Dünya Kooperatifçilerini tanıtıyoruz:
M İ T I I A T P A Ş A
Ö L Ü M Ü N Ü N 82. YILI D O LA Y IS İY LE KO O PER A T İFÇ İLİ Ğ İM İZİN İLK T O H U M LA R IN I A T A N M İTHAT P A Ş A 'Y I
M İNN ET VE S A Y G I İLE A N IY O R U Z .
Büyük d evlet adam larım ızdan M ith a t Paşa, 1822 y ılın d a İstanbul'da doğm uştur. A s ıl adı A h m et Ş e fik 'd ir. 1834 de «D ivanı Hümayün» kalem ine g ird ikten sonra, «Babıali» k a lem le rinin geleneğine göre, â m irleri tarafından ken d isine M ith a t Unvanı v e rilm iş tir. S ıra s iy le bir ço k m em uriyetlerde. V a lilik le rd e , D e vlet Ş u ra sı R eisliğ in d e , A d liy e N a zırlığ ın d a bulunm uş ve iki defa Sadrazam olm uştur. 1884 y ılın d a T a if'te ölm üştür.
B iz burada daha ziyade büyük d evlet adam ının, Z iraa t B a n ka sı'n ın ve b ilh a ssa T. Kredi K o o p e ra tifle rin in kuru lm a sı yolunda ya p m ış bulunduğu büyük hizm et ve gayretlerden k ıs a ca bahsedeceğiz.
K o o p e ra tifçiliğ i: Türk yurduna s a y ıs ız hizm etlerd e bulunm uş olan M ith a t P aşa'nın m em lekete k azand ırd ığ ı ç e ş itli İktisadî e s e rle r arasında, «M em leket S a nd ıkları» hiç şüphesiz en başta gelen lerden dir. Z ira î kredi sah asınd a kooperatif bünyesine y a kın b ir halk te ş k ilâ tın ı ilk defa düşünen ve kuran büyük b ir insandır. M ith a t Paşa’nın 1863 y ılın d a ilk te crüb e le rin i ya p tığ ı ve 1867 y ılın d a da bütün m em lekete te şm il ettird iğ i « M em leket Sa ndıkları», koope ra tif bünyesinin bütün h u su s iy etlerin i haiz olm a m alarına rağm en, b irçok bakım lardan zira i kred i kooperatifi hü viyetini ta şım a kta d ırla r.
Köylü kredi m ü esse se si olan «M em leket S a nd ıkları» kooperatif e sa sla rın a göre değer le n d irilin c e m em leketim izde z ira î kredi k oo p eratifleri h a reketlerin in tâ 1863 de b a şla d ığ ın ı
kabul etm ek lâ zım d ır. M ith a t P a şa ’yı m em leketim izd e z ira î koo p eratif ha reketle rin in öncü sü ola ra k anm ak çok y e rin d e d ir ve h a klı b ir in a n ış tır
M ith a t Paşa, Tuna İlinde v a zife görürken, zira a t işle rin d e köylü lerin kredi bulm aktaki zo rlu k la rın ı ve ç e ş itli şe k ille rd e a lın a b ile n m urabaha k re d isin in büyük za ra rla rın ı ta kd ir ed e rek buna karşı ilk defa cid d i v e e s a s lı b ir şe k ild e m ücadele ç a re le rin i arayan ilk devlet a d am ım ızd ır.
M ith a t Paşa, ..M em leket Sa ndığı» ad ını verd iğ i ilk z ira î kredi te ş k ilâ tın ı ilk defa te crü be m ahiyetinde olm ak üzere 1863 y ılın d a o zam anki Tuna İlinde ve ş im d ik i Bulgaristan-Yu- goslavya hududunda bulunan P irot kasabasında kurm uştur. Bu te ş k ilâ tın ilk denem elerinden m üsbet n e tic e le r a lın ın c a bu g ibi s a n d ık la rın bütün m em lekete fa yd alı o la ca ğ ın ı düşünm üş ve h a zırla d ığ ı b ir nizam nam e p rojesin i hüküm ete ta kdim ederek bu iş in m em leket için haiz olduğu büyük ehem m iyeti b e lirtm iş tir. Bu nizam nam e hüküm etçe kabul olunarak «M em leket Sa ndığı» adı v e rile n bu te ş k ilâ tın yurdun her ta rafında kuru lm a sı 1867 y ılın d a bütün v a lile re vazife olarak v e rilm iş tir. Bu su re tle d evlet, z ira î kredi iş le rin i kendi m evzuatı ve idari iş le ri ara sın a a lm ış tır.
