Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi

~A.,..;Ü",,·'wTuU!!orld!ll.l,jya!lt.i:Ar!ll!!astı~rma~li!!iar~I..!!E<.!!nstilW.l:·tUl!!s!!!.U,ı;,D~er!.lgwis~i.ô!S~ayıtur.22e...!!E~rz!:!u!!.ru!!lm~ZO",O!=!3,-- -=-9.

KLASİK

TÜRK

EDEBİY

ATINDA RAMAZAN KONULU

ŞiiRLER

Dr. Halit DURSUNOGLU·

ÖZET

İslamdininin ibadetlerinden birisi, Ramazan ayında tutulan oruçtur. Ramazanayı, Türk milletininhayatında çok önemli bir yere sahiptir. Öyleki, Osmanlı Devleti döneminde, Türk mil/eti kendine mahsus bir "Ramazan medeniyeti" oluşturmuştur. Bu medeniyete ait izlerin bazıları, az da olsa, günümüze kadar

süregelmiştir.

Bu araştırmada Osmanlı coğrafyasında yaşanan Ramazan medeniyetinin edebiyat hayatımıza nasıl yansıdığından bahsedilmiştir.

Giriş

"rkler İsliimiyet'i kabul ettikten sonra, bu dinin gereklerine sıkı sıkıya

ağlanmış; samimıMüslümanolmanın uğraşıiçerisindeolmuşlardır.

Milletimizin mimbenliğini korumasındaçok önemli rolü olan İslamdini, Türk

kimliğiyle bütünleşmiş; bu iki unsur, birbirinden ayrılamaz olmuştur. Böyle bir bütünleşmeninsonucunda daTürk-İslamruhuna uygunsayısızeserlerverilmiştir.

İslam medeniyetine uygun olarak eski edebiyatımızda sayısız eserler veren

Türkşairve yazarlan, bu eserlere Türk'ünduyuşve kabiliyetiniyansıtmışlardıT.

İslam dininin beş temel şartından biri olan oruç, Müslümanlann yapmakla mükellef olduklan farz bir ibadettir. Bu mükellefiyeti Yunus Emre çok veciz bir şekildeifadeetmiştir:

Bendenöğütister isen ey divirembildiğimden

BudurÇalabın buyru~tutun oruçkılın namazı.

Orucun farziyetini, Nahifi deşöyleifadeetmiştir:

• Atatürk Üniversitesi,KazımKarabekir Egitim Fakültesi, Orta Ögretim Sosyal Alanlar Egitimi Ana BilimDalıÖgretim Üyesi.

-ı

0-H. Dursunot!u: Klasik TOrk Edebiyan 'nda Ramazan KonuluŞiirler

Rükn-i

İslamın

biri ey

nİk-i

nam

Oldu

ıilkn-i

rftze-i

şehr-i

slyam2.

Cenab-ı

Hak, Bakara Süresinin 183, 184 ve 185. ayetlerinde orucun ramazan

ayında tutulması

gereken farz bir ibadet

olduğunu bildirmiş

ve bu aya

erişenlerin

hastalık,

yolculuk gibi

meşru

bir mazeretieri yoksa oruç tutmalanm

emretmişti~.

Ramazan orucunun farz

oluşu

kitap, sünnet ve icma-i ümmet ile sabittir.

Sebepsiz yere oruç tutmayan kimseler,

Allah'ın

emrine

karşı gelmiş

ve büyük günah

işlemiş

olurlar. Nahifi, bunu "Fazilet-i Savrn"

adlı

eserinde

şu

beyitlerle ifade eder:

Şehr-i

mahsus oldu çün

şehr-i sıyam Farzdır

anda oruç tutmak tamam.

Müslimin ü müslimata

muttasıl

Mah-ı savrnın

ruzesi farz oldu biL.

Sabit oldu hükm-i istitba ile

Ruzenin farziyyeti icma' ile.

Kim

anın

farziyyetin inkar eder

Şer'i ali-şan

am inkar eder.

Özr-i

şer'i olmadıkça

bil ayan

Ruhsat-ı

iftar yokdur bi-güman.

Müslime farz oldu bu

savrnı

eda

Özr ile terk eylese eyler kaza

4

.

2 Ami1 Çelebioğlu, "Süleyman Nahifi ve Fazi1et-i Savm Adlı Eseri", Dıyanet Dergisi, Sayı:

i12, Ankara,

1971,

s.344.

3"Eyİman edenler! Oroç sizden önce gelip geçmiş ammetlere farz Icılındığı gibi size de farz ıcılındı.Umulur ki Irorunursunuz"(Bakara SUresi, 183. ayet).

"Sayılı günlerde olmak üzere oruç size farz kılındı. Sizden her kim hasta yahut yolcu olursa tutamadığıgünler kadardiğergünlerde kaza eder. (İhtiyar/ık veyaşifaumudukalmamış

hastalık gibi devamlı mazereti olup da) oruç tutmaya güçleri yetmeyenıere bir fakir

doyumu kadar fidye gerekir. Bununla beraber kim gönül/u olarakhayır yaparsa, bu kendisi için daha iyidir. Eğerbilirseniz(güçlüğüne rağmen)oruçtutmanızsizin için daha

hayırlıdır(Bakara Suresi, 184. ayet).

"Ramazan ayı, insanlara yol gösterici, doğrunun vedoğroyu eğriden ayırmanın açıkdelilleri olarak Kur 'an'ın indirildiği aydır. Oyle ise sizden Ramazanayınıidrak edenler onda oruç tutsun. Kimoanda hasta veya yolcu olursa(tutamadığı günlersayısınca) başkagünlerde kaza etsin. Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez. Bütün bunlar, saygı

tamamlamanız ve sizedoğroyolu göstermesinekarşılık,Allahıtazim etmeniz,şükretmeniz içindir(Bakara Süresi,

185.

ayet).

