Femurdan Morfometrik Yöntemlerle Cinsiyet Tayini
Sex Determination from Femur by Morphometric Methods
İlhan OTAĞ *, Mehmet ÇİMEN **
* Doktora Öğrencisi., Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Fakültesi Anatomi Anabilim Dalı, Sivas ** Prof. Dr., Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Fakültesi Anatomi Anabilim Dalı, Sivas
ÖZET
Bir iskeletin cinsiyeti; pelvis ve kranium kullanılarak, yüksek bir doğruluk oranı ile belirlenebilir. Ancak iyi muhafaza edilememiş iskeletlerde cinsiyetin belirlenmesinde diğer kemikler de sıklıkla kullanılır. Bu kemiklerden; femurdan cinsiyet tayini ile ilgili dünyada birçok popülasyona ait çalışma yapılmış olmakla birlikte, Türkiye’deki femurlar üzerinde cinsiyet tayine yönelik bir araştırmaya rastlanmamış olduğundan bu çalışmanın yapılması planlanmıştır.
Bu araştırmada; Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Tıp Fakültesi Anatomi Anabilim Dalı Laboratuarı’nda bulunan Cumhuriyet Dönemine ait toplam 226 femur kullanılmıştır. Kemiklerin; 38’i sağ, 52’si sol olmak üzere 90 tanesi kadınlara; 51’i sağ, 85’i sol olmak üzere 136 tanesi ise erkeklere aittir. Femurlardan morfometrik yöntemle cinsiyet tayinine yönelik olan bu çalışma için, 9 morfometrik ölçüm noktası alınmış olup, elde edilen veriler SPSS (9,05 version) programına yüklenerek, student-t testi ve diskriminant analizi ile değerlendirilmiştir.
Yapılan student-t testi değerlendirmesinde iki cins ortalamaları birbirine yakın ve her cinsin standart sapmaları ise büyüktür. Diskriminant analizi değerlendirmesinde sağ femurlarda kadınlarda % 73,7, erkeklerde ise % 72,5 doğruluk oranı; sol femurlarda ise kadınlarda % 69,2, erkeklerde ise % 69 doğruluk oranı bulunmuştur.
Anahtar kelimeler: Femur, cinsiyet tayini.
SUMMARY
Sex of a skeleton can be determined with high accuracy using pelvis and cranium. However in the case of unpreserved skeleton other bones can also be used.
Although there are a lot of data on sex determination from femur in many populations, there is not any study carried out in Turkey. For this reason this study has been aimed.
In this study total of 226 femurs belong to Republic period from Adnan Menderes University, Medicine Faculty, Department of Anatomy Laboratory were used. Ninety of the femurs were from female ( 38 from right, 52 from left ) and 136 were from male ( 51 from right, 85 from left ). Using sex determination from femur by morphometric methods, 9 measumerent points were taken and obtained data was evaluated by student-t test and discrimination analysis using SPSS ( 9.05 version ).
Student-t test analyses have shown that mean values for two sexes were close and standard deviation for each sex was high. Discrimination analyses have shown that accuracy rate of right femur was 73.7 % in females and 72.5 % in males; for left femur it was 69.2 % in females and 69 % in males.
