Ege ve mısır pamuk ipliklerinden dokunan kumaşların fiziksel performans test sonuçlarının karşılaştırması

(1)

T.C.

TRAKYA ÜNĠVERSĠTESĠ FEN BĠLĠMLERĠ ENSTĠTÜSÜ

EGE VE MISIR PAMUK ĠPLĠKLERĠNDEN DOKUN AN KUMAġLARIN FĠZĠKSEL PERFORMANS

TEST SONUÇLARININ KARġILAġTIRMASI

Gürsoy ÇETĠN

YÜKSEK LĠSANS TEZĠ

MAKĠNA MÜHENDĠSLĠĞĠ ANA BĠLĠM DALI

DanıĢman

Yrd. Doç. Dr. Vedat TAġKIN

(2)

EDĠRNE

EGE VE MISIR PAMUK ĠPLĠKLERĠNDEN DOKUN AN KUMAġLARIN FĠZĠKSEL PERFORMANS

TEST SONUÇLARININ KARġILAġTIRMASI

Gürsoy ÇETĠN

YÜKSEK LĠSANS TEZĠ

MAKĠNA MÜHENDĠSLĠĞĠ ANA BĠLĠM DALI

2013

TRAKYA ÜNĠVERSĠTESĠ FEN BĠLĠMLERĠ ENSTĠTÜSÜ

(3)

i T.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü onayı

Prof. Dr. Mustafa ÖZCAN Fen Bilimleri Enstitüsü Müdürü

Bu tezin Yüksek Lisans tezi olarak gerekli Ģartları sağladığını onaylarım.

Prof. Dr. Taner TIMARCI Anabilim Dalı BaĢkanı

Bu tez tarafımca okunmuĢ, kapsamı ve niteliği açısından bir Yüksek Lisans tezi olarak kabul edilmiĢtir.

Yrd.Doç.Dr. Vedat TAġKIN

Tez DanıĢmanı

Bu tez, tarafımızca okunmuĢ, kapsam ve niteliği açısından Makine Mühendisliği Anabilim Dalında bir Yüksek lisans olarak oy birliği ile kabul edilmiĢtir.

Jüri Üyeleri Ġmza

Yrd.Doç.Dr. Vedat TAġKIN (DanıĢman)

Prof.Dr. Metin AYDOĞDU

Yrd.Doç.Dr. Andaç MESUT

(4)

ii T.Ü.FEN BĠLĠMLERĠ ENSTĠTÜSÜ

MAKĠNA MÜHENDĠSLĠĞĠ YÜKSEK LĠSANS PROGRAMI DOĞRULUK BEYANI

Ġlgili tezin akademik ve etik kurallara uygun olarak yazıldığını ve kullanılan tüm literatür bilgilerinin kaynak gösterilerek ilgili tezde yer aldığını beyan ederim.

21 / 06 / 2013 Gürsoy ÇETĠN

(5)

iii Yüksek Lisans Tezi

Ege ve Mısır PamukĠpliklerinden Dokunan KumaĢlarınFiziksel Performans Test Sonuçlarının KarĢılaĢtırması

T.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü

Makina Mühendisliği Anabilim Dalı

ÖZET

Bu çalıĢmada, Ege ve Mısır pamuk elyafının, mamul kumaĢın fiziksel performans özelliklerine etkisi araĢtırılmıĢtır. Bu amaçla, birinci aĢamada elyafın kalite özellikleri tespit edilmiĢtir. Ġkinci aĢamada % 100 penye iplikler üretilmiĢ ve bu ipliklerin kalite özellikleri tespit edilmiĢtir. Üçüncü aĢamada aynı iplik ve dokuma parametreleri ile bir ana örgü kullanılarak kumaĢlar dokunmuĢtur. Son olarak bu kumaĢlara sıklık, gramaj, kopma dayanımı, yırtılma dayanımı testleri yapılmıĢtır. Elde edilen değerler üzerinde istatistiksel analizler yapılmıĢ ve sonuçlar yorumlanmıĢtır.

Sonuçlar incelendiğinde, elyaf ve iplik kalitesini belirleyen özellikler açısından, araĢtırma konusu elyaf ve ipliklerde Mısır pamuğu lehine belirgin farklar olduğu görülmüĢtür. Ancak söz konusu farkların, mamul kumaĢın fiziksel performansına etkisinin terbiye iĢlemleri sırasında ki uygulama Ģartlarının farklılığı dolayısıyla aynı oranda olmadığı görülmüĢtür.

Yıl : 2013

Sayfa Sayısı : 126

(6)

iv Master Thesis

Performance Comparison Of Fabrics Weaved Using Aegean And Egyptian Cotton Yarns

Trakya University Institute of Natural Science s Mechanical Engineering Department

ABSTRACT

This research has been based upon the effects of Aegean and Egyptian cotton fiber on performances of the fabric product. For this purpose, the quality characteristics has been determind at the first phase. At second phase 100% combed cotton has been produced and the quality of the fabric has been tested. At the third phase the fabrics have been weaved by using a main weave and the same fabric and tissue parameters. Finally density of yarns, fabric weight, tensile strength, tear strength tests have been applied to these fabrics. Upon the results obtained, statistical analysis has been done and results have been interpreted.

When the results are analyzed, in terms of the characteristics determining the quality of fiber and yarn, distinctive differences in favor of Egyptian cotton have been observed about - the research subject- fiber and yarn. However it has been observed that the differences in question don't have the same ratio due to the discrepancy of the application differences during finishing process of fabric product's physical performance effect.

Year :2013

Number of Pages :126

(7)

v ÖNSÖZ

Bu tezin hazırlanması sırasında, yardım ve desteklerini esirgemeyen değerli danıĢmanım Yrd. Doç. Dr. Vedat TAġKIN, Kilim Grubu Kartaltepe Mensucat Fabrikası müdürü Nadir KARTAL, dokuma müdürü Hasan ÜRKMEZ, iplik müdürü Akın PARĠM, laboratuar yöneticisi Hilal DEMĠR, laboratuar çalıĢanları Zafer Uğur ZEREN ve Tuğba ERSOY ile Tuğba AVCI, planlama müdürü Selma YANMIYAN, planlama çalıĢanları Mustafa PERĠNÇEK ve Hikmet ġĠRĠNYURT, haĢıl ve çözgü yöneticisi Mesut ÖZKAN ve çalıĢmalarım sırasında desteğini ve hoĢgörüsünü esirgemeyen eĢim Yıldız ÇETĠN'e, sevgili çocuklarım Ceren ve Emre'ye ve desteklerini gördüğüm herkese teĢekkürü bir borç bilirim.

(8)

vi ĠÇĠNDEKĠLER ÖZET ... iii ABSTRACT... iv ÖNSÖZ ... v ĠÇĠNDEKĠLER………...……….….... vi SĠMGELER DĠZĠNĠ... xii

ġEKĠLLER LĠSTESĠ……… xiv

TABLOLAR LĠSTESĠ... xvi

BÖLÜM 1.GĠRĠġ VE AMAÇ... 1 1.1. GĠRĠġ ………...…...…. 1 1.1.1. ÇalıĢmanın Amacı ... 2 1.1.2. Tezin Yapısı ... 2 BÖLÜM 2.GENEL BĠLGĠLER... 3 2.1. PAMUĞUN TARĠHÇESĠ...…...…………...………... 3 2.2. PAMUĞUN HASADI...…………..……... 4 2.2.1. Pamuğun Çırçırlanması ... 5 2.2.1.1. Çırçır Makineleri ... 5

2.2.1.1.1.Rollergin (Merdaneli) Çırçır Makinesi ... 6

2.2.1.1.2.Sawgin (Testereli) Çırçır Makinesi ... 6

2.3. LĠF KALĠTESĠNĠ ETKĠLEYEN FAKTÖRLER... 7

2.3.1. Uzunluk ...…... 7

2.3.2. Üniformite...………….……... 8

2.3.3. Mukavemet ...………..…….. 9

2.3.4. Elastikiyet (Uzama)...…………...………..… 10

2.3.5. Ġncelik ...………..……… 10

2.3.6. Renk ve Renk Derecesi ... 11

(9)

vii 2.3.8. Sarılık Derecesi ...……… 12 2.3.9. Yabancı Madde ... 13 2.3.9.1. Çepel Sayısı...………13 2.3.9.2. Çepel Alanı ...……… 13 2.3.9.3. Kirlilik Derecesi...………..….…… 14

2.3.10. Ring Eğrilebilme Ġndeksi ....……… 14

2.3.11. Kısa Elyaf Ġndeksi ...……… 14

2.4. ĠPLĠK KALĠTESĠNĠ ETKĠLEYEN FAKTÖRLER... 15

2.4.1. Numara ...………. 15

2.4.2. Büküm ..………..….... 16

2.4.3. Düzgünsüzlük ...16

2.4.4. Ġplik Hataları ... 16

2.4.4.1. Ġnce Yer Sayısı ...………. 17

2.4.4.2. Kalın Yer Sayısı ...……… 17

2.4.4.3. Neps Sayısı ...……….. 17

2.4.4.4. Tüylülük ...……… 18

2.4.5. Kopma K uvveti ...……… 18

2.4.6. Kopma Uzaması...………. 18

2.4.7. Kopma Mukavemeti ... 18

2.5. KUMAġ KALĠTESĠNĠ ETKĠLEYEN FAKTÖRLER... 19

2.5.1. Dokuma K umaĢ... 20

2.5.2. KumaĢın Fiziksel Özellikleri... 20

2.5.2.1. Kopma Mukavemeti...………...….. 20

2.5.2.2 Yırtılma Mukavemeti... 21

2.5.2.3. Metrekare Ağırlık (Gramaj)...……… 21

2.5.2.4. Ġplik Sıklıkları...……….. 22 BÖLÜM 3. MATERYAL VE METOD... 23 3.1. MATERYAL ... 23 3.1.1. Kullanılan Elyaf... 23 3.1.2. Ġplik Üretimi... 23 3.1.2.1. Harman Hallaç... 24 3.1.2.2. Tarak ... 25