...lıA"",o(JL/.l'..JTU!Oi!:!rkl!l!;vl'.!aıı.tArasQ!.!!Q!tıwrı!ma!!!!!.!!a!..!n~E!!!Jn~stI.ı!tOl!.!si.!!.O-",D~erg!!.Ii!l!s!..12iSa!!Jyı:L2~2,-,E!i<Jrz~ur!.!!uw.m!...!2:ıı:OO!lo3~

----::-ıı-Ramazan, Arapça "rmz ((,)AA.))"kökünden mastar olup "çoksıcakolmak, çok

ısıtmak, yakmak" anlamına gelen bir kelimedir. Özel anlamı ile Esma-i Hüsnadan

oldugu ve günahlan yok edici manasına geldiği de rivayet edilmektedir. Yaygın

anlamı ile, kameri aylann dokuzuncusunun adıdır. Allah'ın adı ile kanştınlmamak için "şehr-i ramazan"biçiminde kullanılmasıgerekir. Her ne kadar kelimenin çoguıu "Armizat, Anniza, Ramazanun_ı Ramazanin" gelmekte ise de, Esma-i Hüsnadan

olması itibariyle, çoğul biçimlerinin kulIanılması dogru degildirs.

Eski Arap takvimindeyılın9. ayının adı "Natık" iken "Ramazan"a çevrilmesi

çeşitli biçimlerde yorumlanmıştır. "Bu ayda oruç tutulduğu için açlığın insan nefsindeyarattığı yanma duygusu yahut da oruç tutmakla insanların günahlarının yanıp külolduğu inancı, yakma anlamındaki bu kelimenin o ayın ismi olarak kullanılmasına sebep olmuştur.", diyenlerin yanında bu açıklamanın orucun farz kılındıktan sonraki devreye ait olacağını, halbuki ramazarun natık adının ramazana

döndürülmesinin daha önceleri Cahiliyte Devrinde sıcak bir mevsime rastlaması ile

ilgilibulunduğunusöyleyenler devardır .

Ramazan ve oruç, dinı bir mevzu olarak işlendiği kadar sosyal ve edebı bir

mevzu olarak da yüzyıllar boyunca edebi eserlerimizde işlenmiş ve zevkle

okunmuştur.Böylece bu alanda çokbaşanhörneklerverilmiştir.

Prof. Dr. ArnilÇelebioğlu, Ramazanla ilgili eserleri bazı özellikleıi de dikkate

alarak mahiyeti itibariyle üç grubaayınr:

1.Dini 2.Tasavvufı 3. Edebi

Bazen bir eser tamamen belli bir gruba girmeyebilir. Hemdinı,hemtasavvufı,

hem de edebi özeIliklertaşıyan örnekler de az değildir7•

Prof.Dr.AmilÇelebioğluRamazan konuluşiirleri başkabir tasnifteşöyle

sıralar:

1.Ramazaniyeler

2. Ramazan ilahileri 3. Ramazan manileri

5 İsmet Parmaksızo~lu, "Ramazan ve Ramazan Bayramı" Mad. (İ. Pannaksızoğlu), Türk

Ansiklopedisi, MEB Yay., Ankara 1978, C. 27, s. 216; Türk Dili ve Edebiyat!

Ansiklopedisi,Ramazan Mad., Dergah Yay.,İst., C. 7, s. 275; AhmetAteş, "Ramazan"

Mad.,İslAmAnslklopedisl,MEB Yay.,İst.1964,C. 9, s. 61 I.

6Türk Ansiklopedfsl, ag.mad. (i.Pannaks1Zoğlu),MEB Yay.,Ankara,1975,C. 27, s. 2 16.

-12-H. Dursunoi!lu: Klasik TürkEdebiyatı'nda

Ramazan

KonuluŞIIrler

4. Ramazanla ilgili gazel,ruhaı, koşma....vs . gibi çeşitli türden şiirlers.

Bu tasnifleri de dikkate alarak Ramazan konuluşiirleri nazım şekilleri

bakımından şöyletasnif edebildik:

ı. Nazım Şekilleri BakımındanRamazan KonuluŞürler

1.1. Mesnevinazım şekliyle yazılanlar

Müstakil olarak mesnevi nazım şekliyle yazılan, varlığı tespit edilen tek eser,

Süleyman Nabifi'nin "Fazi/et-i Savrn (Zuhrü'/-Ahire)" adlı dinı-didaktiknitelikteki

eseridir. Ramazan ayından ve oruç tutmanın faziletlerinden bahseden eser,

253

beyidik bir eser olup 5 bolümdenoluşmaktadır9•

Bu tür ve benzeri müstakil manzumelerin dışında,bir bölüm olarak ramazana

ve oruca temas eden eserlerin sayısı da belkisayılamayacak kadar çoktur. Bunlardan

bazılan şöyledir:

XV.

yüzyılda yaşayan. Sulıa.n

II.

Murat devri mesnevi şairlerinden Balıkesirli Devletoğlu Yusuf'un "Kitfıbü I-Beyan" adlı eserinin dördüncü babı yaklaşık 200 beyit olup ramazan ve oruçla ilgilidir.

Yine bu yüzyıl şairlerinden HatiboğluMehmed'in de "Bahrül-Hakayzk" adlı

mesnevisinin ikinci bölümü ramazan ve oruçla ilgilidir.

Fatih devri şairlerinden "Aşık" mahlasıyla şiirler yazan İbrahim Tennôri'nin

tasavvufi mahiyetteki "Gü/zur-ı Manevi" adlı mesnevisinin yaklaşık 100 beyit

tutanndaki "Beyan-z Savrn-z Manevi" bölümü ramazan ve oruçla ilgilidir.

Nabi'nin oğlu Ebu'l-Hayr Mehmed için yazdığı "Hayriyye" mesnevisinde de

oruçla ilgili "Der Beyan-zŞerefi Farz-z Szyam" adh bir bölümvardır.Bu bölümden

bazıbeyiderşöyledir:

Bı-maraztaolacisınündetüvan

Eyleme fevt-l sıyam-ıRamazan.

Savmdurkullarına lutf-ıHuda

Savma bizzat eder Allah ceza. Savm bir mdide-i rahmetdür Nurdan sa'ime bir hil'atdür.

8AmilÇelebioıııu, a.g.m, s. 47.

9Bu eser için bkz. AmilÇelebiogıu, "Süleyman Nahifi veFazilet-ı SavmAdlıEseri", Dlyanet

...aıA.:-ıQ=ı...'•..:T~U~rkli!!.Y%.!ia~t~Ar~as=:ı;tı~rma~~la~n~E~nsti~·tJ:l;Us!.!::!O~D~e~rg!~s~1~Sa:.ıYt..!.1~22=....:.=E:urz::ı::u~ru~m~ıı:::OO~3~

..:.13-Savmdur kabil-i ketmüihIa

Dahle fursat bulamaz savma riya. Sırr-ıpBk-i samediyetdür savm

tttisaf-ı melekiyyetdür savmlO •

1.2 Kasidenazım şekliyle yazılanlar

Ramazan dolayısıyla şairlerin padişahlara, vezirlere veya devrin ileri gelen kişilerineyahutdostlarına yazdığıkasidetarzındakibuşiirlere"Ramazaniye"denir.