Key Words: Femur, sex determination
C. Ü. Tıp Fakültesi Dergisi 25 (4):165 – 170, 2003 GİRİŞ
Bir iskeletin cinsiyeti pelvis ve kranium kullanılarak, yüksek bir doğruluk oranı ile belirlenebilir. Ancak iyi muhafaza edilememiş iskeletlerde cinsiyetin belirlenmesinde diğer kemikler de sıklıkla kullanılır (1-3). Özellikle uzun kemiklerden cinsiyet ayırımı antropoloji, anatomi ve adli tıpta önemli bir role sahiptir. (4, 5) Uzun kemiklerin incelenmesinde ilk olarak Parsons (6), Pearson ve Bell (7) ile Ingalls (8) cinsiyet ayrımında temel çalışmalar yapmışlardır. Morrison; çalışmalarında özellikle antropometrik analizleri kullanmıştır (9). Kraus
ve Choio’da fetüsde bir seri ölçüm yapmışlardır (10). Osteometri cinsiyet belirlenmesinde popüler bir tercihtir (3, 11). Bu çalışmaların çoğu, çok iyi saklanmış iskeletler üzerinde yapılmış çalışmalardır. Femur morfolojisi kullanılarak ırk belirlenmesiyle ilgili prosedürler, 1962 yılında Stewart tarafından uygulanmıştır (12). Black basit iskelet çalışmalarında femoral kemiğin orta şaft çevresini kullanmış, bu çalışma ile cinsiyet ayrımını çevre ölçümü ve uzun kemiklerin uzunluğuna göre belirlemiştir (13). De Bennardo ve Taylor da bu metodu çok faydalı hale getirmişlerdir (14).
Femurdan cinsiyet tayini ile ilgili dünyada birçok popülasyona ait çalışmalar yapılmış olmakla birlikte (15-19), Türkiye’deki femurlar üzerinde cinsiyet tayini açısından bir araştırmaya rastlanılmamış ve bu nedenle bu araştırmanın yapılması amaçlanmıştır.
GEREÇ VE YÖNTEM
Bu araştırmada Cumhuriyet Dönemine ait, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Tıp Fakültesi Anatomi Anabilim Dalı Laboratuvarı’nda bulunan femurlar kullanılmıştır. Kemiklerin 38’i sağ, 52’si sol olmak üzere 90 tanesi kadınlara; 51’i sağ, 85’i sol olmak üzere 136 tanesi ise erkeklere ait olmak üzere toplam 226 adetti. Cinsiyet tayini için her kemikten, daha önce çeşitli araştırmacılar tarafından kullanılan dokuz morfometrik ölçüm noktası alınmıştır (Şekil 1). Uzunluk ve çap ölçümleri boy cetveli ve kompas, çevre ölçümü ise geliştirilen kağıt mesura ile yapılmış, ölçüm değerleri mm cinsinden alınmıştır. Elde edilen veriler SPSS (9.05 version) programına yüklenerek student-t testi ve diskriminant analizi ile değerlendirilmiştir.
BULGULAR
İstatistik çalışmalarının sonucuna göre; kadın ve erkek sol femurları arasında transvers diyafiz orta çapı (p) ve transvers diyafiz üst çapı (e) anlamsız bulundu (P> 0.05). Diğer yedi ölçüm ise anlamlıydı. İki cins ortalamaları birbirine yakın ve her cins standart sapmaları ise büyüktü (Tablo I ).
Sağ femurlarda ise; ön - arka diyafiz orta çapı (o), ön-arka diyafiz üst çapı (d) ve transvers diyafiz üst çapı (e) anlamsız bulundu ( P> 0.05). Diğer altı ölçüm ise anlamlıydı. İki cins ortalamaları birbirine yakın ve her cins standart sapmaları ise büyüktü (Tablo II ).