(10)

viii 3.1.2.3. Penye ... 25 3.1.2.3.1.ġerit BirleĢtirme... 26 3.1.2.3.2.Vatka ... 26 3.1.2.3.3.Penyöz ... 27 3.1.2.4. Cer I... 27 3.1.2.5. Cer II ... 28 3.1.2.6. Fitil... 28 3.1.2.7. Ring ... 29 3.1.2.8. Bobin ... 30 3.1.3. HaĢıl... 30 3.1.4. KumaĢ Üretimi ... 31

3.2. LABORATUARDA KULLANILAN CĠHAZLAR ... 31

3.2.1. Elyaf Özelliklerinin Belirlenmesi için Kullanılan Cihazlar ... 31

3.2.2. Ġplik Özelliklerinin Belirlenmesi için Kullanılan Cihazlar... 32

3.2.3. KumaĢ Özelliklerinin Belirlenmesi için Kullanılan Cihazlar... 33

3.3. METOD ... 33

3.3.1. Lif Özelliklerinin Belirlenmesinde Kullanılan Testler... 33

3.3.1.1. Uzunluk ... 34 3.3.1.2. Üniformite ... 35 3.3.1.3. Mukavemet ... 35 3.3.1.4. Elastikiyet ... 36 3.3.1.5. Ġncelik ... 36 3.3.1.6. Parlaklık ... 37 3.3.1.7. Sarılık Derecesi ... 37 3.3.1.8. Çepel Sayısı ...37 3.3.1.9. Çepel Alanı ... 37 3.3.1.10.Kirlilik ... 38

3.3.1.11.Ring Eğrilebilme Ġndeksi ... 38

3.3.1.12.Kısa Elyaf Ġndeksi ... 38

3.3.2. Ġplik Özelliklerinin Belirlenmesinde Kullanılan Testler ... 38

3.3.2.1. Numara ... 39

(11)

ix 3.3.2.3. Düzgünsüzlük ... 42 3.3.2.4. Ġnce Yer ... 43 3.3.2.5. Kalın Yer ... 43 3.3.2.6. Neps Sayısı ... 43 3.3.2.7. Tüylülük ... 44 3.3.2.8. Kopma K uvveti ... 44 3.3.2.9. Kopma Uzaması ... 46 3.3.2.10.Kopma Mukavemeti ... 46

3.3.3. KumaĢ Özelliklerinin Belirlenmesinde Kullanılan Testler ... 46

3.3.3.1. Kopma Mukavemeti ... 47

3.3.3.2. Yırtılma Mukavemeti ... 49

3.3.3.3. Gramaj (Metrekare Ağırlık) ... 50

3.3.3.4. Ġplik Sıklığı ... 50

BÖLÜM 4. BULGULAR... 51

4.1. Lif Özellikleri Ġle Ġlgili Bulgular... 51

4.1.1. Uzunluk ... 52 4.1.2. Üniformite ... 53 4.1.3. Mukavemet ... 54 4.1.4. Elastikiyet ... 55 4.1.5. Ġncelik... 56 4.1.6. Parlaklık... 57 4.1.7. Sarılık... 58 4.1.8. Çepel Sayısı ... 59 4.1.9. Çepel Alanı ... 60 4.1.10. Kirlilik... 61

4.1.11. Ring Eğrilebilme Ġndeksi... 62

4.1.12. Kısa Elyaf Ġndeksi ... 63

4.2. Ġplik Özellikleri Ġle Ġlgili Bulgular... 64

4.2.1. Düzgünsüzlük ... 64

4.2.2. Ġnce Yer ... 65

4.2.3. Kalın Yer ... 66

(12)

x

4.2.5. Tüylülük ... 67

4.2.6. Kopma K uvveti ... 68

4.2.7. Kopma Uzaması ... 68

4.2.8. Kopma Mukavemeti... 69

4.3. Dokuma Makinesi Randımanı Ġle Ġlgili Bulgular ... 70

4.4. KumaĢ Özellikleri Ġle Ġlgili Bulgular ... 70

4.4.1. Çözgü Yönünde Kopma Mukavemeti ... 71

4.4.2. Atkı Yönünde Kopma Mukavemeti... 72

4.4.3. Çözgü Yönünde Yırtılma Mukavemeti ... 73

4.4.4. Atkı Yönünde Yırtılma Mukavemeti... 74

4.4.5. Gramaj (Metrekare Ağırlık) ... 75

4.4.6. Çözgü Ġplik Sıklıkları... 76

4.4.7. Atkı Ġplik Sıklıkları... 77

BÖLÜM5. SONUÇLAR VE TARTIġMA ... 78

5.1. Lif Özelliklerinin Belirlenmesi ve Elde Edilen Değerler ... 78

5.1.1. Uzunluğun Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 78

5.1.2. Üniformitenin Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 78

5.1.3. Mukavemetin Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 79

5.1.4. Elastikiyetin Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 80

5.1.5. Ġnceliğin Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 81

5.1.6. Parlaklığın Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 81

5.1.7. Sarılığın Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 82

5.1.8. Çepel Sayısının Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 83

5.1.9. Çepel Alanının Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 84

5.1.10. Kirliliğin Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 84

5.1.11. Ring Eğrilebilme Ġndeksinin Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 85

5.1.12. Kısa Elyaf Ġndeksinin Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 86

5.2. Ġplik Özelliklerinin Belirlenmesi ve Elde Edilen Değerler ... 87

5.2.1. Numaranın Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 87

5.2.2. Bükümün Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 87

5.2.3. Düzgünsüzlük Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 87

(13)

xi

5.2.5. Kalın Yer Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 89

5.2.6. Neps Sayısı Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 90

5.2.7. Tüylülük Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 91

5.2.8. Kopma Kuvveti Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 91

5.2.9. Kopma Uzaması Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 92

5.2.10. Kopma Mukavemeti Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 93

5.3. Dokuma Makinesi Randımanının Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 93

5.4. KumaĢ Özelliklerinin Belirlenmesi ve Elde Edilen Değerler ... 94

5.4.1. Çözgü Yönünde Kopma Mukavemeti Tespiti ve ... Elde Edilen Değerler... 94

5.4.2. Atkı Yönünde Kopma Mukavemeti Tespiti ve ... Elde Edilen Değerler... 95

5.4.3. Çözgü Yönünde Yırtılma Mukavemeti Tespiti ve ... Elde Edilen Değerler... 96

5.4.4. Atkı Yönünde Yırtılma Mukavemeti Tespiti ve ... Elde Edilen Değerler... 97

5.4.5. Gramaj (Metrekare Ağırlık) Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 97

5.4.6. Çözgü Ġplik Sıklık Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 98

5.4.7. Atkı Ġplik Sıklık Tespiti ve Elde Edilen Değerler ... 99

5.5. TartıĢma ... 99

KAYNAKLAR ………...……...……….….. 101

(14)

xii SĠMGELER DĠZĠNĠ +b : Lif Sarılığı °C : Santigrat Derece cm : Santimetre cN : santiNewton dak : Dakika g : Gram H : Tüylülük (Hairiness)

inch : 25,4 mm’e denk gelen uzunluk birimi

km : K ilometre

lb (pound) : libre (0,45 kg’a denk gelen Ġngiliz ağırlık birimi)

m : Metre

mm : Milimetre

µg : Mikrogram

N : Newton

Ne : Number English (1 libre ağırlıktaki iplikte 840 yarda iplik uzunluğu sayısı)

Rd : Lif Parlaklığı

S : Sol büküm

tex : 1000 m uzunluğundaki lifin gram olarak ağırlığı T/m : 1 metre iplikteki büküm sayısı

Z : Sağ büküm

%CVm : Kütlesel düzgünsüzlük

%Um : Uster (Ġplikteki doğrusal yoğunluğun ortalama değerden sapma yüzdesi)

(15)

xiii Kısaltmalar

ASTM : American Society for Testing and Materials

BS : British Standards

CCD : Yüklenme ĠliĢtirilmiĢ Araç (Charge Coupled Device) HVI : Hızlı Test Cihazı (High Volume Instrument)

ISO : The International Organization for Standardization

RKM : Kopma K ilometresi

(16)

xiv

ġEKĠLLER LĠSTESĠ

ġekil 2.1.Pamuk Bitkisi ... 3

ġekil 2.2. Rollergin Çırçır Makinesi ... 6

ġekil 2.3. Sawgin Çırçır Makinesi ... 7

ġekil 3.1. Premier Art Test Cihazı ... 34

ġekil 3.2. Hassas Terazi ... 39

ġekil 3.3. Ġplik Büküm Cihazı ... 41

ġekil 3.4. Premier iQ Test Cihazı ... 42

ġekil 3.5. Premier aQura Test Cihazı ... 44

ġekil 3.6. Premier Tensomaxx Test Cihazı ... 45

ġekil 3.7. Devotrans Test Cihazı ... 47

ġekil 5.1.Uzunluk Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 78

ġekil 5.2.Üniformite Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 79

ġekil 5.3.Mukavemet Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 80

ġekil 5.4.Elastikiyet Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 80

ġekil 5.5.Ġncelik (Micronaire) Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 81

ġekil 5.6.Parlaklık Derecesi Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 82

ġekil 5.7.Sarılık Derecesi Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 83

ġekil 5.8.Çepel Sayısı Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 83

ġekil 5.9.Çepel Alanı Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 84

ġekil 5.10.Kirlilik Derecesi Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 85

ġekil 5.11.Ring Eğrilebilme Ġndeksi Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 86

ġekil 5.12.Kısa Elyaf Ġndeksi Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 87

ġekil 5.13.% Uster Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 88

ġekil 5.14.% Cv Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 88

ġekil 5.15.Ġnce Yer Sayısı Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 89

ġekil 5.16.Kalın Yer Sayısı Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 90

(17)

xv

ġekil 5.18.Tüylülük Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 91

ġekil 5.19.Kopma Kuvveti Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 92

ġekil 5.20.Kopma Uzaması Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 92

ġekil 5.21.Kopma Mukavemet Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 93

ġekil 5.22. Dokuma Randımanı Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 94

ġekil 5.23. Çözgü Yönünde Kopma Mukavemet Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 95

ġekil 5.24. Atkı Yönünde Kopma Mukavemet Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 96

ġekil 5.25. Çözgü Yönünde Yırtılma Mukavemet Değerlerinin KarĢılaĢtırması .. 96

ġekil 5.26. Atkı Yönünde Yırtılma Mukavemet Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 97