Ramazaniyeler çogunlukla kasidelerin nesibkısımlanndakonu edilirler.

Beyit sayısı degişmeklebirlikte, on-onbeş beyit içinde konu ile ilgili ayet ve

hadisler mealen zikredilir. Çeşitli unsurların yanında oruç, Kadir gecesi, bayram

anlatılır. Ramazan dolayısıyla toplumda meydana gelen değişiklikler, merasimler,

adetler dile getirilerekçeşitlinükteleryapılır.

İlk örneklerine XV. yüzyıldan itibaren rastlanan Ramazaniyeler, XVIII.

yüzyıldadaha dayaygınlaşmışdini·manzum bir türoluşturacakseviyeyegelmiştir.

Bu kasidelerin nesib bölümlerinde ramazanın gelişi, faziletleri, oruçlu

insanların davranışları, camilerin kandillerle, mahyalarla süslenmesi, iftar ve sahur

sofralan edebi hususiyet arz edecek mahiyette anlatılır. Övülenkişilerinmeziyetleri,

özellikleri ramazanla ilgi kurularak verilir. Bu kasidelerin dua bölümlerinde de

Ramazan, Kadir Gecesi ve Ramazan Bayramı'yla ilgili çeşitli çağnşımlardan

yararlanılır.

Kaside nazım şekliyle yazılan Ramazaniyelerin en meşhuruSabit'in Baltacı

Mehmed Paşa'ya sunduğu "Ramazaniyye"sidir. "Fe'ilafün (Fa'ilatün) Fe'ilafün

Fe'ilafün Fe'i/ün (Fa'/ün)"vezniyleyazılanbu kaside 69 beyittir.

Kaside nazım şekliyle yazılan en uzun kaside, 90 beyit olup Enderunlu

Visıraaittir.Vasıfin diğerbir ramazaniyesi ise 68 beyittir.

Sünbü1zide Vehbi, Enderunlu Visıf, Şeyh GMib,Nazım, Nedim, Edimeli

Kimi ve Koca Ragıp Paşa'nın ramazaniyeleri de beğenilen kasideler arasında

sayılır. BundanbaşkaSururi, Simi, Nahifi,HaşmetveLeylaHanımda bu sahada

güzel eserlervermişlerdir.

Bu türde eserler veren şairlerin çoğunun XVII. yüzyılın sonu ile XVIII.

yüzyılın ilk yansında yaşamış olmaları, bu türün özellikle bu dönemde yaygınlaştığınıngöstergesidir.

LO Mahmut Kaplan, Hayrlyye-I Nabi (İnceleme-Metin), AKDTYK Yayını Sayı:94. Ankara,

-14-ii.DununoiUu: Klasik TürkEdebiyatı'ndaRamazan KonuluŞiirler

Edebiyatımızda en çok ramazaniye yazan Endenınlu Fazıl'ın kasideleri türün kasideşekliyle verilmiş önemli örnekleridir.

Kiside-i RamazaniyyeBe-Rikib-ıSultan Selim Han Hilal-i n1ze kim birkavs-ıHallacasuınanüzre

Onunla berfden çok penbeattırdızenan üzre. Kudı1miylebunev-maIı-ı sıyamınberf-i safidir Döşenmişpenbeli liliçerı1y-ıhakdan üzre. Çemen yahbesteolmuşturhilal-i maha ta'zimen Sudibasımegerferşoldusalın-ıgülsitan ÜZfe. Uzanmış rişte riştepenbe-i berfisemavatın Harn-i sadeden püskülasılmıştırcihan üzre. Derı1n-ı gurre-imah-ı sıyamacemre-i evvel Sanırsın şu'lekonmuş sımdenbirşem'danüzre. Elindenev-lıiliıl-i rı1zebir peymane-i zerrin Doluyağdırdı saki-i felek kevn ü mekan üzre. Dolu sanma bunev-malı-ı sıyamıeyleyip tebrik Nisar etti felek dürdanelerhalk-ıcihan üzre. Ne kabil zernheririnden bilmek vakt-j iftaTI Müezzinler donarçıksaezana merdivan üzre. Bu senna ile cami' seyrine cana zuhur etmez Yatar tennur içinde maderiyleşöyleyan üzre. Bu demdeateş-iseyyalelazımdırdile

amma

Hilal-i n1ze birkufl·ımetan urdu dehan ÜZfe. Tulü'·ıgurre-i bayrama dek ey rind-isahba-keş Gerek sabr u tahammül va'de-i pir-i mugan üzre. Bu birmah-ımükerrem kimsevad-ı leyle-i kadri Siyeh bir hal-i ziynettir cemal-i kudsiyan ÜZfe. Gerek seyfe gerek vakt-işitadaeylesinteşrif Hüdadan ni'met-i

uzma

gürı1h-ıMüslüman üzre.

....!:!A~.I~'l....TLltlU.r.!li!d!.I.ya!!ltu:A!l.r.!!.8stılWl.r!!!ma""l!.!!an~E<!!n!!!sti!!t!ls.!W!t1~D<J!ie...nrllo!!s!!..I..!iS!.!!ayıI..!...l:2::!:.2~E:ı.r:ı:~u!!!r~u!!!m,-"2",,OOıı.3,--

-=-15-Cihanahaşredekmah-ı sıyfunettikçeamed-şod Olahakan-ı alem saye·güster bende-gan ilzre.

o

hakan-ımu'azzam kimvücfid-ı alem-arası Aceb mihr-icilı3.n.plriiserir-ihurı1şanüzre.