A B
Şekil 1 A-B : Femur’da morfometrik ölçümler için alınan
noktaların antero-posterior (A) ve medio-lateral (B) görünümü
A: h=femur boyu; her iki condül tabanıyla, caput femoris üstü
arası uzaklığı d=ön-arka diyafiz üst çapı; trochanter minor’un altından geçen o=ön-arka diyafiz orta çapı, orta noktadan f=diyafiz orta nokta çevresi,
B: c=femur başı çapı; maximum çap b=femur boyun çapı;
maximum çap e=transvers diyafiz üst çapı; trochanter minor’un altından geçen p=transvers diyafiz orta çapı; orta noktadan t=bicondyler genişlik; maximum uzunluk
Tablo I. Sol femurlarda student-t testi kullanılarak
ortalamalar ve standart sapma değerleri . ÖLÇÜM
NOKTALARI KADIN ERKEK SONUÇ
h 415,36 ± 25,45 434,01 ± 24,63 t=4,25 p <0,05 f 83,36 ± 6,50 87,67 ± 6,62 t=3,72 p <0,05 p 27,16 ± 2,52 27,93 ± 2,73 t=1,66 p>0,05 o 26,77 ± 2,30 28,32 ± 2,58 t=3,54 p <0,05 d 27,38 ± 3,03 28,65 ± 2,91 t=2,44 p <0,05 e 34,28 ± 7,53 34,29 ±3,27 t=0,01 p>0,05 b 30,14 ± 3,05 32,57 ± 3,07 t=4,51 p <0,05 t 76,37± 5,18 79,56 ± 5,66 t=3,30 p <0,05 c 43,28 ± 3,61 45,58 ± 3,73 t=3,53 p <0,05
Tablo II. Sağ femurlarda student-t testi kullanılarak
ortalamalar ve standart sapma değerleri. ÖLÇÜM
NOKTALARI
KADIN ERKEK SONUÇ
h 405,76 ± 20,67 424,70 ± 27,83 t=3,53 p <0,05 f 81,26 ± 5,98 85,84 ± 7,79 t=3,02 p <0,05 p 25,89 ± 2,15 27,50 ± 2,68 t=3,04 p <0,05 o 26,42 ± 2,50 28,32 ± 3,67 t=2,74 p>0,05 d 26,83 ± 2,98 28,50 ± 2,91 t=2,64 p>0,05 e 32,75 ± 2,32 33,88 ± 3,11 t=1,97 p>0,05 b 28,79 ± 2,31 30,95 ± 3,40 t=3,55 p <0,05 t 73,58 ± 4,73 78,47 ± 6,53 t=3,91 p <0,05 c 41,24 ± 2,55 43,56 ± 4,22 t=3,21 p <0,05
Sol femurlarda yapılan tek ölçüm analizlerinde transvers diyafiz orta çapı (p) % 53,2 ve transvers diyafiz üst çapı (e) ise % 55,4 doğruluk oranları ile en düşük sonuçları vermiştir. Femur uzunluğu (h) ve diyafiz orta çevresi (f) % 63,5 doğruluk oranı ile en yüksek doğruluk oranlarını vermiştir. Kadınlarda en yüksek doğruluk oranını %63,5 ile diyafiz orta çevresi (f), en düşük doğruluk oranını ise % 53,8 ile femur baş çapı (c)
vermiştir. Erkeklerde en yüksek doğruluk oranını % 65,9 ile femur uzunluğu (h), en düşük doğruluk oranını % 51,8 ile transvers diyafiz orta ve üst çapı vermiştir(Tablo III).
Sağ femurlarda yapılan tek ölçüm analizlarinde bikondiler genişlik (t) ve femur boyun çapı (b) % 70,7 doğruluk oranı ile en yüksek, transvers diyafiz üst çapı (e) % 57,9 doğruluk oranı ile en düşük sonucu vermiştir. Kadınlarda en yüksek doğruluk oranını % 73,7 ile bikondiler genişlik (t), en düşük doğruluk oranını % 57,9 ile transvers diyafiz üst çapı (e) vermiştir. Erkeklerde en yüksek doğruluk oranını % 70,6 ile femur başı çapı (c), en düşük doğruluk oranını % 51,0 ile transvers diyafiz üst çapı (e) vermiştir ( Tablo IV ).
Sol femurlarda yapılan çok örnekli analizlarde en yüksek doğruluk oranını % 69,1 ile dokuz ölçüm analizi vermiştir. Kadınlarda en yüksek doğruluk oranını % 69,2 ile dokuz ölçüm analizi vermiştir. Erkeklerde en yüksek doğruluk oranını % 69,0 ile dokuz ölçüm analizi vermiştir ( Tablo V ).
