

(10)

Yukandaki ·tabloda

g

örüldü

ğ

ü

gibi, 1992

yılı itib

a

rı

y

l

a

Türki, ye'nin sahip

o

l_

d

u

ğ

u

219 bin adet

i

ş

l

e

tm

e b

elgeli yatak, !spanya'da

b

\..

ı

,

\unan 7 ,8 milyon adet yatağın yalnızca o/o 2'si kadardır.

Turizm sektörünün, ülkemiz ekonomisi lçindeki

ge

l

_

~

ş

i

n

lirı

~

· paralel olarak,. Türkiye,

dün

ya

nın

turist

ı

ç~

k

e

n

belli

b

aş

lı

ulkeleri

arasındaki yerini, üst sıralara çıkarma başarısını göstermiştir.

. ·

Aşağ

ı

da

ki

tabloda, dünyada turist çek.en

çeş

itli

ülkelerin

u

lu

s

l

araras

ı

turizm gelirlerinin,

y

ıllık

ortalama

a

rtı

ş

lıı

z

ları

ve dünya

to~

p

l

a

mı

içindeki paylan, 1980 ve 1992

y

ıll

a

rı itib

a

rı

y

l

a

gösterilmektedir;

TABLO : 8-Çeşitli Ülkelerin Uluslararası Turizm Gelirlerinin

Y4bk

Ortalama Artış Hızları ve Dünya Toplaını İçin~eki Payları

Uluslararası Tur- Yillık Oıt. Dünya Toplan1 izm. Gel.(Milyon$) Artış Hızı İçindeki Payı<%)

(%)

Sıra Ülkeler L992 1980 Sıra 1980/1992 1992 1980 1 A.B.D. 53.861 10.058 1 15.01 18.08

9:71-2 Fransa 25.000 8.235 2 9.70 8.39 7.()5 3 İspanya 22.181 6.968 4 10.13 7.45 6.73 4 i~ya 2J .577 8.213 3 8.38 7.24 7 . .93 10 Meksika 5.997 5.393 8 2.01 5.21 19 Portekiz 3.721 1.147 20 10.30

us

ı.11 20 . _'fÜRKİYE _3.(?39 327 44 ₂₂_.₂₄ J;22 0.32 23 Yt,ıııanistan 3.268 1.734 13 5.42 1. 1-0 l.67 39 Fas 1.360 397 38 / 10.81 0.46 0.38 ' 44 Bahama Ad. 1.244 1 596 32 _6.32 _0.4₂ _0.₅₈ 50 Jameyka 858 242 ₅₁ _11.1₂_: _0.29 ₀_.23 59 Bermuda 444 258 48 _4.63 _{().] 5} _0.2₅ 60 Aruba 443 138 ₅₈ _10.2₁ ₀_.₁₅ ₀_._]3 DÜNYA 297.853 103.535 9.21 100 100

(11)

.

·1e 1992 _yıllan

ar

Yukarıdaki

labloda

_{görülüğü}

gibi, _Türkiy_e

'de ₁₉₈₀

_{aı artış}

hızı,

o/o

22 asın~a

_,

_u~usl

_a

_:

_a

_.

_~

_a

sı t~rizm

_{~~lirleıinin, y}

ıllık

_ortal

_~

_;1

9 ,

₂

₁

'in ol.duk_ça

.. ,24 ıle, bır_ço k ulkenın _ve_duny a ortal_a_ması olan _. uzerinde _bulunm aktadır_. .. - _Türkiye'nin rurizm . _Anc_a k bu yuksek _perform ansına _ragmen, a % ₁

civann-d

ge._{JırJeri bakımınd}_a n, _{dünya turizmi}

içindeki _payı_, _yaln

ızc ~

adır.

.

1 rda bulu._nan

Al-Ülkemize _gelen_yabanc

ı _{turistler i}_ç_ind e ılk sır_a _~ ce _% _ı,6'sıni man'lar ülke dışın_{a ç}_ık_an 61 milyon _Alman'ın sa e _' _· ·

oluşturmaktadır

_.

. _. lnız_ca_bi~_puan Türkiye'nin düny_a_turizmi

içindeki o/? l'lik_.

p

a~

_ı~ı

_,

_k:uanması

müm-~~ırabi!mesi

halind_e_{dahi, ülkemiz}

tuıiz_._{m gelırlennın}

un olabi_l_ece_ktir.

. ·

YARARLANILAN

KAYNAKIAR . . _._. .

C

_a

_s

_~

srudy _{o_f}_Th e

Bı

eyde_{n, J}_e_nkins ; Touns01 _and Developrn_e_nt_,_A ·v press_, _· ._{Commonwealt Carıib} ean, Oxford _Unı '. . Newy_{ork, 1973} · . _. _._k_·_{sat Konkresi,} DPT, Da_{llı, Öz}_e_n_;_"_Ça_lı

şma Grup _Top_l_ant_ısı

", 3.Izmır _I _tı · Ankara, 4-7 Haziran 1992. · _. · _· . · !erind_e Kand_e_mir_,_Nüzh et; Türkiye'de Turizm _Y_a_{tının Pıoı} e Doklar_a Değe_r _l_e_ndirm e Sorunları_, _B_a_sılnı anuş Tezi, _İstanbul, 1980_. K · . · _'_op_e_{ra ti} on And ell~r, _Pet_e_{r; "Org}

a_{nization For Econonuc}

Co-1 a 1994.

·

development",

OECD Se_{miner, Ant}_a

Y ' _.

0 .E.

c.o

_.

_;

_Ma_._in_Eco~omic

İndicates, _P_a ris, 199_4.

0.E

_.

_c.n

_.

_;

_Ecorıomic Surv_ey_{s, Patis, 199} 4. _. O . _. _. . . _. . m In _O_.E.C._D .

.

.E.

c.o

_.

_;

_Tourism

Polıcy ın Inte_{rnatıonal Tourıs}

. Countries, Paris, 199₄_. ' World

_Econoınic

Outlaok _;.)._M .F., Washington, 1?94 _.

.

131

(12)

World Tourism Organization (W.T.O.) ; Yearbook of Tourism Statistlcs Vol: 1 Madrid, 1993.

World Tourism Organization (W.T.O.) ; Yearbook of Tourism Statistics

Vol: 1-Madrid, 1994.

-

.