ġekil 5.27. KumaĢ Gramaj Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 98

ġekil 5.28. Çözgü Ġplik Sıklık Değerlerinin KarĢılaĢtırması ... 98

(18)

xvi

TABLOLAR LĠSTESĠ

Tablo 2.1 Elyaf Uzunluk Değerlendirmesi ... 8

Tablo 2.2 Elyaf Ü niformite Değerlendirmesi ... 9

Tablo 2.3 Elyaf Mukavemet Değerlendirmesi ... 9

Tablo 2.4 Elyaf Uzama Değeri ve Değerlendirmesi ... 10

Tablo 2.5 Ġncelik (Mikroner) Değeri ve Değerlendirmesi ... 11

Tablo 2.6 Amerikan Upland Pamukları için Renk Diyagramı ... 12

Tablo 2.7 Çepel %'si Değeri ve Değerlendirmesi ... 13

Tablo 2.8 K ısa Lif Oranı Bakımından Pamuk Liflerinin Sınıflandırılması ... 14

Tablo 2.9 Ġplik Numaralandırma Sistemleri ... 15

Tablo 2.10K uvvet-Uzama Eğrisi ... 19

Tablo 3.1Penye Ġplik Üretim Hattı ... 24

Tablo 3.2Harman Hallaç Makineleri ... 25

Tablo 3.3Tarak Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ÇalıĢma Parametreleri ... 25

Tablo 3.4ġerit BirleĢtirme Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ... ÇalıĢma Parametreleri ... 26

Tablo 3.5Vatka Dublaj Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ... ÇalıĢma Parametreleri ... 26

Tablo 3.6Penyöz Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ÇalıĢma Parametreleri .. 27

Tablo 3.7Cer I Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ÇalıĢma Parametreleri ... 28

Tablo 3.8Cer II Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ÇalıĢma Parametreleri .... 28

Tablo 3.9Fitil Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ÇalıĢma Parametreleri ... 29

Tablo 3.10Ring Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ÇalıĢma Parametreleri .... 29

Tablo 3.11Bobin Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ÇalıĢma Parametreleri .. 30

Tablo 3.12HaĢıl Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ÇalıĢma Parametreleri ... 30

Tablo 3.13Dokuma Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ... ÇalıĢma Parametreleri ... 31

(19)

xvii

Tablo 3.15Ġplik Özelliklerinin Tespiti için K ullanılan Cihazlar ... 32

Tablo 3.16K umaĢ Özelliklerinin Tespiti için K ullanılan Cihazlar ... 33

Tablo 3.17Ö lçülen Elyaf Özellikleri ... 33

Tablo 3.18Ö lçülen Ġplik Ö zellikleri ... 39

Tablo 3.19Ö lçülen K umaĢ Ö zellikleri ... 47

Tablo 3.20Kopma Mukavemeti Testinde Kullanılacak ... Numunelerin Hazırlanması... 48

Tablo 3.21.KumaĢta Yırtılma Mukavemeti Testinde Kullanılacak ... Numunelerin Hazırlanması ... 49

Tablo 4.1. Uzunluk Ġle Ġlgili Bulgular... 52

Tablo 4.2. Ü niformite Ġle Ġlgili Bulgular... 53

Tablo 4.3. Mukavemet Ġle Ġlgili Bulgular... 54

Tablo 4.4. Elastikiyet Ġle Ġlgili Bulgular... 55

Tablo 4.5. Ġncelik Ġle Ġlgili Bulgular... 56

Tablo 4.6. Parlaklık Ġle Ġlgili Bulgular... 57

Tablo 4.7.Sarılık Ġle Ġlgili Bulgular ... 58

Tablo 4.8.Çepel Sayısı Ġle Ġlgili Bulgular ... 59

Tablo 4.9. Çepel Alanı Ġle Ġlgili Bulgular ... 60

Tablo 4.10. Kirlilik Ġle Ġlgili Bulgular ... 61

Tablo 4.11. Ring Eğrilebilme Ġndeksi Ġle Ġlgili Bulgular ... 62

Tablo 4.12. Kısa Elyaf Ġndeksi Ġle Ġlgili Bulgular ... 63

Tablo 4.13. User Ġle Ġlgili Bulgular ... 64

Tablo 4.14. % CV Ġle Ġlgili Bulgular ... 65

Tablo 4.15. Ġnce Yer Sayısı Ġle Ġlgili Bulgular ... 65

Tablo 4.16. Kalın Yer Sayısı Ġle Ġlgili Bulgular ... 66

Tablo 4.17. Neps Sayısı Ġle Ġlgili Bulgular ... 67

Tablo 4.18. Tüylülük Ġle Ġlgili Bulgular ... 67

Tablo 4.19. Kopma Kuvveti Ġle Ġlgili Bulgular ... 68

Tablo 4.20. Kopma Uzaması Ġle Ġlgili Bulgular ... 69

Tablo 4.21. Kopma Mukavemeti Ġle Ġlgili Bulgular ... 69

Tablo 4.22. Dokuma Randımanı Ġle Ġlgili Bulgular ... 70

(20)

xviii

Tablo 4.24. Atkı Yönünde Kopma Mukavemeti Ġle Ġlgili Bulgular ... 72

Tablo 4.25. Çözgü Yönünde Yırtılma Mukavemeti Ġle Ġlgili Bulgular ... 73

Tablo 4.26. Atkı Yönünde Yırtılma Mukavemeti Ġle Ġlgili Bulgular ... 74

Tablo 4.27. Gramaj Ġle Ġlgili Bulgular ... 75

Tablo 4.28. Çözgü Ġplik Sıklıkları Ġle Ġlgili Bulgular ... 76

(21)

1

BÖLÜM 1

GĠRĠġ VE AMAÇ

1.1.GĠRĠġ

Tekstil insanlık tarihi kadar eski bir geçmiĢe sahiptir. Uygarlık tarihi boyunca her dönemde tekstil ile ilgili üretim örneklerine rastlamak mümkündür. Tekstilin serüveni endüstri devrimine kadar sınırlı üretim ve geleneksel bir çerçevede kalmıĢtır. Ancak endüstri devriminden sonra üretim tek niklerinin değiĢmesi ve hızlanması ile tekstilde de büyük bir geliĢme kaydedilmiĢtir. Bu geliĢmeye paralel olarak ülkemizde de (Osmanlı Devleti) özellikle askeri kumaĢ üretimi yapan fabrikalar kurulmuĢtur. Cumhuriyet Türkiye’sinde bir devlet politikası olarak desteklenen Sümerbank fabrikaları ile tekstil önemli bir yere sahip olmuĢtur. 1950’li yıllardan itibaren özel giriĢimcilerin de faaliyet gösterdiği bir sektör haline gelmiĢtir. 1980’li yıllarda uygulanan serbest piyasa ekonomik sisteminin itici gücü ile tekstil 20-25 yılda ülkenin en büyük istihdam kapasitesine sahip sektörü olmuĢtur. Ancak 2000’li yıllar ile baĢlayan kriz dönemleri sonunda büyük bir güç kaybına uğramıĢtır. Ayrıca Çin gibi büyük bir üreticinin piyasaya girmesi ile bu etki daha da derinleĢmiĢtir.

Bugün tekstil sektöründe faaliyet gösteren pamuk iplik ve kumaĢ üreticileri çok çetin bir rekabet ortamında çalıĢmak zorundadır. Bu açıdan bakıldığında pamuk iplik ve kumaĢ üreticilerin ayakta kalabilmelerinin yegâne yolu ürünün elyaf – iplik – mamul kumaĢ aĢamalarında fiyat / kalite ekseninde optimum seviyeyi tutturmak olduğu görülmektedir.

(22)

2

Tekstilin en küçük yapı birimi liftir. Dolayısıyla bir üretici için girdi ne derece yüksek kalite özelliklerine sahipse çıktı da doğru orantılı olarak aynı derecede yüksek kalite özelliklerine sahip olacaktır. Bu çalıĢma;yetiĢtirildikleri bölgeler farklı olan iki pamuk türününelyaf – iplik – kumaĢformlarında yapılan testlerde verdiği sonuçlar üzerine bir karĢılaĢtırma yaparak üreticilerin rekabet edebilirliğine katkı sağlayacaktır.

1.1.1. ÇalıĢmanın Amacı

Bu çalıĢmada; Ege Carmen ve Mısır Giza 86 pamuklarından elde edilen iplikler ile dokunan kumaĢların gramaj, sıklık, kopma ve yırtılma dayanımı özellikleri test edilmiĢtir. Sonuçlar üzerinde istatistiksel analiz yapılarak tartıĢılmıĢtır.

ÇalıĢmanın amacı;

 Ege Carmen ve Mısır Giza 86 pamuklarının lif kalitesini etkileyen özelliklerini karĢılaĢtırmak,

 Bu pamuklardan üretilen ipliklerin, iplik kalitesini etkileyen özelliklerini karĢılaĢtırmak,

 Bu ipliklerden dokunan kumaĢların, kumaĢ kalitesini etkileyen özelliklerini karĢılaĢtırmaktır.

1.1.2. Tezin Yapısı

Bölüm 2'de; pamuk elyafının tarihçesi ve hasadı, lif - iplik - kumaĢ kalitesini etkileyen faktörler anlatılmıĢtır.

Bölüm 3'te; araĢtırmaya konu pamuk liflerinin iplik ve kumaĢ üretim aĢamaları, lif - iplik - kumaĢ kalitesini etkileyen özelliklerin tespitinde hangi testlerin ve standartların kullanıldığı anlatılmıĢtır.

Bölüm 4'te; yapılan testlerden elde edilen bulgular verilmiĢtir.

(23)

3

BÖLÜM 2

GENEL BĠLGĠLER

2.1. PAMUĞUN TARĠHÇESĠ

Pamuk hem lifi hem de yağı için yetiĢtirilen en önemli tarımsal ürünlerden biridir. Lifleri tekstil sanayinin en önemli girdisini teĢkil etmekte olup, çiğidi bitkisel yağ sanayinde değerlendirilmekte, yağı çıkarıldıktan sonra kalan küspesi ise yem sanayinde büyük önem taĢımaktadır. Lif karakterlerine göre pamuklar kısa lifli, orta lifli, uzun lifli ve çok uzun lifli pamuklar olarak dört gruba ayrılmakta olup, dünya genelinde toplam üretimin %80–85’ i orta elyaflı pamuklar, %5–10’ u ise kısa elyaflı pamuklardan oluĢur [1].