Sağ femurlara yapılan çok ölçümlü analizlerde en yüksek doğruluk oranlarını % 73,0 ile femur baş çapı (c) - bikondiler genişlik (t) ve dokuz ölçüm analizi vermiştir. Kadınlarda en yüksek doğruluk oranlarını % 73,7 ile femur baş çapı (c) - bikondiler genişlik (t) ve dokuz ölçüm analizi vermiştir. Erkeklerde ise en yüksek doğruluk oranlarını % 72,5 ile femur baş çapı (c) - bikondiler genişlik (t), diyafiz orta nokta çevresi (f) - bikondiler genişlik (t) ve dokuz ölçüm analizi vermiştir (Tablo VI).
Tablo III. Sol femurlara ait tek örnekli diskriminant analiz değerleri.
KADIN ERKEK ÖLÇÜM NOK. DENEK SAYISI % N % N ORT. % h 137 59,6 31/52 65,9 56/85 63,5 f 137 63,5 33/52 63,5 54/85 63,5 p 137 55,8 29/52 51,8 44/85 53,2 o 137 61,5 32/52 57,6 49/85 59,1 d 137 61,5 32/52 57,6 49/85 59,1 e 137 61,5 32/52 51,8 44/85 55,4 b 137 61,5 32/52 62,4 53/85 62,0 t 137 57,7 30/52 64,7 55/85 62,0 c 136 53,8 28/52 64,3 54/84 60,0
Tablo IV. Sağ femurlara ait tek örnekli diskriminant analiz değerleri. KADIN ERKEK ÖLÇÜM NOK. DENEK SAYISI % N % N ORT. % h 89 65,8 25/38 68,6 35/51 67,4 f 89 65,8 25/38 64,7 33/51 65,1 p 89 63,2 24/38 56,9 29/51 59,5 o 89 65,8 25/38 62,7 32/51 64,0 d 89 65,8 25/38 60,8 31/51 62,9 e 89 57,9 22/38 51,0 26/51 53,9 b 89 65,8 25/38 66,7 34/51 66,2 t 89 73,7 28/38 68,6 35/51 70,7 c 89 71,1 27/38 70,6 36/51 70,7
Tablo V. Sol femurlara ait çok örnekli diskriminant analiz değerleri.
KADIN ERKEK ÖLÇÜM NOK. DENEK SAYISI % N % N ORTALAMA % c-t 136 59,6 31/52 63,1 53/84 61,7 c-f 136 59,6 31/52 61,9 52/84 61,0 f-t 137 61,5 32/52 65,9 56/85 64,2 c-b 136 63,5 33/52 63,1 53/84 63,2 b-t 137 61,5 32/52 62,4 53/85 62,0 b-f 137 63,5 33/52 65,9 56/85 64,9 9 ÖLÇÜM 136 69,2 36/52 69,0 58/84 69,1
Tablo VI. Sağ femurlara ait çok örnekli diskriminant analiz değerleri.
KADIN ERKEK ÖLÇÜM NOK. DENEK SAYISI
% N % N ORTALAMA % c-t 89 73,7 28/38 72,5 37/51 73,0 c-f 89 65,8 25/38 70,6 36/51 68,5 f-t 89 71,1 27/38 72,5 37/51 71,9 c-b 89 71,1 27/38 70,6 36/51 70,7 b-t 89 76,3 29/38 68,6 35/51 71,9 b-f 89 60,5 23/38 66,6 34/51 64,0 9 ÖLÇÜM 89 73,7 28/38 72,5 37/51 73,0
TARTIŞMA
Femurdan cinsiyet tayini ile ilgili yaptığımız bu çalışmada incelediğimiz dokuz ölçüm noktasından sol transvers diyafiz orta çapı (p), sol transvers diyafiz üst çapı (e), sağ ön-arka diyafiz orta çapı (o), sağ ön-arka diyafiz üst çapı (d) ve sağ transvers diyafiz üst çapı (e) ölçümleri yaptığımız student-t testine göre anlamsız çıkmıştır (P>0.05). Diğer ölçümler ise anlamlıdır (Tablo I,II).