Hüdavend-i mu'azzam Hazret-i Sultan Selim Han kim Müreccahtır kernal-i zat ile Osmaniyiin ilzre.

o

himmet ol adalet ol semaha! dille ol gayret Muvafıktırbütünnass-ı hüda-yı müste'iin üzre. Melek-maye vell-paye adalet-sayezıllullah Aceb bir z11l-1 Yezdiini ser-iİsliimiyan ilzre.

o

Dara-yi mükerrem kim celal-i satvet-engizi Olur galib Feridun umüllik-ıSasaniyan üzre. Nizamü' I-mülk kimtuğra-yı adı-ara-yı fermanı Olur bir turre-ijulide ruhsar-] zaman üzre. OLsalıenşah-ı dana-dil ore'fet-pişe-iiidil Ona olmaz mu'iidil buzemin-ıhandan üzre. Muvafıktıroşahenşah-ıiilem canib-i hakdan

Adlisu Rüstem olsanatuvandır şöylecan üzre. Teveccüh eylese bir bende-i naçize ikbiili Olur ferman revaİskenderüNfişirevanüzre. Eğerbir lücce-i naçizekalın takviyet verse

Bedihıdir zafer-yabolması şir-igiyan üzre. Müessirdir o rütbe nutku kim zir ü zeber eyler Musallat eylese bir zerreyi kOh-1giriinüZre. Husfisaişbuedna çakerin kim herşebiftan Hudaşiihid du'a-yıhazret-iŞah-ıcihiin ÜZTe. Kasidem kafiyem çoktatlısözl.er götürürıunına Felek alam ile mühr-i sükUt urdu (iehiin Üzre. YineFiizı!figanabaşlama şimdidu'iila,ıım Du'a.Y'isadıkı arz eyle b~b.ı mekan ü~re.

-16-H. Dursunotlu: Klasik TürkEdebiyatı'nda Ramazan Konulu SlIrler

Be-hakk-ıism-i nuranibe-hakk-ı sırr-ıilirkani İlahipayidar et olşehi taht-ıcihan üzre.

Refik olsunhemişe leşker-imansuruna tevfik

İlahigalib etşah-ı enamı düşmenanÜZfe. Hemişesaye-endaz ola.dest-i lutf-iimdadın İnayede serır-i padişah-ıkamran üzre.

Gelip gittikçe omah-ı sıyam01Şah-ıdevramn

Ola piraye ism-i paki rUzan uşebanÜZfe.

Cihan durdukçasıhhatleilahi izz üşevketle

Oşahenşahıcavid eyle mülkoi cavidan üzre1i.

1.3.Gazelnazım şekliyleyanlanlar

Gazel nazım şekliyle yazılan ramazan konulu ilk gazellere

XV.

yüzyılda

rastlanır. Tacizade Cafer Çelebi, FuzU1i, Zati veBa~datlı Ruhi'nin ramazan konulu

gazelleri butürgazellerin ilk örnekleri kabul edilir.

Gazel nazım şekliyle ramazaniye yazma daha sonraki dönemlerde de devam

etmiştir Bu şekilde yazılan ramazaniyelerin büyük çoğunluğu,

XVIII.

asnn şairleri tarafındankaleme alınmıştır. Nedim, Seyyid Vehbi, Ragıb Paşa, Şeref Hanım ve EşrefPaşa'nıngazelnazım şekliyle yazılmışramazaniyelerivardır.

Ramazanla ilgili gazellerin güzel örneklerinden biri de Bahti (LAhmed)'ye aittir.

DerHakk-ı Ramazan-ıMübirek Ramazan erdi yine her gece yanar kandil

Ehl-iİslamasalarşu'leser-a-ser kandiL.

Yerigökten nice fark ede gece ehl-i nazar Sahn-ıarz üzrekiolmuşdurur ahzer-i kandil. Şeb-i çerağile yine cümle menandonatıp

Her birinin kemerinkıldımücevherkandiL.

Guşe gUşeüçayaklıküpe gibi sarkar

Cami'in ha:k bu ikimengfişunabenzer kandil.

iı Dr. FilizKılıç-Dr. Muhsin Macit, TürkEdebiyatındaRamazanŞilrlerlGüldeste, Ankara,

...,2A...,.U"",'...T....Ur!..!ki""·y""B""tAr=.=as""tı...r...ma...I...B...n ....E"'n""stl'-"tUS....,.U""'De""r....gi""'s....i""8a...y",,,1Z""Z"""E""rz....u""ru'-'='m...,,2""OO""3:- ----:.ı

7-Ruzenin herşebidönse n'ola kadre Bahti Ki olupdur ramazanayınaziverkandilıı.

ı.4.İlahi nazım şekliyle yazılanlar

Bu tür örnekler, daha çok tekke ve tasavvufedebiyatı şairlerine aittir. Sayıca oldukça fazla olan ramazan konulu ilahilerin bir çogu dabestelenmiştir.

Ramazanın gelişini kutlamak için yazılan "Merhaba iliihileri" oldukça fazla olup halkarasındaçokça okunan eserlerolmuştur.

Sayesaldı ehl-i iman Ostüne Hamdülillah geldimalı-!Ramazan. Doğduol nur ehl-i irIan üstüne Hamdülillah geldimah-ıRamazan. Bağlayıb şeytanı bende vurdular Cümletenağyar-ı Hakkısürdüler Ehl-i Hakk ol aydaHakkı gördüler Hamdülillah geldimah-ıRamazan. Ehl-icürınünHak gözüyaşınsiler Ağlayanlar şadolur daim güler Şerbet-i gufran içerler asiler Hamdülillalıgeldimah-ıRamazan. Kılteravihi samlar bulagör Et tesabihi vemlar bulagör Zikrütaat nuru ile dolagör Hamdüliııaııgeldimah-ıRamazan. Kalbi jeng-i masivadan eyle ag Bu vücudun zenbin andankılferag Hakkıya nur-ıHudadan yakçerağ

Hamdülillalı geldimalı-ıRamazan13.

Bursalı İsmail Hakkı

Bir de ramazanın onbeşinden sonra okunan "Elveda ilahileri"bulunmaktadır. Aziz Mahmud Hüdayi'ninşeyhiÜftade Hazretlerinin ramazaniyesi bu türdendir:

12Dr. FilizKılıç-Dr. Muhsin Macit, a.g.e., s. 108.