(24)

4

Pamuk, Malvales takımından, Malvaceae familyasından, Gossypium cinsinden bir bitkidir. Kültür pamukları Herbacea ve Hirsuta olmak üzere iki grup altında incelenir. Eski dünya pamukları adı verilen, Herbacea grubunda Gossypium Arboreum L(G. Arberoum L.) ve Gossypium Herbaceum L.(G. Herbacum L.) olmak üzere iki tür bulunmaktadır. Yenidünya pamukları adı verilen Hirsuta grubunda ise Gossypium Hirsutum L. (G. Hirsutum L.), Gossypium Barbadense L. (G. Barbadense L.) ve Gossypium Tomentosum L.(G. Tomentosum L.) türleri bulunur [2].

Upland grubu pamuk tiplerinin kökeni Amerika BirleĢik Devletleri olup Gossypium hirsitum L. içinde yer alır. Bu pamuklar, verimli, orta uzunlukta liflere sahip ve değiĢik yetiĢme koĢullarına kolayca uyabilen pamuklar olduklarından, Dünyanın her tarafına yayılmıĢtır [3]. Mısır pamukları ise Gossypium barbadense L. türünden, uzun lifli pamuklardır. Karnak, Ashmouni, Giza ve Menufi pamukları önemli Mısır pamuklarındandır [4].

Türkiye’de Ege, Çukurova, Antalya ve Güneydoğu olmak üzere baĢlıca dört ana bölgede pamuk üretimi yapılmaktadır [5]. Orta uzunlukta liflere sahip Amerikan orijinli Upland pamuklarından Clevland türü Çukurova bölgesinde, Akala türü ise Ege bölgesinde yaygınlaĢmıĢtır[3].

2.2. PAMUĞUN HASADI

Bir tarımsal üründe hasat, üretimin son basamağıdır ve genel anlamıyla bitkinin pazar değeri olan kısımlarının toplanmasıdır. Pamukta hasat ise, pamuk bitkisindeki son ürün olarak kütlünün (lif+çiğit) elde edilmesi için yapılan iĢlerdir.

Pamuk, iĢletme olanakları ve üretim maliyetlerine göre, elle ve makineyle hasat edilmektedir. Normal koĢullar altında, hem elle ve hem de makineli hasat yöntemleri lifin kalite özelliklerini etkilememektedir [5].

Pamuğun el ile hasadı, açık kozalı (upland) pamuklarda açılmıĢ kozalardaki kütlülerin tek tek elle toplanması Ģeklinde yapılır.

Pamuğun mekanik hasadı, bitkinin faydalı bölümü olan kütlü pamuğun (lif+çekirdek) bir hasat makinesi ile bitki üzerinden alınmasından oluĢmaktadır [6].

Elle toplanan pamuklarda üniformite değerinin biraz daha yüksek olduğu tespit edilmiĢtir. Rd (reflactance) değeri makineyle toplanan pamuklarda %10 dolayında

(25)

5

düĢtüğü görülmüĢtür. Elle toplamada yabancı madde miktarı % 0,5-4 iken makineyle toplamada bu oran % 4-10 yükseldiği tespit edilmiĢtir [5].

Makine ile toplanmıĢ kütlüdeki yabancı madde görünüĢte fazla, ancak ağırlıkta az olan çepel formundadır. Bu çepel yeterli temizleme üniteleriyle donatılmamıĢ rollergin çırçırlamada tümüyle temizlenememektedir. Ancak sawgin çırçırlamada veya gerekli temizleme ünitelerine sahip rollergin çırçırlamada temizlenebilmektedir [6].

2.2.1. Pamuğun Çırçırlanması

Pamuk elyafını çekirdeğinden ayırma iĢlemi çırçırlama olarak adlandırılmıĢtır. Hasat edilen pamuklar henüz kütlü halinde olduklarından, bunların tekstilde kullanılması için elyaf ve çiğitlerinin birbirinden ayrılması gerekir. Bu amaçla kütlü halindeki pamuk tarladan toplanır ve çırçır makinelerinde çırçırlanmak üzere nakledilirler. Hasattan hemen sonra çırçırlanma yapılmayacaksa pamuk kütlüleri zarar görmeyecekleri Ģekilde uygun bir durumda muhafaza edilmelidirler. Pamukların kütlü veya elyaf halinde ve açıkta uzun süre bekletilmesi uygun değildir, elyaf özelliklerini bozar. Çırçırlama ile elyaf çiğidinden ayrılır [7].

Ġster el ister makine ile hasat edilmiĢ olsun, pamuk kütlüsünden elde edilen elyafın kalitesine, çırçırlama iĢleminin yanında pamuğun çeĢidi, iklim Ģartları, hasadın Ģekli, nem ve yabancı madde miktarı etkilidir. Kaliteli bir lif elde etmenin birinci Ģartı, hangi hasat metodu ile hasat edilmiĢ olursa olsun, hasat sırasında gereken azami dikkat ve özenin gösterilmesidir. Çırçırlama pamuğun rengi üzerinde çok az bir değiĢikliğe neden olur. Asıl değiĢikliği ise yabancı madde miktarı ve lif uzunluğu üzerinde meydana getirir. Lif olgunluğu ile lif inceliği üzerine çırçırlamanın bir etkisi olmaz [6].

2.2.1.1.Çırçır Makineleri

Pamuk kütlülerinin çırçırlanması çeĢitli çırçır makinelerinde gerçekleĢtirilir. Çırçır makinelerinin özelliklerine göre 2 çeĢidi vardır;

1. Rollergin (merdaneli) çırçır makinesi 2. Sawgin (testereli) çırçır makinesi

(26)

6 2.2.1.1.1.Rollergin (Merdaneli) Çırçır Makinesi

Rollergin(merdaneli) çırçır makineleri Türkiye’de en çok kullanılan çırçır makinesidir. Makinenin çalıĢma prensibi basit olduğu için kullanımı yaygındır.

Rollergin (merdaneli) çırçır makineleri; uzun, orta ve kısa lifli pamukların çırçırlanması için uygundur [8].

ġekil 2.2. Rollergin Çırçır Makinesi

Rollerginde elde edilen pamuk elyafı Sawginde elde edilene göre daha uzun ve parlak görünüĢlüdür. Elyafta neps oranı azdır. Bunun yanında elyaf daha fazla yabancı madde içerir [7].

2.2.1.1.2.Sawgin (Testereli) Çırçır Makinesi

Testere silindirleri yardımı ile çiğinden ayrılan lifin, fırça silindiri veya hava sayesinde testere diĢlerinden ayrılması esasına dayalı olarak çalıĢan ve rollergine oranla çok daha yüksek bir teknolojiye sahip olan makinedir. Bu makinelerden elde edilen lif pamuklar sawgin pamuklar olarak adlandırılır [6].

(27)

7

ġekil 2.3.Sawgin Çırçır Makinesi,

Sawgin çırçır makinesinde elde edilen pamuk lifi, Rollergin çırçır makinesinde elde edilene göre yabancı madde açısından avantajlıdır [7].

2.3. LĠF KALĠTESĠNĠ ETKĠLEYEN FAKTÖRLER

Pamuğun baĢlıca fiziksel özellikleri; uzunluk, incelik, mukavemet ve uzama %'sidir. Bunun yanında olgunluk ve büküm sayısı da önemlidir. Ayrıca renk, yabancı madde ve içerdiği rutubet de pamuğun kalitesini etkileyen önemli özelliklerdir. Bu özellikler, kaliteli iplik ve kaliteli iplikten kumaĢ üretmek için bilinmesi gereken parametrelerdir [9].

2.3.1. Uzunluk

Uzunluktekstilliflerinin enönemlifiziksel

özelliklerindenbiridir.Pamukgibidoğalliflerde kalıtsalbir özellikolmakla birlikte bir dereceye kadar çevre Ģartlarınınetkisinde de kalan bu özelliklif kalitesinidolayısıyla iplikkalitesinietkiler.Lif uzunluğupamuğuntekstil endüstrisinde hangiamaçla kullanılabileceğihakkında bilgiverir.Aynınumarada uzunelyaf daha muntazam ve

mukavemetiyüksekiplikolur.Lifuzunluğununuygulanan eğirme

yöntemlerinegörekaliteyeetkidereceleridedeğiĢmektedir.Lifuzunluğuringiplikçiliğinde %35 oranında kaliteyietkilemektedir[10]. Tablo 2.1.'de elyaf uzunluklarına göre sınıflandırma gösterilmiĢtir.

(28)

8 Lif uzunluğunun etkilediği iplik özellikleri: - Eğirmesınırı - Mukavemeti - Düzgünsüzlük - Tutum - Parlaklık - Tüylülük - Verimlilik.

Tablo 2.1.Elyaf Uzunluk Değerlendirmesi [10]

Elyaf uzunluğu(mm) Değerlendirme

26 mmden kısa Kısa elyaf

26 -29 Orta elyaf

30 -38 Uzun elyaf

39 veüstü Çok uzun elyaf

2.3.2. Üniformite

Eğirme açısından lifin yeknesak olması çok önemlidir. Ġplik randımanını etkileyen önemli bir özelliktir [9]. Tablo 2.2.'de elyafın üniformite açısından değerlendirilmesi gösterilmiĢtir.

(29)

9

Tablo 2.2.Elyaf Ü niformite Değerlendirmesi [10]

Üniformite Değerlendirme 77 ve aĢağısı Çok kötü 77 – 79 Kötü 80 -82 Vasat 83 – 85 Ġyi 86 – Üstü Çok iyi 2.3.3. Mukavemet

Pamuk liflerindeuzunluk veincelikle birlikte ençokaranan özelliklerden

biridemukavemettir. Elyaf

mukavemetidoğrudaniplikmukavemetinietkilemektedir.Kullanılanelyaf nekadar mukavemetli olursa üretilen iplik de o derece sağlam olmaktadır. Kullanılabilir tekstil elyafının minimummukavemet değeri 6cN/tex’tir [11]. Tablo 2.3.'de elyaf mukavemet değerlendirmesi gösterilmiĢtir.