Bu çalışmada en düşük doğruluk oranları; sol femurlarda % 53,2 ile transvers diyafiz orta çapı (p ) ve % 55,4 ile transvers diyafiz üst çapı (e), sağ femurlarda ise % 53,9 ile transvers diyafiz üst çapı (e) ve % 59,5 doğruluk oranı ile transvers diyafiz orta çapı (p) diğer yedi ölçüme göre düşüktür (Tablo III, IV).
Cinsiyet tayininde genişlikler ve çevresel ölçümler kemik uzunluğundan daha önemlidir. Örneğin orta yaşlı Amerika beyazlarında 2. metakarpallerin uzunluğu erkeklerde kadınlardan % 9, orta diafiz çevresi ve genişliği ise % 16 daha fazladır (20). Bizim çalışmamız da; sağ femurlarda yapılan analizde alt ve üst uçların % 70,7 doğruluk oranları ile femur uzunluğundan daha faydalı sonuçlar verdiği tespit edilmiştir. Sol femurlarda ise femur uzunluğu ve diyafiz orta noktası çevresi % 63,5 doğruluk oranı ile cinsiyet tayininde eşit ve en yüksek doğruluk oranlarını vermiştir. Bunlardan femoral diyafiz orta noktasının genişlik ve çevre ölçümleri sonuçları Black’in görüşleriyle pareleldir (13). Ancak bizim çalışmamızın sonuçlarına göre femoral uzunluk da önemlidir.
King ve arkadaşları çalışmalarında kadınlarda femoral üst uç ve erkeklerde ise diyafizin daha önemli olduğunu belirtmişlerdir (11). Çalışmamızda kadınlarda sol diyafiz orta nokta çevresi (f) % 63,5 doğruluk oranı ve erkeklerde sol femoral uzunluk (h) % 65,9 doğruluk oranı ile en faydalı ölçümler olmuştur. King ve arkadaşları femoral alt uç ölçümlerinin erkeklerde kadınlardan daha güvenilir sonuçlar verdiğini belirtmişlerdir (11). Çalışmamızda sol femurda hem alt hem de üst uç; erkeklerde kadınlardan daha güvenilirken, sağ femurlarda ise tersine olarak; hem alt ve hem de üst uçların kadınlarda erkeklerden daha güvenilir sonuçlar verdiği tespit edilmiştir. Sol femurlarda bikondiler genişlik (t) erkeklerde % 64,7 iken kadınlarda ise % 57,7, en büyük femur baş çapı (c) erkeklerde % 64,3 iken kadınlarda % 53,8’dir ( Tablo III ). Sağ femurlarda bikondiler genişlik (t) kadınlarda % 73,7 iken erkeklerde % 68,6, en büyük femur baş çapı (c) kadınlarda % 71,1 iken erkeklerde % 70,6’dır (Tablo IV).