ıı ArnilÇelebio~lu, "Edebiyatıınızda Ramazan",Türk Vurdu, Nisan ı990, Sayı: 375, s. 48-49

-18-H.Dursunoğlu: Klasik Türk Edebiyatı'ndaRamazan Konulu Slirler

Ey dostlanmağlaşalırn, Oruçayıgitti yine. Hasret ileinleşelim, Onıç ayıgitti yine. Bir nur idi Haktan gelip Yeregöğe nunıdolup Sadıklann elinalıp Onıç ayıgitti yine. alimlerin yoUanm Kesmişidi ellerini Yıkmışidi illerini Oruçayıgitti yine. Uttade'yişadeyleyen Mü'minleri yad eyleyen Kaygıdan azad eyleyen

Onıç ayıgitti yine14. 1.5. Maninazım şeklinde yazılanlar

Ramazan manileri, halenbazıyörelerde devam ettiği üzere ramazanda her gün iftar ve sahur vakitleri davulcu yahut bekçitarafından veyakarşılıklı okunur.

Ramazan dolayısıyla manilerin okunması ayın görünmesiyle yani ramazanın ilk gününden itibarenbaşlar.

Gt1şetsadayıbu gece, Etmerhabayıbu gece. Benim devletli efendim Gördülerayıbugeceıs.

Ramazanın birinci gününden itibaren her gün iftarda ve sahurda değişik mevzulara dair maniler okunur.

Bu geceayınevveli Açıldı İslam'ıngfilü Geldi mübarek ramazan Mesnıretti can u dili.

14AmilÇelebiogıu, a.g.m, s. 49.

...aA~.Ül<,:'•...!T~I1i!.!rki~·ytl!al!..tA~ra~stıwr..!!maJ~ai!.!rl...!iE'.!!n~sti~tl1s!!:!!!I1..!<D~er!.lıı:!o!'!!s~i"",Sa!!.lyı~22iO...li<E~rz:!!uruuwmu2!<l!O~03L-

..:-19-Geldi bumillıımız kutlu, Teşriii şekerden tatlı, Nice canlarerişmedi, Eren canlara ne mutlu. Alem bu gece nur oldu Kalbimize sürur oldu Ey benima~am,efendim,

Kalkınvaktisahıır01du16•

Prof. Dr. AmilÇelebioğlu'nun yayımladı~ı "Ramazan-name"de yüzlerce manivardır.

1.6.Di~er nazım şekilleriyle yazılanlar

Endemnlu Fazıl, terkib-i bend nazım şekliyle bir ramazaniye yazmıştır. 13 benttenoluşanbu terkib-i bendin, ilk iki bendişöyledir:

Terkib-i Bend-i RamazaniyyeBe-Rikab-ıSultan Selim Han Bahs eyler iken ehl-işikemyevm-işeküzre

Kondutabak-ı mah-ımübarek felek üzre O mah ile fahr eyledi gerdun melek üzre Bir yaftegümüş dikti o mavi yelek üzre Şeyhim yetişiplengerikurmuşyemek üzre Saidırmada 01 yufkaakıllı yemek üzre İsteryine bir gurre gele bu emek üzre O cehl ile ol kubbe kitaştandirek üzre Fersı1deeder hhyesini tek etek üzre Açmışgözünü halka misali çörek üzre Zi-i ulema hak bu iki cahil köpek üzre Yükletme gibi tuhfekitabı eşeküzre. Nev-mah-ı sıyam açtı dehanın geliyor ay Aç gözlü misafirdir eder müflisi rüsvay Ardındanüeum-]fele~ eylemişalay Keyf ehline gösterdi yine kamet-i dümy 01 na'ra-irindan-ı mey-aşamabedel vay Kürsüde eder va'iz efendi yine hay hay Taksim-i sevab eyleyelim geldişenfay Hemşeyhedahi va'ize lakin verelim pay

-20-R Dursundlu: Klasik TOrkEdebiyatı'nda Ramazan Konulu Şiirler

Bu m3.hdeğilgurre-işa'banıgüzel say

Zannımki felek o nigehi-tire sunar yay Ruhsar-ı rahşanile zülf-işeb-ideycur Kandil gecesidir yüzü hem zulmet ü hem nur.

2. MahiyetiİtibariyleRamazan KODuluŞiirlerl7

Ramazan, Müslüman topluluklann her birinde bulunduklan iklime, cografi şartlara ve dünya görüşlerinegöre ayn ayn örflerin doğmasınayol açan kutsal bir aydır.

Bütün İslam dünyasındave özellikle Osmanlı ülkesinde Ramazan ayına çok

önem verilmiştir.Hatta bu önem verme o kadar ileri derecededir ki, Prof. Dr. Süheyl

Ünver'in

ifadesiyle "Türkler, bir Ramazan medeniyeti

kunnuşlardır. 18"

OsmanlıTürklerinde ramazanayınamahsus adetlervardı.Daha recep ayından itibaren halk dini vecibelerini yerine getinneye büyük önem verirdi. Üç ay oruçlanna

niyet edenler yanında, nezir ve adak hatimleri indirtmek, müminlerin ruhlan ve

bilhassa ailenin ölmüşleri için Kur'an okutmak, nafile namazlannı artınnak gibi

ibadetler yanında; evlerde mevsimine göre ramazana mahsus yiyecekleri günaç,

tarhana, kavunna, çeşitli baharat, şekerleme ve reçelleri hazırlamak başlıca kaygı

olurdu. Ramazan, bu ayın başladığını bildiren hilalin görüldüğünün belde müftüsü

tarafından onaylanması ile başlayınca, halkın günlük hayatı da değişirdi. Genellikle çalışma saatleri kuşluk vakti ile ikindi namazı arasına kaydınlırdı. İkindiden sonra iftara kadar olan zamanda camilerde Kur'an okumak, vaaz ve mukabele dinlemek,

nafile namaz kılmakla geçirilirdi. Teravih namazından sonra sofu olanlar bağlı

olduklan tekkelere giderek ayin ve zikirlere katılırlal'dı. Bazılan da kahvehane ve

çayhanelere giderek semai, karagöz, ortaoyunu ve çeşitli seyirlere katılırlardı. Bu

eğlenceler sahura kadar sürerdi. Ramazanın 15'inden sonra ise halk bayram

hazırlığınabaşlardl19_•

Senede bir ay Müslümantann misafiri olan ramazanın hoş karşılanması, hoş

tutulması ve hoş bir şekilde ugurtanrnası ramazanla ilgili şiirlerde sıkça ifade edilmiştir.

Gönderdi Huda çün bize

mihman

Ramazam

Hoştutmaga niyyet edelim biz dahianı.

Zan

17Bubölümde örnek gösterilenşiirlerin hepsi,Dr. FilizKılıçveDr. Muhsin Macittarafından

hazırlanan ''Türk Edebiyatında Ramazan Şiirleri (Güldeste), TDV Yay., Ankara, 1995"

adlıeserdenalınmıştır.