Tablo 2.3.Elyaf Mukavemet Değerlendirmesi [11]

Stelometre Değeri (g/tex)

Değerlendirme

20 ve altı Çok zayıf

21-23 Zayıf

24-26 Vasat

27-29 Sağlam

(30)

10 2.3.4. Elastikiyet (Uzama)

Uzama, demet içindeki liflerin elastik davranıĢının bir ölçüsüdür. Testtarağındakipamukelyafı,uzunluktayinindensonramukavemetdeneyininyapılacağı çenesisteminegönderilir.Çeneler(birisabit, diğeri hareketli) numuneyi1/8inç uzaklığındaki mesafede tutar.Arka çene sabituzamaoranındanumunekoparılıncayakadar çekilirve elyaf uzaması tespitedilmiĢolur [11]. Tablo 2.4.'de elyaf uzama % değeri ve değerlendirmesi gösterilmiĢtir.

Tablo 2.4.Elyaf Uzama Değeri ve Değerlendirmesi [11]

%Uzama Değeri Değerlendirme

0-5 Çok az 5 – 5,8 Az 5,9 – 6,7 Orta 6,8 – 7,6 Yüksek 7,7 -Üstü Çokyüksek 2.3.5. Ġncelik Lifinceliği,temelbirözelliktirve lifinnerelerdekullanılabileceğinibelirler.Lifinceliğiiplik numarası,düzgünsüzlük,mukavemetve telefdeğerleriaçısındanönemlidir. Mikroner,elyaf inceliğininbirölçüsüolup,elyafınbirimuzunluğunun ağırlığıdır. 1inç uzunluğundakielyafın mikrogram olarakağırlığınınifadesidir [12]. Tablo 2.5.'de elyaf incelik (mikroner) değeri ve değerlendirmesi gösterilmiĢtir.

(31)

11

Tablo 2.5.Ġncelik (Mikroner) Değeri ve Değerlendirmesi [12]

Mikrone rDeğeri (µg/inç) Değerlendirme

3,0 dan az Çok ince

3 – 3,9 Ġnce

4 – 4,9 Orta

5 – 5,9 Kalın

6 – Üstü Çok kalın

2.3.6. Renk ve Renk Derecesi

Renk, pamuğun derecesini belirleyen önemli bir özelliktir ve ticari hayata giriĢinden beri daima baĢta gelen özelliklerden olmuĢtur. Yıllar boyu pamuk eksperlerinin kiĢisel görüĢüne bırakılmıĢ olan renk, geliĢtirilen aletlerle objektif bir Ģekilde saptanmaya baĢlanmıĢtır.

Pamuğun beyaz olan renginden sapmalar, boyamada önemli rol oynar. Ġplik veya kumaĢın hangi oranda ağartılacağı, boyaya yatkınlık derecesini etkiler.

Pamuğun renk derecesi; Rd ve +b değerleri kullanılarak bu amaçla hazırlanmıĢ bir diyagram yardımıyla tespit edilmektedir. Yüksek dereceli pamuklardan yüksek dereceli iplik ve dolayısıyla kumaĢ elde edilmektedir [9]. Tablo 2.6.'da renk diyagramı gösterilmiĢtir.

(32)

12

Tablo 2.6.Amerikan Upland (açık kozalı) Pamukları için Renk Diyagramı [13]

2.3.7. Parlaklık

Pamuk lifinin ıĢığı yansıtma derecesidir. Normal olarak 48-82 arasında olmaktadır. Yüksek Rd (parlaklık derecesi) rengin daha canlı görünmesini sağladığından istenen bir özelliktir [9].

2.3.8. Sarılık Derecesi

Genel olarak 5-17 arasında değer almaktadır. Pamuğun arazi koĢullarında bekletilmesi esnasında çeĢitli mikroorganizmaların etkisiyle oluĢan sarılığın bir

(33)

13

ölçüsüdür. Yüksek +b değerleri düzensiz boyamaya neden olmaktadır. DüĢük +b değerleri arzulanmaktadır [9].

2.3.9. Yabancı Madde

PamuktakiyabancımaddemiktarıHVI cihazıiletespitedilir. Pamuklifleriarasındakiyabancımaddeler;yaprakve çiğitparçaları,toprak,kumve benzeri maddelerdir.BumaddelerpamuklifleriarasınakarıĢıncapamuğunkalitesinindüĢmesine sebep olduklarındanyabancı maddeoranının saptanması gerekliolmaktadır [14]. Tablo 2.7.'de çepel % değeri ve değerlendirmesi gösterilmiĢtir.

Tablo 2.7.Çepel %'si Değeri ve Değerlendirmesi [14]

Çepel(%) Değerlendirme

0,0-0,4 Çepelsiz

0,5-0,8 Çok azçepelli

0,9-1,1 Azçepelli

1,2-1,5 Çepelli

1,6 veüzeri Çok çepelli

2.3.9.1.Çepel Sayısı

Renk ölçümünün yapıldığı camlı bölme, bitkisel artık miktarının tespitinde de kullanılmaktadır. Numune camlı bölmenin altından aydınlatılmakta ve bir siyah ve beyaz CCD kamera piksellerdeki değiĢiklikleri analiz etmektedir. Camlı bölmeyi kaplayan bütün partiküller birer birer sayılmakta, sonuçlar yüzey alanı baĢına çepel (bitkisel artık) miktarı olarak ifade edilmektedir [15].

2.3.9.2.Çepel Alanı

Partiküllerin sayısı tespit edilirken partiküllerin kapladığı alan da ölçülür. Tek bir partikülün kapladığı alan, cam bölmeyi kaplayan diğer bütün partiküllerin

(34)

14

alanlarıyla toplanır. Sonuç, toplam partikül alanının camlı bölmenin yüzey alanına oranı Ģeklinde % olarak ifade edilir [15].

2.3.9.3.Kirlilik Derecesi

Bu değer, bitkisel artık kodu olarak geçmekte olup HVI'nın bilinen numunelerle kalibrasyonu ile hesaplanır. Numunelerin temizlik derecesi, bitkisel artık miktarının artıĢına bağlı olarak iyiden kötüye doğru 1 ile 7 arasında bir sayıyla ifade edilmektedir [15].

2.3.10. Ring Eğrilebilme Ġndeksi

DeğiĢik pamuk özellikleri ile bunlardan elde edilebilecek ipliğin kalitesini yansıtan bazı regresyon denklemleri geliĢtirilmiĢtir. Esasen hesapla bulunan bir değerdir. Bu değerin yüksek olması daha kaliteli iplik üretileceği anlamına gelmektedir [9].

SCI= -414,67 + (2,9 x Mukavemet) - (9,32 x Ġncelik) + (49,17 x Uzunluk(inch)) + (4,74 x Ü niformite) + (0,65 x Parlaklık) + (0,36 x Sarılık)

2.3.11. Kısa Elyaf Ġndeksi

0,5 inç yani 12 mm'den kısa olan liflerin yüzdesidir. Eğirme açısından kısa lifler hiçbir zaman arzu edilmez. Penye iplikte bunlar tarama iĢlemi sırasında tamamen uzaklaĢtırılmaktadırlar. Karde iplikte ise tüylü bir görünümün oluĢmasına neden olmaktadırlar [16]. Tablo 2.8.'de kısa lif oranı bakımından pamuk liflerinin sınıflandırılması gösterilmiĢtir.

Tablo 2.8.K ısa Lif Oranı Bakımından Pamuk Liflerinin Sınıflandırılması [17]

Kısa Lif Oranı (%) Sınıfı

6'dan az Çok düĢük

6 - 9 DüĢük

10 - 13 Orta

14 - 17 Yüksek

(35)

15

2.4. ĠPLĠK KALĠTESĠNĠ ETKĠLEYEN FAKTÖRLER

Ġplik, liflerin belirli bir kütleyi oluĢturacak Ģekilde bir araya getirilerek aralarındaki bağlantının çeĢitli yollarla güçlendirilmesi ile oluĢan ince uzun bir tekstil ürünüdür. Ġplik üretiminde önemli olan baĢlıca özellikler Ģunlardır:

- Yapısal özellikler (numara, büküm)

- Düzgünsüzlüğü belirleyen özellikler (uster değerleri, ince yer, kalın yer, neps gibi iplikhataları, tüylülük)

- Fiziksel ve mekaniksel özellikler (mukavemet, uzama)

2.4.1. Numara

Ġplik numarası ipliğin boyutunu (inceliğini, kalınlığını) belirlemek için verilen sayısal bir değer olup, birim uzunluk baĢına ağırlığı veya birim ağırlık baĢına uzunluğu belirten bir ölçüdür. Ġplikte numara, istenen kumaĢın sağlamlığından, düzgünlüğüne, hidrofilliğinden parlak bir yüzeye sahip olmasına kadar çok geniĢ bir yelpazeyi etkiler [18]. Tablo 2.9.'da iplik numaralandırma sistemleri gösterilmiĢtir.

Numaralandırma iki Ģekilde yapılır: a-)Uzunluk Numaralandırması

Belirli bir ağırlığa düĢen uzunluk miktarı ile numaralandırmadır. b-)Ağırlık Numaralandırması

Belirli bir uzunluğa düĢen ağırlık miktarı ile numaralandırmadır. Numaralandırmada birçok farklı sistem kullanılmaktadır .

Tablo 2.9.Ġplik Numaralandırma Sistemleri

Uzunluk Numara Sistemi Ağırlık Numara Sistemi Metrik Numara (Nm) Uluslararası ağırlık (tex) Ġngiliz - Pamuk ipliği (Ne) Denye (den, Td)

Ġngiliz - Keten ipliği (NeL) Ġngiliz - Kamgarn ipliği (NeK) Ġngiliz - Streichgarn ipliği (NeW)

(36)

16 2.4.2. Büküm

Büküm; liflere kalıcı bir görünüm vermek, birbirleriyle temas yüzeyini artırmak, lifleri bir arada tutmak amacıyla uygulanmaktadır. Büküm ile paralel haldeki lifler ipliğe mukavemetkazandırır. Büküm elemanının her dönüĢünde ipliğe bir büküm verilmektedir.