M e m le ket S a n d ıkla rın a lâ zım olan serm aye ilk y ılla rd a m ü sta h silin m üşterek ve m e c buri yardım esa sın a göre to p la n m ıştır. Bütün ilç e zürraından b ir ç ift öküz başına y a rım k ile (takriben 15 kilo) buğday a lın m ış tır. M e m le k e t S a n d ık la rın ın işe b a şla y a b ilm e leri için her İlçe d ah ilind e sa tıla n m ahsulden toplanan paranın en az 200 lira y ı bulm ası b ek len m iştir. İlk kuruluş y ılla rın d a bu sa n d ık la r kasabada pazar kurulduğu günlerde a ç ık bulundurulm uştur. Haftada bir defaya in h isa r eden bu m uam ele günü serm a yenin ve m uam elenin a rtm ası ile sonradan s ık la ş t ırılm ış tır . « M em leket S a nd ıkları» ç iftç i olm ak ş a rtiy le herkese şa h si kefa let le veya reh in le kredi v e rm işle rd ir. V e rile n kredi için ayda % 1 h e sab iyle fa iz a lın m ış tır. Ö dem e m üddeti üç aydan aşağı ve b ir seneden yukarı o lm a m ıştır. B ir şahsa v e rile n azam i kredi m iktarı da 20 lira olarak tahdid e d ilm iş tir. Bu sa n d ık la rın idare m asra fla rı da en a s gari b ir ölçüde tutulm uştur. B ir y ıl zarfınd a ki um um i sa rfiy a t m iktarı beş lira y ı g e ç irilm e m iştir.
S a n d ıkla rın id aresi ilç e a h a lisi tarafından e k se riy e tle se ç ile n ve san d ık em in i adı v e ri len ve ü cre tsiz ça lış a n 4 kişid en teşekkül eden b ir heyete v e rilm iş tir. M uhasebe ve kalem iş le rin e de bakm ak üzere a y rıca ü cre tli b ir kâtip k u lla n ılm ış tır. K â tib e v e rile n ücrete kar ş ılık olm ak üzere ikrazatta faizden başka b ir defaya m ahsus olm ak ve ikraz olunan para nın m iktarına göre d eğişm ek üzere kaydiye ü creti a lın m ış tır. Zam anla ve pratik icaplara uym ak d ü şü n ce siyle m em leket s a n d ık la rın ın nizam nam esinde bazı d e ğ iş ik lik le r y a p ılm ış tır. M e m le ket s a n d ık la rın ın serm a ye leri y a ln ız vergi g e lirle rin e inh isa r e ttirilm iş ve bu seb e p ten serm aye m ik ta rla rı, d o la y ıs iy le fa a liy e tle ri mahdut k a lm ıştır.
M e m le ket sa n d ık la rın ı daha faal b ir hale g etire b ilm e k için , 1883 y ılın d a bazı te d b irler a lın m ış tır. İlk cid di tedbir serm a yelerin ç o ğ a ltılm a s ıd ır. G erek im ece su re tiy le ve gerekse ç ift hayvanı üzerinden toplanan serm ayenin san dıklara daim i ve e s a s lı bir g e lir kaynağı o l m adığı görüldüğünden, devam lı b ir kaynak a ra n m ıştır. Bu m aksatla da, aşar v e rg isin in bir m iktar ç o ğ a ltılm a sı k a ra rla ş tırılm ış ve 1883 y ılın d a başlam ak üzere ondabir nisbetinde a rt tır ılm ış t ır . Bu ilâ veye m enafi h is s e s i adı v e rilm iş ve m em leket sa n d ık la rı da buna iza fe ten «M enafi san d ıkla rı» ism in i a lm ış la rd ır. İdari sahada da yeni te d b irle r a lın m ış ve sa n d ık lar doğrudan doğruya hüküm etin m urakabesine tâbi tutulm uştur.
Ziraa t sahasında m ütem adiyen artan kredi ih tiy a cı yeni b ir te ş k ilâ tın ku ru lm a sın ı ha z ırla m ış ve 1888 sen esin de bu sa n d ıkla r tam am en k a ld ırıla ra k y e rle rin e Z iraa t Bankaları kurulm uştur. Bu in k işa f seyrin e göre m em leket sa n d ık la rı Z iraa t B ankasın ın te m e lin i te ş k il etm ektedir. 1889 y ılın d a yurdun 331 yerinde Ziraa t Bankası fa a liyete g e ç irilm iş tir. B ir y ıl için d e bu kadar g en iş te ş k ilâ tın fa a liyete g e ç irile b ilm e s i ancak daha evvelden m enafi san d ık la rın ın m evcut bulunm ası ile mümkün o la b ilm iştir. Z iraa t Bankası ise devam lı b ir şek ild e in k işa fla r kaydederek yurdum uzun en büyük m ali m ü esse selerind en b iri olm uştur.
Yurda yap tığ ı hizm etleri saym akla b itirem iy eceğ im iz büyük d evlet adam ı M ith at Paşa. Z iraa t Bankası ve T.K. K o o pe ratifle rin in kurucusu, h a z ırla y ıc ıs ı ve te m e lle rin in a t ıc ıs ıd ır .
M ith a t P aşa'yı her zaman olduğu gibi, bu ölüm yıldönüm ünde de saygı ve şükranla anmak, hepim izin borcudur.
38
Taha Toros Arşivi