18Süheyl Ünver,''Ramazan Medeniyeri", Tohum Dergisi, 1967,Sayı:30, s. 3.

19 Abdülazız Bey, Osmanb Adet, Merasim ve Tabirleri; ToplumHayatı, (yay. Haz. Prof. Dr. Kazım Ansan-DuyguAnsan Gunay., TarihVakfı Yurt Yay., İstanbul, 1995,s. ı ıs­

~A...ıU!.!:··•...!Tl!!ıı!!Jrkl!!!Yua!!.taA!Jras~tı!!lr!J!ınaJi!l!!l!a!!JrıuE;d!n!!!stlo!.!t!!lOS~ıı..!:D~erg!!..K!!SLi.2Sa!!JY~1:;ı2iı...!;&El.!rz:ı.ı.uruu!.!.!mi!.:ıoo~3o!...-

--=-21-Ta

gidince onuhoş tutmağaniyyet edelim

Sa1ihi on ikişehrinbize oldu mihman.

Zan

Şehr-i İslannkudumuyla çü etditeşrif

Hoştutarlarsa n'ola hürmet eyleye pir ü civan.

Bahti

Ramazanayımnfaziletlerisayılamayacakkadar çoktur.

Kur'an-ı Kerim bu ayda nazil olmaya başladığından Ramazan Müslümanlar arasındadaha dakutsallaşnnştır.

Buaydadırey mü'minüntenzil-İ Kur'an-ımübin

BelkiHudanın namıdırgeldi yineşehr-i sıyam

Ahmed Remzi

On birayınsultamramazanıngelmesi, müminin hicrandankurtulması

demektir

On biraydırgideli biz de çekerdik hicran

Merhaba etdi bizimle yineşehr-iRamazan.

BaM(I.Ahmed)

Ramazan ayının her gecesi Kadir gecesi, her gündüzü ise Bayram gibidir.

Müminlerin de bunu çok iyideğerlendirmeleri gereğiüzerinde de çokçadurulmuştur.

Baht u ikb1i1 iletahtındamukim oldukça

Herşebileyle-i kadr ola nehan bayram.

Vasıf

Kadrin bilen bulduşerefbufırsatıetme telef

Savınu salateyydmıdırgeldi yineşehr-i sıyam Ahmed Remzi

Ahmed Remzidiğerbir beytinde deraınazanın kıymetini şöyleifade eder:

Ondadırfeyz-i hidayetondadırafvükerem

Kadrini bil mevsim-iinzal-ı Kur'andırgelen.

Ahmed Remzi

Gufran ve mağfiret ayı olan Ramazanınen kutsal gecesi, "Kadir Gecesi"dir.

Kur'an'ınbu gecede nazil olmaya başlamasından dolayı bu gece çeşitli tasavvurlara

-22-H.DununoMu: Klasik TürkEdebiyatı'ndaRamazan Konulu ŞIIrler

Şeyhi,Kadir Gecesi'nin bin aydandahahayırlı olduğunu,

Bu gece kadri bin aydanyeğisetanmıHak

Kudret ileşeb-iKadr etdi mukadder bu gece

beytiyle ifade ederken, Kami de kadir gecesindeuyumamanınfaziletlerini oruçla ilgili

tasavvurlara da imkan verebilecek bir nitelikte ifade eder:

Bilelim kadrini savnun gece kiiimolalım,

Olmaya göz göre kadri gözümüzden pinhan

Vasıf da bu gecenin kıymetinin çok iyi bilinmesi gereği üzerinde dururken, bu

gecenin alemlerinmağfiretinesebepolduğunu,

Bil kadrini zira

ki

buşehrin şeb-ikadri

Bi-şekksebeb-imağfiret-i alemiyandır beytiyle ifade eder.

Zatrnin kadir gecesini konu alan bir gazeli vardır. Kadir gecesi, manevı

hazıann tadılabildiği en kutsal gece olmasının yanında sevgilinin de bu gece seyre çıkması, aşığa güzelliklerini göstermesi bakımından da çok kutsal ve güzel bir gecedir.

Bu gece Kadr gecesidir seyreçıktıyar

Zira ki gizli genc o gece oluraşikar.

Serv-i sürahi etmez idi secde galiba Bu gece Kadr gecesi olmasa ey nigar.

Bu gece seyr-i zülfiin ile gönlümeğlenir

Eyler akar sularşeb-iKadrolıcakkarar.

Derler du'a olurşeb-iKadr olsa müstecab

RiizikıIavisalini bu gece Kird-gar.

2ati

yere melekler iner leyI-i Kadrde

Girerse gönlüme bu gece yeridir o

yir.

Ramazan boyunca kılınan yirmi rekatlık "Teravih Namazı", sünnet olup

ramazana mahsus bir ibadettir. Teravih namazı,camiIere kendine mahsus manevi bir

hava verir. Okunan Kur'an'larla, salat ü selamlarla, tespihlerle, zikirlerle, ilahilerle

~A.~Ul:O.··'wTuU~r~ki~Y8=ıt....ı;Ar;>!"!o8s..tl...r...ma...l",a"-,rl,-,E....ns""tl",,t.,.U""sU'-'DO<.lergı...·"'si...S""8~yl'-'ı==ı...E""r""z...ur...,u...m...ı""0""03"--

-:;;-23-Mağfiret-han olalımhüzn ileşeb

ta

be seher Edipihlas-ıdenin ile teravihe layam

EnderunluVasıf

Döndühengam-ıteravih ile gül cami'ine

N'ola tesbih okusamurg-ı hoşelhan bu gice.

Seyyid Vehbi

Ramazan günlerinde mükellef Müslümanlan yılın öteki günlerinden fazla

ilgilendiren vakitler arasında "imsak", "ifiar" gibi oruca başlama ve orucu açma

anlan ayn bir özelliktaşır.

Vakt-i iftar oveliyyü'n-ni'am-ı devcinın

Ehl-i imsakdirin'amınanisbet Ramazan

Süniri

Kaml'nin ifadesiyle if'tar vakti cennet nimetlerinin tadını, zevkini gösteren,

tattıranbirzamandır.

Vakt-i iftan nümayende-i zevk-i cennet Ferhatanınbiri onda birisi bunda ayan.