Büküm, birim uzunluktaki tur sayısı ile ifade edilmektedir (tur/m, tur/inç, tur/cm gibi). Ġpliğe verilecek büküm miktarı, ipliğin cinsine (pamuk, polyester, viskon, vs.), kullanılacağı yere (dokuma, örme, vs.) ve kullanılan iplik eğirme makinesine (ring, rotor, hava jetli, friksiyonvs.) bağlı olarak değiĢmektedir. Büküm S (sol) veya Z (sağ) yönde verilir [19].

2.4.3. Düzgünsüzlük

Ġplikte düzgünsüzlük kaliteyi etkileyen en önemli faktörlerden biridir. Ġplikte düzgünsüzlük; iĢlenme, kullanım ve diğer özellikleri etkiler. Düzgünsüzlük; gerek incelik ve numara, gerekse diğer yapısal özellikler açısından iplik boyunca meydana gelen değer sapmalarını tanımlar.

% Um (ortalama sapma yüzdesi) ve % CVm (değiĢim katsayısı) olarak iki Ģekilde ifadeedilmektedir. Prensip olarak birbirinden belli mesafede tutulan iki paralel levha materyalin(iplik) geçiĢi arasında oluĢan elektrik alanı yardımı ile üzerindeki dalgalanmaların kütleselolarak ölçülmesi esasına dayanır.

Ġplikteki düzgünsüzlükler iplik mukavemetinin düĢmesine ince, kalın noktaların oluĢmasına ve bu iplikle oluĢan kumaĢların boyanmasında abraj hatalarına sebep olmaktadır [20].

2.4.4. Ġplik Hataları

Kesikli liflerden eğrilen ipliklerde çeĢitli hatalar oluĢmaktadır. Bu hataları 3 temel gruba bölebiliriz; ince yer, kalın yer ve neps. Bu hataların kaynağı hammadde olabileceği gibi, iplik hazırlama ya da eğirme iĢlemi sırasında da hata oluĢabilir [21].

(37)

17 2.4.4.1.Ġnce Yer Sayısı

Ġpliğin kütle ortalama değerinden %50 daha ince olan yerlerdir. 1000 metre iplikte adet olarak ifade edilir. Ġnce yerin çoğalması ya hammaddenin ya da iĢletme Ģartlarının bozulduğunu gösterir. Genel kanı ince yerlerin iplik kopuĢlarının temel nedeni olduğu yönündedir. Oysa ki bu bölgeler daha fazla büküm aldıklarından mukavemetleri her zaman düĢük olmayıp örgü ve dokuma kopuĢlarının temel nedeni değildirler. Ġnce yerin temel dezavantajı ham veya bitmiĢ ürünün görüntüsünü bozmasıdır [21].

2.4.4.2.Kalın Ye r Sayısı

Ġpliğin kütle ortalama değerinden %50 daha kalın olan yerlerdir. Kalın yer oluĢumunun temel sebebi yeterli çekim almamıĢ bölgelerin varlığıdır. 1000 metre iplikte adet olarak ifade edilir. Kalın yerler hem nihai ürünün görüntüsünü bozar hem de sonraki aĢamalardaki iplik kopuĢlarına sebep olurlar. Çünkü bu bölgeler daha az büküm almıĢlardır [21].

2.4.4.3.Neps Sayısı

Ġpliğin normal enine kesitinden %200 daha fazla yer kaplayan ve uzunluğu en az 1 mm en fazla 4 mm olan bölgeler neps olarak sayılır. 1000 metre iplikte adet olarak ifade edilir. Neps, dokuma ya da örme kumaĢın görüntüsünü olumsuz yönde etkiler, ayrıca belli büyüklüklerden sonra, özellikle örme iĢlemi sırasında güçlük yaratır. Dolayısıyla nepsten kurtulmak tekstilde önemli bir teknolojik problem olarak karĢımıza çıkmaktadır. Neps, hammadden kaynaklanacağı gibi, proses sırasında da oluĢabilir.

Hammaddeden kaynaklanan nepsler çekirdek ve yaprak kırıklarından oluĢuyorsa kumaĢın geçireceği terbiye iĢlemlerinin ilk aĢamasından baĢlayarak çok önemli ölçüde yok edilirler. Ancak bu nepsin kaynağı hammadde içindeki ölü elyaflarsa, özellikle boyama iĢlemi sonucunda boyanmamıĢ noktalar olarak ciddi bir sorun kaynağı haline gelirler. Proses sırasında; çırçırlama iĢleminden baĢlayarak iplik üretiminin herhangi bir aĢamasında seçilen uygun olmayan makine ayarları, iĢletme ve klima Ģartları doğrudan neps oluĢumuna neden olabilir. Bu nepsin uzaklaĢtırılmaması halinde gerek ham kumaĢta, gerekse terbiye iĢlemleri sonrası kumaĢ görünümünde rahatsız edici hatalar ortaya çıkabilir [21].

(38)

18 2.4.4.4.Tüylülük

Ġplik yüzeyinden çıkan lif uçları tüylülüğü meydana getirir. Ġplik tüylülüğü, birim iplik yüzeyi veya birim iplik uzunluğundan çıkan liflerin sayısı olarak da ifade edilebilir [22,23].

Ġplikçiler, dokumacılar, örmeciler ve boya-apreciler açısından aĢırı tüylü iplikler, iplik ve kumaĢ üretimi veya terbiye iĢlemi esnasında bir takım problemlere yol açabilirler. Tüylülükteki artıĢ eğirme esnasında uçuntunun artmasına dokuma ve çözgü çekme iĢlemleri sırasında lif uçlarının düğümlenmeleri sonucunda kopuklara sebep olmaktadır. Ayrıca, üretilen kumaĢların tutumu ve bocuklanma (pilling) özelliği de tüylülükten etkilenmektedir. Tüylü ipliklerden dokunmuĢ kumaĢ parçalarının daha az tüylü ipliklerden dokunanlara göre daha fazla pilling efekti gösterdiği bilinmektedir. Bunlardan baĢka atkı ipliklerinin tüylülük özelliklerindeki farklılıklar kumaĢta band oluĢumu Ģeklinde hatalara yol açmaktadır [24,25,26].

2.4.5. Kopma Kuvveti

Ġpliğin koptuğu anda ölçülen en büyük gerilme kuvvetidir. Ġplik, kumaĢ haline gelinceye kadar pek çok gerilimlere maruz kalır. Ayrıca tekstil ürünü kullanıcıya sunulmaya hazır hale geldikten sonra da kullanım esnasında maruz kalacağı yüklemelere ve zorlanmalara dayanıklı olmalıdır. Mukavemet, iplikte ölçülebilir bir niteliktir. Ġpliğin kopma dayanımı bir kalite kriteri olarak ifade edilmektedir [27].

2.4.6. Kopma Uzaması

Ġpliğe uygulanan en büyük kuvvet altındaki uzamadır.Ġplikuzaması, kumaĢın ömrünü arttırır ve daha rahat giysilerin yapılmasına olanak verir.

2.4.7. Kopma Mukavemeti

Ġpliğin uygulanan yüke gösterdiği dirençtir. Mukavemetin yüksek olması dokumada, iplik kopuĢunu ve makine duruĢlarını azaltarak verimliliğin artmasını sağlar. Ġplik mukavemetini etkileyen en önemli faktör hammaddedir. Hammaddenin cinsi, elyaf inceliği (micronaire), elyaf üniformitesi ve elyaf mukavemeti iplik mukavemetine etki

(39)

19

eden diğer önemli faktörlerdir. Bükümün arttırılması iplik mukavemetini belirli bir noktaya kadar arttırır. Tablo 2.10.'da kuvvet-uzama eğrisi gösterilmiĢtir.

Tablo 2.10.K uvvet-Uzama Eğrisi[28]

2.5. KUMAġ KALĠTESĠNĠ ETKĠLEYEN FAKTÖRLER

KumaĢın bir tekstil materyali olarak kullanımını, diğer bir deyiĢle iĢlevini sağlayan düzgün yüzey, incelik, esneklik, sağlamlık, örtme gibi temel niteliklerinin yanında, gerek yüzey görünümünü, gerekse kullanım koĢullarında davranıĢlarını belirleyen baĢka bir çok özelliği vardır. Bu özellikler kumaĢın hammadde veya yapı özelliklerinin karmaĢık fonksiyonları olarak oluĢurlar [28].

Bir kumaĢın temel özellikleri 5 grupta incelenebilir: - Kimyasal,

- Fiziksel,

- Görünüm,

- Dikilebilirlik, - Ekonomiklik.

(40)

20 2.5.1. Dokuma KumaĢ

Günümüzde giysilikten ev tekstiline, yer döĢemeliklerine ve endüstriyel keçe ve bezlere kadar çok geniĢ alanlara yayılmıĢ olan tekstil endüstrisinde bu amaçlar için hazırlanan kumaĢlar üretim yöntemlerine göre;

- Dokuma kumaĢlar - Örme kumaĢlar - Dokumasız kumaĢlar

olarak üç ana grupta toplanarak incelenebilir.

Dokumasız kumaĢlar keçeleĢtirme, iğneleme yada yapıĢtırma gibi iĢlemlerle tekstil liflerinin bir doku oluĢturması sonucu elde edilirler. Örme kumaĢlar ise iğne ve ĢiĢ gibi örgü elemanlarınca oluĢturulan ilmeklerin birbirleriyle bağlanmasıyla oluĢturulurlar. Bazı kumaĢlar da bu ana sistemlerin bir kaçının bir arada kullanılmasıyla örneğin, tafting (tuffting) gibi bir kaç aĢamada meydana getirilirler.

Gerek çeĢitlilik, gerek tüketim alanları ve gerekse toplam tekstil üretimindeki payı bakımından tekstilin en önemli kolu olan "Dokuma KumaĢlar" iki iplik sistemine dayanır. Bu iplik gruplarından kumaĢ boyu yönünde olanlar "çözgü", eni yönünde olanlar da "atkı" iplikleri olarak adlandırılırlar.