Mac Laughlin ve Bruce kemiklerin uzunluğu ölçülmedikçe orta diyafiz çevresinin örnekler için kesin
bir sonuç vermeyeceğini, orta diyafiz çevresinin sadece bozulmamış iskeletlerde kullanılması gerektiğini belirtmişlerdir (21). Çalışmamızda sol femurlarda yaptığımız çok örnekli analizlerde orta diyafiz çevresinin (f) yanısıra % 69,1 doğruluk oranı ile femur uzunluğu (h), transvers diyafiz orta çapı (p), ön-arka diyafiz orta çapı (o), transvers diyafiz üst çapı (e), ön-arka diyafiz üst çapı (d), femur boyun çapı (b), bikondiler genişlik (t) ve femur baş çapının (c) da önemli olduğunu tespit ettik (Tablo V). Sağ femurlarda ise yaptığımız çok örnekli analizlerde femur baş çapı (c) - bikondiler genişlik (t) analizinin % 73 ile en yüksek doğruluk oranını verdiğini saptadık (Tablo VI) Yapılan çoklu analizlerde sol femurlarda kadınlarda % 69,2 ve erkeklerde % 69 ile incelediğimiz dokuz ölçümün analizinin en yüksek sonucu verdiğini tespit ettik ( Tablo V ). Sağ femurlarda yapılan çoklu analizlerde kadınlarda en faydalı analizin % 76,3 doğruluk oranı ile femur boyun çapı (b) - bikondiler genişlik (t) analizinin, erkeklerde ise % 72,5 doğruluk oranı ile femur baş çapı (c) - bikondiler genişlik (t) ve diyafiz orta nokta çevresi (f) - bikondiler genişlik (t) analizlerinin verdiğini saptadık (Tablo VI). Sağ femur çoklu analizlerinde kadın ve erkekte bikondiler genişliğin (t) diğer başka bir ölçümle en faydalı ölçüm olduğunu tespit ettik. Çoklu analizlerde bikondiler genişliğin (t) yanında kadınlarda femur boyun çapı (b) erkeklerde ise femur baş çapı (c) ve diyafiz orta nokta çevresi (f) ölçümleri diğer faydalı ölçümlerdir.
Femur üzerinde yaptığımız çalışmada bütün diyafiz alt ve üst sonlanma ve femoral uzunluk (h) erkeklerde kadınlardan daha büyüktü. Sol femur diyafiz alt ve üst sonlanma ve femoral uzunluk (h) sağ femurdan daha büyüktür. Bu fark kadın sağ ve sol bütün ölçümlerinde açık iken, erkeklerde diyafiz çap ölçümleri sağ ve sol femurda birbirine çok yakındı (Tablo I,II).
Sol femurda en yüksek doğruluk oranına ulaşmak için (% 69,1) dokuz ölçümün çoklu analizini yapmak gerekirken, sağ femurda iki ölçümün (c-t) çoklu analizi ile en yüksek doğruluk oranı (% 73) yakalanmıştır. Tek ölçüm ve ikili ölçüm analizlerinde sağ femurlar sol femurlardan daha yüksek doğruluk oranları vermiştir ( Tablo III,IV,V,VI ).
Türkiye femurları cinsiyet tayini çalışmalarında kadın-erkek ölçümleri Tayland (11), Çin (22), Güney Afrika beyazları (23), Amerika beyazları ve Amerika siyahları (24) femurlarına göre birbirine daha yakın ve her bir cinsin fertleri arasındaki ölçüm sınırları daha geniştir. Türkiye femurları ve yukarıdaki beş populasyon femurlarının cinsiyet tayini çalışmalarındaki doğruluk oranlarını karşılaştırdığımızda Türkiye femurlarının cinsiyet tayinindeki doğruluk oranının düşük olduğu
görülmektedir. Türkiye femurlarında yaptığımız çalışmada, cinsiyet tayinindeki doğruluk oranının düşük olmasının nedeni kadın-erkek femoral ölçümler arasındaki sınırların darlığıdır. Türkiye femurlarındaki ölçümlerde kadın-erkek femurları arasındaki sınırların dar olması, diğer beş populasyondaki kadın femur ölçümlerine göre Türkiye kadın femur ölçümlerinin yüksek olmasındandır. Bu sebeble kadın-erkek femoral ölçümler arasındaki fark kapanmakta ve bu nedenle cinsiyet tayini çalışmamızdaki doğruluk oranları düşmektedir.
Sonuç olarak; çalışmamız bir bölgeyi kapsadığından dolayı, Türk toplumunu yeterince temsil etmemesine rağmen, yine de femurdan cinsiyet tayini ile ilgili yapılacak olan diğer çalışmalara katkıda bulunacağı kanaatindeyiz.