Süniri de iftar vaktinin gelmesiyle oruçlulara ramazanınadeta ziyafetverdiğini

ifade eder.

Vakt-i iftarerişipyine dizildikçe ni'am

Yani sa'imlerelaldıkçaziyafet Ramazan.

"Sahura kalkmak" da Ramazanla ilgili şiirlerde önemli yer tutar. Sahurda yemeğe kalkmak, büyükler için bir sünneti yerine getirme duygusu ile birlikte çeşitli

tasavvurlara sebep olurken küçük çocuklar için başka bir zevktir. Sahurda yemeğe

kalkmak bütün çocuklann hoşuna gittiğinden validelerine, nenelerine, zengin

çocuklan dadılanna kendilerini uyandırmalan için akşamdan sıkı tembihte

bulunurlardı.

Sübyan-heves ni'mete savrn ile demekte Buşebbenicanımnene sahfirauyandır.

EnderunluVasıf

Ramazanayının faziletleri saymakla bitecek gibi değildir. Ramazan boyunca

şeytanınhapsolunduğunuSabit,

Çileye vesvesesiz girdikapandızahid

Babs olur

ta

ramazanahıroluncaşeytan

·24-H.DununoAlu: Klasik TürkEdebiyatı'ndaRamazan KonuluŞiirler

Şeytanlannve cinlerinbağlandığını, yapılandualann kabuledildiğini Niyazı Mısndeşöyleifade eder:

Bu ay içrebağlanırdedi ResUl,

Cin uşeytanetmeye aslafuzı11,

Hep dualar bunda olurdu kabul, Fırkaıa,gittimübarek

ramazan.

Ramazanda cehennemin bütün kapılannın kapandığını, mü'minlere sayısız

lütuftannverildiğiniNahifişöyleifade eder:

Şehriçrebab-ıcehennem bend olur

Kullaraeltaf-ıbi-manend olur,

KısacaRamazan, Zati'nin de,

Şehriçre bulunmaz bir onun gibi güzel mah

Pür ede saranunıile alem-icanı.

beytinde ifadeettiğigibi her yönüylediğeraylardan çok üstün biraydır.

Ramazan ayı, hilalin görünmesiyle başlar. Eskiden şaban ayının son

günlerinde kadı tarafından görevlendirilen kişiler özellikle yerleşim birimlerindeki

yüksek yerlere çıkarak hilalin görünmesini beklermiş. Hilali gören görevlilerin

durumu kadıya bildirmeleriyle birlikte ramazan orucu tutulmaya başlanırmış,

Ramazan ayının başladığını halka duyurmak için toplar atılır, kandiller ve mahyalar

yakılırdı20.

Kadrini bilen görse hilal-iramazanı

Mihrab edinir secde-işükr etmeğe anı.

Sami

Geldiçattıyinekeşt1-ibilal-i ramazan

Sak-ırahmetleicazlandı meta-ıgufran. Seyyid Vehbi

Görseler

01

günhiliil-isavmıger

Eylesünler saYma niyyet serbeser. Nahifi

-aA.:..:Ü!>O!·",-!T~UO!.Jrki~·Y:ı:B~laAr~as!2I!!!lr,-!!ma~ıB>url~E""nstI=LU",s~ü~De~rUlgi...s,-1.>!:sB~yı.:.ı""ı,-E"",rzu...,r....um~ı""oo,,"3,--

--:;;-2.5-Hava şartlanndan dolayı hilatin göıiinmediği zamanlarda şaban ayı 30 gün hesapedileceğinden bu 30. güne

"yevm-i

şekk (şüpheli

gün)"

deni~l.

Gergöıilnmezhilal-isavnu bil

Miih-ı şabanıotuZtelanUla!. . Nahifi

Bu şüpheli günde tiryakilerin, Ramazan sofulannın vediğerinsanlann tutum vedavranışlan da Ramazanla ilgilişiirlerebolca yansıınıştır.

Yevrn-işekkdeyüboğazcengin ederken yaran Zahir oldu 'alem-i nusret-işehr-iramazan.

Kanlı· Yevrn-işekksohbetineşire sıkarkenyaran Sık boğazetdişahne-i şehr-iRamazan.

Sabit Baş kaldırmadılar öğleyedek uykudan Yevm-işekk zevkına hazırlanan ahbab-ıkiram.

Nedım

Ramazanda camiIerin kandi1Ierle ve mahyalarla süslenmesi, minarelerin adeta bu renk cümbüşü oluşturacak biçimde kandillerle donatılması bazı değişikliklerle günümüze kadar uzanan bir gelenek olup ramazan konulu şiirlerde bu konuya da bolca yerverilmiştir.

Donanıpcümle kanadili menar u mescid Meş'al-efiı1zmeram oldu umumaİslam.

EnderunluVasıf Sabit, süslenen camilerin birer nurharmanıoldugunu bildirir;

Oldu hercamı-izibende birerhırmen-inur Silme mikyal-i kanadil-}zücac-ı rahşan.

Yahya Nazim, minarelerin sanki nurdanyapılmış sütunlar olarakışıksaçmakta olduğunu şöyleifade eder:

-26-H. Dursunollu: Klasik TOrkEdebiyatı'ndaRamazan Konulu Şiirler

Birsütı1n-ınurdur kim her minare

ta

seher Şu'le-ikandil-iberk-efşanilerahşanolur.

Raınazanla ilgili şiirlerde yer alan en önemli konulardan biri de, rindle zahid arasındaki mücadeledir. Bu mücadele ramazanda da sürer. Kendilerini rind olarak tanımlayan şairler her fırsatta zahide ya da ham sofuya sataşır. Zahidlerin her hareketlerinde bir gösteriş ve faydaya yönelik bir taraf bulur ve eleştirirler. Bu eleştirilerKur'anokumalarınabile yöneltilir.

Alınır mıramazan silfi1erinden mushaf Rahlenin nevbetini beklemeyince insan.

Sabit Zahidin herşeyinde gösteriş olduğunuKocaRagıp Paşa,

Haniarayiş-i takvadan eser zahidde Yevm-işekkdirdiye tutmaz eder inkariyye. beytiyle ifade eder.

Seyyid Vchbi deRamazan'ın çokhızlı geçtiğinisöyleyenlerin samimi' olmadıklannı ifade eder:

Duymadık birdüşgibi geçti diyenler iyde Subh taşebhiç gözaçmazlardı Mb-ın1zeden

Yapılan eleştirilerden sadece zahidlerdeğil, imamlar ve müezzinler de nasiplerinialır.