KumaĢ; dokuma yoluyla bu iki grup ipliğin "örgü" olarak adlandırılan belirli sistemlerle birbirleriyle bağlantı yapmaları sonucu meydana gelir [29].

2.5.2. KumaĢın Fiziksel Özellikleri

KumaĢın fiziksel özellikleri lif, iplik özelliklerinden ve kumaĢ yapısından etkilenen karmaĢık özelliklerdir. Bunlar yapısal, mekanik, duyusal, geçirgenlik ve iletkenlik olmak üzere dört grupta incelenebilir.

Bu çalıĢmada üzerinde durulacak olan özellikler yapısal ve mekanik özelliklerdir.

2.5.2.1.Kopma Mukavemeti

KumaĢ; muhtemel temizleme iĢlemlerini, ıĢığa ve diğer etkenlere maruz kalmayı içeren çeĢitli koĢullar altında kullanıldığında kumaĢın performansı yavaĢ yavaĢ azalacaktır. Bu yüzden performanstaki müteakip düĢüĢe rağmen malzemenin hala giysi

(41)

21

ve diğer tekstil ürünlerinin ömürleri boyunca makul tatmin sağlaması için uygun bir mukavemet seviyesinin hedeflenmesi ve kazanılması önemlidir.

Bir kumaĢın kopma mukavemeti bu kumaĢın çözgü veya atkı doğrultusunda bir yük uygulandığındaki direncidir, konstrüksiyon veya terbiyenin hemen hemen her özelliğinden etkilenir. Bu sebeple minimum kopma mukavemeti büyük kuruluĢlar veya hükümet daireleri tarafından kumaĢ performans Ģartnamesinde tespit edilir. Her ürün için bir minimum performans düzeyi belirlenir ve yeni üretilmiĢ malzemenin test değerleri belirlenmiĢ değerlerle kıyaslanır. Mukavemetteki herhangi bir düĢüĢ, kumaĢ yapısında, lif içeriğinde veya terbiyedeki muhtemel bir değiĢimi iĢaret eder.

DokunmuĢ kumaĢlar çözgü doğrultusunda, bu doğrultuda daha çok iplik olmasından dolayı atkı doğrultusundan daha sağlamdır. Ayrıca, dokuma sırasında ihtiyaç duydukları daha fazla mukavemeti vermek için çözgü iplikleri atkı ipliklerinden daha fazla büküme sahiptir [30].

Kopma ile sonuçlanan bir çekme testinde, deney numunesine uygulanan en büyük kuvvettir. Kopmada uzama, bir kopma dayanımı testinde deney numunesine uygulanan en büyük kuvvet altında numunedeki uzamadır [31].

2.5.2.2.Yırtılma Mukavemeti

KumaĢı bir dönme momenti veya belli bir eksen etrafında döndürerek, çekme etkisi ile kopartmak için gerekli kuvveti ifade etmektedir. Yani, bir kumaĢta belirlenmiĢ koĢullar altında bir yırtığı baĢatmak, sürdürmek ya da yaymak için gereken karĢı koyma kuvvetidir. Yırtılma dayanımı kumaĢın yapısı ile ilgilidir. Bir araya kümelenmiĢ iplikler gerilimi paylaĢarak yüksek bir dayanım gösterirler. Eğer iplikler kumaĢ içerisinde kolayca konum değiĢtiriyorsa yırtılma kuvveti birbirini takip eden iplikleri koparmayacak, bunun yerine yer değiĢtirerek bir araya gelmiĢ elyaf demetlerini koparacaktır [31].

2.5.2.3.Metrekare Ağırlık (Gramaj)

KumaĢın bir metrekaresinin gram olarak ağırlığına o kumaĢın metrekare ağırlığı denir. KumaĢ gramajı; mukavemet, hidrofilite, kumaĢ sıklıkları, örgü tipi, yumuĢaklık vb, pek çok performans özelliğinde önemli rol oynamaktadır.

(42)

22

Genel olarak kumaĢlar kullanım yerleri ve kullanım koĢullarına göre farklı ağırlıklarda olması istenir. Örneğin gazlı bezlerin metre ağırlığı 30 gr, penyelerin 80-120 gr, elbiselik kumaĢların 200-250 gr, ve kaplamalı kumaĢların ise 400 gr civarında olması istenir [32].

2.5.2.4.Ġplik Sıklıkları

Dokuma bir kumaĢın yüzeyi atkı ve çözgü ipliklerinden oluĢmaktadır. Burada atkı ve çözgü yönündeki iplik sıklığının tespit edilmesi hedeflenmiĢtir. Sıklığı tespit etmek önemlidir. Çünkü bir dokuda sıklık; kumaĢın hava geçirgenliği, tutumu (sert yada yumuĢak olması), birim ağırlığı ve düzgün stabil bir yüzey gibi fiziksel bazı özellikleri etkileyebildiği gibi, birim alandaki iplik sıklığınca iplik numarasının tahmini gibi detaylar hakkında da bize ıĢık tutabilecek bir kavramdır [33].

(43)

23

BÖLÜM 3

MATERYAL VE METOD

3.1. MATER YAL

AraĢtırmada hammadde olarak Ege bölgesinden hasat edilmiĢ pamuk ile Mısır bölgesinden hasat edilmiĢ pamuk elyafı kullanılmıĢtır. Ġplik üretimi, kumaĢ dokuma ve dokunmuĢ kumaĢa uygulanan bitim iĢlemleri Edirne'de faaliyet gösteren Kilim Grubu Kartaltepe Mensucat Fabrikası'nda gerçekleĢtirilmiĢtir.

Penye ring eğirme sistemi kullanılarak %100 pamuk Ne 44/1 (tek katlı) iplikler üretilmiĢtir. Bu iplikler hava jetli atkı atma sistemine sahip dokuma makinelerinde Bezayağı (B 1/1) örgüsü ile dokunmuĢtur. KumaĢlara ön terbiye, baskı ve bitim iĢlemleri uygulanmıĢtır. Ancak terbiyede ki uygulamaların kumaĢta yaptığı değiĢiklikler dikkate alınmamıĢtır.

3.1.1. Kullanılan Elyaf

ÇalıĢmada kullanılan pamuk lifleri iki farklı bölgede yetiĢtirilmiĢtir. Kullanılan pamuk liflerinin birincisi Ege bölgesinde özelde Aydın / Söke'de, Carmen tohumundan yetiĢtirilmiĢ orta uzunlukta lif boyuna sahiptir (26 - 29 mm) . Diğer pamuk lifleri ise Mısır bölgesinde özelde Giza'da, Giza 86 tohumundan yetiĢtirilmiĢ uzun lif boyuna sahiptir ( 30 - 39 mm) .

3.1.2. Ġplik Ü retimi

Penye ring eğirme sisteminde iplik üretimi için kullanılan makine hattı Tablo 3.1.'de gösterilmiĢtir.

(44)

24

Tablo 3.1. Penye Ġplik Üretim Hattı

Penye Ġplik Üretim Hattı Balya Harman Hallaç Tarak ġerit BirleĢtirme Vatka Dublaj Penyöz Cer I Cer II Fitil Ring Bobin 3.1.2.1.Harman Hallaç

Ġplik üretiminde 2002 model Trützschler marka harman hallaç hattı kullanılmıĢtır. Harman hallaç hattını oluĢturan makine üniteleri Tablo 3.2.'de gösterilmiĢtir.

(45)

25

Tablo 3.2.Harman Hallaç Makineleri

- Balya Açıcı - Elek - Dövücü

- Metal Ayırıcı Dedektör - Mikser

- Temizleyici - Mikro Toz Ayırıcı

3.1.2.2.Tarak

Üretimde 2002 model Trützschler marka DK 903 tarak makinesi kullanılmıĢtır. Tarak makinesi ile ilgili çalıĢma parametreleri Mısır ve Söke pamukları için Tablo 3.3.'de gösterilmiĢtir.

Tablo 3.3.Tarak Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ÇalıĢma Parametreleri

ÇalıĢma Parametreleri Mısır Söke

Üretim Hızı (m/dak.) 60 60

ġerit Numarası (Ne) 0,130 0,130

Brizör altı kanat ayarı 0 0

Izgara Ayarı 0 0

Harman Hallaç Döküntü % 3,4 3,7

Tarak Döküntü % 4,3 4,2

Toplam Döküntü % 7,7 7,9

3.1.2.3.Penye

Üretimde penye iplik hattı olarak 1968 model Rieter marka Ģerit birleĢtirme, vatka dublaj ve penyöz makineleri kullanılmıĢtır.

(46)

26 3.1.2.3.1.ġerit BirleĢtirme

Üretimde 1968 model E 2/4 Rieter marka Ģerit birleĢtirme makinesi kullanılmıĢtır. ġerit birleĢtirme makinesi ile ilgili çalıĢma parametreleri Mısır ve Söke pamukları için Tablo 3.4.'de gösterilmiĢtir.

Tablo 3.4.ġerit BirleĢtirme Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ÇalıĢma Parametreleri

Vatka Ağırlığı (gr/m) 57 57

Üretim Hızı (m/dak) 50 50

Ön Çekim 1,02 1,02

Ekartman Ayarı (mm) 46/51 46/51

Dublaj 16 16

Giren Numara (Ne) 0,130 0,130

3.1.2.3.2.Vatka

Üretimde 1968 model E 4/1 Rieter marka vatka dublaj makinesi kullanılmıĢtır. Vatka dublaj makinesi ile ilgili çalıĢma parametreleri Mısır ve Söke pamukları için Tablo 3.5.'de gösterilmiĢtir.

Tablo 3.5.Vatka Dublaj Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ÇalıĢma Parametreleri

Ön Çekim 1,025 1,025

(47)

27 3.1.2.3.3.Penyöz

Üretimde 1968 model E 7/4 Rieter marka penyöz makinesi kullanılmıĢtır. Penyöz makinesi ile ilgili çalıĢma parametreleri Mısır ve Söke pamukları için Tablo 3.6.'da gösterilmiĢtir.