KAYNAKLAR
1. De Bennardo R, Taylor JV. Sex Assessment of the Femur: A Test of a New Method. Am J Phys Anthropol 1979; 50: 635-637.
2. Taylor JV, Di Bennardo R. Determination of Sex of White Femora by Discriminant Function analysis Forencis Science Application. J Forencis Sci 1982; 27(2): 417-423. 3. İşcan MY. Osteometric Analysis of Sexual Dimorphism in the Sternal End of the Ribs. J Forencis Sci 1985; 30: 1090-1099.
4. Pons J. The Sexual Diagnosis of Isolated Bones of the Skeleton. Hum Biol 1955; 27: 12-21.
5. Krogman WM, İşcan MY. The Human Skeleton in
Forencis Mecidine, 2nd ed. Springfield Illinois, Charles Thomas Publister. 1986.
6. Parsons FG. The Characters of the English Thing-Bone. Part II.: The Difficult of Sexing. J Anat Physiol 1914; 49: 335-361.
7. Pearson K, Bell J. A Study of the Long Bone of the English Skeleton. I. The Femur. Biometry 1917; 19: 10-28.
8. Ingalls WN. Studies on the Femur. General
Characteristics of the Femur in the Male White. Am J Phys Anthropol 1924; 7: 207-255.
9. Morrison DF. Multivariate Statistical Metods, Mc Graw Hill Co. New York; 1967.
10. Kraus BS, Choi SC. A Factorial Analysis of the Prenatal Growth of the Human Skeleton. Growth 1958; 22:231-242.
11. King CA, İşcan MY. Metric and Comparative Analysis of Sexual Dimorphism in the Thai Femur. J Forensic Sci 1998; 43(5):954-58.
12. Stewart TD. Anteriol Femoral Curvature: Its Utılity for Race İdentıfication. Human Biol 1962; 34: 49-62. 13. Black TK.A New Method for Assessing the Sex of
Fragmentary Skeletal Remains: Femoral Shaft Circumference. Am J Phys Anthropol 1978; 48: 227-232. 14. Di Bennardo R, Taylor JV. Classification and
Misclassification in Sexing the Black Femur by Discriminant Function Analysis. Am J PPhys Anthropol 1982; 58(2): 145-151.
15. Liu W. Determination of Chinese Femur by Discriminant Function. J Forensic Sci 1989; 34: 1222-1227.
16. Tan CK. Some Characteristics of the Chinese Femur. Singapore Med J 1973; 14 (4): 505-510.
17. Singh S, Singh SP. Weight of the Femur- a Useful Measurement for İdentification of Sex. Acta Anat 1974; 87: 141-145.
18. Dittrick J, Suchey JM. Sex Determination of Prehistoric Central California Skeletal Remains Using Discriminant analysis of the Femur and Humerus. Am J Phys Anthropol 1986; 70 (1): 3-3.
19. Tagaya A. Interpopulation Variation of Sex Differences: An Analysis of the Extremity Long Bone Meassurement of Japonese. J Anthropol Soc Nippon 1987; 95 (1): 45-76. 20. Frisancho A, Garn SM, Ascoli W. Subperiosteal and
Endosteal Bone Apposition Durıng Adolescense. Hum Biol 1970; 42: 639-664.
21. MacLaughlin SM, Bruce MF. A Simple Univariate Technique for Determining Sex from Fragmentary Femora. Am J Phys Anthropol 1985; 67: 413-417. 22. İşcan MY, Ding S. Sexual Dimorphism in the Chinese
Femur. Forensic Sci Int 1995; 74: 79-87.
23. Steyn M, İşcan MY. Sex Determination from the Femur and Tibia in South African Whites. Forencis Sci Int 1998; 90(2): 111-119.
24. İşcan MY, Miller-Shaivitz P. Determination of Sex from the Femur in Black and White. Coll Anthropol 1984; 8(2): 169-175.
Yazışma Adresi :
İlhan OTAĞ