Şaşınr ıyd namazındadahi tekbirin Birimarn-ı mutaassıblateravihikılan

Seyyid Vehbi

Enderunlu Vasıf, minarede ezan okuyan müezzinin bu işi haynna değil, yemekuğruna yaptı~nısöyler:

Haynnaçıkarsanma minare ÜZfe müezzin Akşamakadar vird-i

ta'ama

nigerandır. Bazen deşairkendisinieleştinnektenuzak durmaz.

Izdırabınne Sun1ri' yine bilmem ki sana Aleme rahmet iken verdi mi zahmet ramazan

--<;!A....ii"'".'-'TwU~r'!>okI"'ya",:t'""A;>!.r.:astı...rmal~·=a...rl""'E""n"'sti""·tU..s"'u""'0e""""rg..is...i...S"'ayı...2""2....E""r...zu...ru.=m...2""00....3<--

--..:.'--...:.27-Ramazana zamansız yakalananlar da vardır. Bu durum da Ramazanla ilgili

şiirlerdeçokçaişlenmiştir.

Tiryakiye nageh ramazan geldi denilse

Lahavle künan der eleminden nezamandır.

EnderunluVasıf

Tedkik·i nazar eyleşutakvime biracter

Üftiide-i havfetme bizi belkiyalandır.

EnderunluVasıf

Hatta imam bile ramazanm birinci günününkesinleşmesiyleböyle bir

durumlakarşılaşır.

Bağtetensabit olup gurrefiraşmdanimam

Hab içindeyatmışiken etti teriivihekıyarn.

Nedım

Zaman zamanramazanınerkengeldiğindendeyakınIlır.

Ammayürümüşbu sene sür'atle mübarek

Ya sa'i yasa'atıe gurfib-ı Ramazandır.

EnderunluVasıf

Nedim de ramazanın sonunda bayram olmasa neredeyse rindlerin tövbesine

inanacağınısöyler:

İtimadeyler idim tevbesinerindanın Ramazanınmeh·iıydolmasaencamında.

Ramazan ayı sayılamayacak kadar çok faziletlere sahip olmakla birlikte

meyhane ve meyhane ehli için de çokdeğişiktasavvurlara sebep olur. Ramazan ayı,

meyhane ehlinin en zor ayı olup adeta elinin, ayağınm bağlandığı bir aydır.Meyin

tadını,sakinin hizmetini, meyhanenin büyülühavasını,yaran sohberini, hanendelerin şarkılannı, sazendelerin çalgılannı özleyen rind meşrepli şair ramazanın gelişinden

pek de hoşnut sayılmaz. Bayram onun yuslat günüdür. Ramazan ayı cennetin

kapılannı açarken ne yazık ki meyhanelerin kapısım kapatmaktadır. Bayrarmn

gelmesini dört gözle bekleyen meyhane ehlinin,bayramı beklemekten gözlerine kara

su iner. Bütün bu tasavvurlara en güzel örnek,Fuzı11i'ningazelidir:

Ramazan oldu çekibşahid-imey perdeye rfi

-28-H. DununoAlu: Klasik TürkEdebiyatı'ndaRamazan KonuluŞIIrler

Bildi mutrib ki nedir hal götürdü kopuzun Bezmden çektiayağınısur8hi ve sebu. Bezm kanunu bozuldu ne için çeng ile def Yığılıpetmeyeler hakimeşiğindegulu. Ramazanayıgerekaçılacennetkapısı Ne reva kim ola meyhanekapısı bağlu. Feth-i meyhane içinokuyalım fatihalar Ola kim yüzümüzeaçılabirbaglıkapu.

Aftab-ıkadeh etmez ramazanayıtulu' Nebeladırbize ya Rab ne kara gündür bu. İntizar-ı mey-i gül-reng ile bayramayına Baka baka inecektir gözümüze kara su. Ramazan oldu budur vehmiFuzı11i'ninkim Nice gün içmeye mey zühd ile nageh tuta M.

Şairler "ramazan" ve "oruç" kavranılannı; aşk, ayrılık, vuslat gibi duygulannı anlatırken bazen benzetme unsuru olarak, bazen de sevgili konumundaki birinsanmışgibişiirlerinde kullanırlar.

Dedimadınne dedi bana ol afet ramazan Bulduhem-namımız olmaklaşerafetramazan.

Surüri Zan deramazanı uzun boylu bir nigara benzetir.

Ramazanayıgibihoşbir uzun boylu nigar Muteşakkimiederbaşınaadyaktımenar.

Aşığın sevgiliden ayn kalması oruç gibi düşünülür. Sevgiliye kavuşma ise bayramdır. Bu oruç veya bayramın başlaması, sevgilinin hilal kaşmın görünmesiyle başlar.

Çekdimfirakın savmınıerdim cemalinıydine Aç leblerinmeyhfuıesinney gibi naliin et beni.

~A....Uı.ı"=-.T!..illrl!!.!!Jd!JY:aat.!.oAa.L!rast!l.l!.lrı.:nıa~ll!JanL.UiE<!!nil!şt!lltl!iUsU!U!..!D~e"-rgıll!·!:!!sl...Jş,,,a!.Iyı.LZO!.lı!!....&OE!Jrz!<!ou!!.r!!!uml!U!ı~OO!!=3!..-

~-29-Dedim

artırdı gamın hanım

hecrin gecesi

Dedi ni'met

çoğ

olur çünkü

şeb-i

nlze gele.

AhmedPaşa

OL meh verecek

bı1se

bana

ıyd

gününde

Ya

Rabb aceb ol

subh-ı

mübarek ne

zamandır? EşrefPaşa

Kısaca

belirtmek gerekirse,

"Ramazan

medeniyetini"nin ürünü

olan

Ramazan

şiirleri,

dini-kültürel

hayatımızdan

çizgiler

taşıyan

önemli örneklerdir.

ABSTRACT

One of the most important worships of the islamic religion is to fast in the Ramadan month. The Ramadan month has great significance in the life of Turkish nation. In that case, the Turkish natian created a "Ramadan Civilization" belonged to itself in the period of Ottoman Empire. Same rnins of this civilization, it

can be very /ittle, have lasted up to our days.

In this study, it is explained how to Ramadan civilization lived in the Ottoman geography has impacted on our literary life.