Tablo 3.6.Penyöz Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ÇalıĢ ma Parametreleri

Makine Devri (d/dak) 190 190

Döküntü % 13 16

Besleme Tipi GERĠ GERĠ

Besleme Miktarı (mm) 5,2 5,2

Üst Tarak Tutucuları +1 +1

Ekartman Ayarı (mm) 36 32

3.1.2.4.Cer I

Üretimde 1990 model SH2/D-E Vouk marka cer makinesi kullanılmıĢtır. Cer makinesi ile ilgili çalıĢma parametreleri Mısır ve Söke pamukları için Tablo 3.7.'de gösterilmiĢtir.

(48)

28

Tablo 3.7.Cer I Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ÇalıĢma Parametreleri

Ön Çekim 1,36 1,36

Giren ġerit Numarası (Ne) 0,130 0,130

Dublaj 7 7

3.1.2.5.Cer II

Üretimde 1990 model SH2/D Vouk marka cer makinesi kullanılmıĢtır. Cer makinesi ile ilgili çalıĢma parametreleri Mısır ve Söke pamukları için Tablo 3.8.'de gösterilmiĢtir.

Tablo 3.8.Cer II Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ÇalıĢma Parametreleri

Ön Çekim 1,27 1,27

Dublaj 7 7

3.1.2.6.Fitil

Üretimde 2003 model FL 670 Zinser marka fitil makinesi kullanılmıĢtır. Fitil makinesi ile ilgili çalıĢma parametreleri Mısır ve Söke pamukları için Tablo 3.9.'da gösterilmiĢtir.

(49)

29

Tablo 3.9.Fitil Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ÇalıĢma Parametreleri

Fitil Numarası (Ne) 1,33 1,33

Büküm (T/") 1,15 1,50

Ön Çekim 1,19 1,19

Ekartman Ayarı (mm) 55/75 48,5/65

Klips SĠYAH SĠYAH

3.1.2.7.Ring

Üretimde 2003 model RM 350 Zinser marka ring (iplik) makinesi kullanılmıĢtır. Ring makinesi ile ilgili çalıĢma parametreleri Mısır ve Söke pamukları için Tablo 3.10.'da gösterilmiĢtir.

Tablo 3.10.Ring Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ÇalıĢma Parametreleri

Ġplik Numarası (Ne) 44 44

Büküm (T/") 1226 1226

Ön Çekim 1,16 1,16

Ekartman Ayarı (mm) 44,5/65 44,5/65

Klips SARI SARI

Kopça Tipi ve Numarası R-F EL 1 hf 5/0 R-F EL 1 hf 5/0

(50)

30 3.1.2.8.Bobin

Üretimde 2003 model AC 338 D-60 Schlafhorst marka bobin makinesi kullanılmıĢtır. Bobin makinesi ile ilgili çalıĢma parametreleri Mısır ve Söke pamukları için Tablo 3.11.'de gösterilmiĢtir.

Tablo 3.11.Bobin Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ÇalıĢma Parametreleri

Sarım Gerginliği (cN) 15 15

Çerçevenin Baraban Baskısı M (orta) M (orta)

Konik Açısı 5°57" 5°57"

3.1.3. HaĢıl

ÇalıĢmamızda 1989 model Sucker Müller marka haĢıl makinesi kullanılmıĢtır. HaĢıl makinesi ile ilgili çalıĢma parametreleri Mısır ve Söke iplikleri için Tablo 3.12.'de gösterilmiĢtir.

Tablo 3.12.HaĢıl Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ÇalıĢma Parametreleri

HaĢıl PiĢirme Sıcaklığı (°C) 90 ± 5 90 ± 5

Dinlendirme Kazan Sıcaklığı (°C) 87 87

HaĢıl Teknesi Sıcaklığı (°C) 83 83

Çözgünün HaĢıl Alma Oranı (%) 11,5 11,5

Kurutma Silindirleri (GiriĢ) Sıcaklığı (°C) 120 120 Kurutma Silindiri (ÇıkıĢ) Sıcaklığı (°C) 110 110

Kuru Çözgü Gerilimi (Newton) 400 400

YaĢ Çözgü Gerilimi (Newton) 500 500

(51)

31 3.1.4. KumaĢ Üretimi

ÇalıĢmamızda kumaĢ üretimi, 2003 model Jat 710 Toyota marka dokuma makinesi ile yapılmıĢtır. Dokuma makinesi ile ilgili çalıĢma parametreleri Mısır ve Söke pamukları için Tablo 3.13.'de gösterilmiĢtir.

Tablo 3.13.Dokuma Makinesinin Pamuk ÇeĢitlerine Göre ÇalıĢma Parametreleri

Makine Devri (atkı/dak) 500 500

Örgü B 1/1 B 1/1

Mekanik Atkı Sıklığı (adet/cm) 28 28

Tarak Numarası (diĢ sayısı/10cm) 160 160

Tarak DiĢinden Geçen Çözgü Ġplik Sayısı 3 3

Tarak Eni (cm) 190 190

Toplam Çözgü Tel Sayısı 9120 9120

3.2. LABORATUARDA KULLANILAN CĠHAZLAR

ÇalıĢmada elyaf ve iplik özelliklerini tespit etmek için iplikhane bünyesinde bulunan cihazlar kullanılırken kumaĢ özelliklerini tespit etmek için kalite laboratuarındaki cihazlar kullanılmıĢtır.

3.2.1. Elyaf Özelliklerinin Belirlenmesi için Kullanılan Cihazlar

Elyaf özelliklerinin belirlenmesi için kullanılan cihaz ve ölçtüğü elyaf özellikleri Tablo 3.14.'de gösterilmiĢtir. Bu çalıĢmada elyaf özelliklerinden olgunluk ölçülmemiĢtir. (Bu durum ölçüm yapan test cihazının teknik bir opsiyonu ile ilgilidir.)

(52)

32

Tablo 3.14.Elyaf Ö zelliklerinin Tespiti için K ullanılan Cihaz

CĠHAZ ADI ÖLÇÜM YAPTIĞI ELYAF ÖZELLĠKLERĠ MODEL

PREMIER ART Uzunluk Üniformite Mukavemet Elastikiyet Ġncelik (Micronaire) Renk Çepel

Kısa Elyaf Ġndeksi (SFI)

2004

3.2.2. Ġplik Özelliklerinin Belirlenmesi için Kullanılan Cihazlar

Ġplik özelliklerinin belirlenmesi için kullanılan cihazlar Tablo 3.15.'de gösterilmiĢtir.

Tablo 3.15.Ġplik Özelliklerinin Tespiti için K ullanılan Cihazlar

CĠHAZ ADI ÖLÇÜM YAPTIĞI ĠPLĠK

ÖZELLĠKLERĠ MODEL

PREMIER aQura N&L Lif Uzunluğu

Neps 2001 PREMIER iQ Um (Kütlesel Düzgünsüzlük) Ġnce Yer Kalın Yer Neps Tüylülük 2004 PREMIER TENSOMAXX 7000 Kopma Mukavemeti Kopma Kuvveti

Kopma Elastikiyeti (Uzaması)

2004

ZWEIGLE Büküm ₁₉₇₅

(53)

33

3.2.3. KumaĢ Özelliklerinin Belirlenmesi için Kullanılan Cihazlar

KumaĢ özelliklerinin belirlenmesi için kullanılan cihazlar Tablo 3.16.'da gösterilmiĢtir.

Tablo 3.16. K umaĢ Özelliklerinin Tespiti için K ullanılan Cihazlar

CĠHAZ ADI ÖLÇÜM YAPTIĞI KUMAġ ÖZELLĠKLERĠ MODEL

DEVOTRANS G21 5 KN Çekme Yırtılma Kopma 2003 3.3. METOD

3.3.1. Lif Özelliklerinin Belirlenmesinde Kullanılan Testler

Bu çalıĢmada ölçülen lif özellikleri Tablo 3.17.'de gösterilmiĢtir.

Tablo 3.17.Ö lçülen Elyaf Özellikleri

-Uzunluk -Üniformite -Mukavemet -Elastikiyet -Ġncelik -Parlaklık -Sarılık -Çepel Sayısı -Çepel Alanı -Kirlilik Derecesi

-Ring Eğrilebilme Ġndeksi -Kısa Elyaf Ġndeksi

(54)

34 3.3.1.1.Uzunluk

ASTM D-1445 standartı esas alınarak testler yapılmıĢtır. Balyalardan alınan yeterli ağırlıktaki numuneler kullanılmıĢtır. Deneye baĢlamadan önce pamuk numuneleri,ISO 139 standartı esas alınarak 20 ±2 °C oda sıcaklığında ve 65 ±2 °C bağıl nemde 24 saat boyunca bekletilerek kondisyonlanmıĢtır. HVI test cihazı ile ölçülen özellikler; uzunluk (üst yarı uzunluk), üniformite ve kısa elyaf indeksi özellikleridir.

ġekil 3.1. Premier Art Test Cihazı

Deneyin yapılıĢı: Bilgisayar üzerinde uzunluk testi seçilir. Numune hazırlayan cihaza fibrosampler denir. Cihazın yanında bulunun numune hazırlama ünitesine yeterli miktarda numune bırakılarak cihazın kapağı kapatılır. Fibrosamplere ait dönebilen fırça vasıtasıyla tesadüfî bir yerden tutulan pamuk lifleri delikli silindir içinden çekilerek bir tarak üzerine yerleĢtirilir. Test tarağındaki numuneler, üzerlerindeki kısa liflerin ayrılması, temizlenmesi ve kalan liflerin aynı hizaya gelmesi için fırçalanır ve tutunamayan lifler uzaklaĢtırılır. Numuneler fırçalandıktan sonra optik tarama bölgesine taĢınır. Ġnce tarak ölçümün yapılacağı alana iletilir. Kızıl ötesi ıĢık kaynağı yardımıyla uzunluk ölçümü yapılıp bilgisayara kaydedilir. Bu iĢlem diğer numuneler için tekrar edilir. Taraktaki lif demeti fibrograf ıĢığına maruz bırakılarak, liflerin arasından geçen ıĢıkların yoğunluk derecesinin kullanılmasıyla belli bir mesafeye uzatılan liflerin sayısı