T.C.
İSTANBUL GELİŞİM ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
SPOR YAPAN LİSE ÖĞRENCİLERİNİN BENLİK SAYGISI,
ANKSİYETE DÜZEYİ VE STRESLE BAŞA ÇIKMA
BECERİLERİNİN İNCELENMESİ
PSİKOLOJİ ANABİLİM DALI
PSİKOLOJİ BİLİM DALI
YÜKSEK LİSANS TEZİ
Hazırlayan
İpek BÖKE
Tez Danışmanı
Dr.Öğr. Üyesi Kemal ER
İpek BÖKE TEZ TANITIM FORMU
YAZAR ADI SOYADI : İpek BÖKE
TEZİN DİLİ : Türkçe
TEZİN ADI : Spor Yapan Lise Öğrencilerinin Benlik Saygısı, Anksiyete Düzeyi ve Stresle Başa Çıkma Becerilerinin İncelenmesi ENSTİTÜ : İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
BİLİM DALI : Psikoloji
TEZİN TÜRÜ : Yüksek Lisans
TEZİN TARİHİ : 14.12.2018
SAYFA SAYISI : 177
TEZ DANIŞMANI : Dr. Öğr. Üyesi Kemal ER
DİZİN TERİMLERİ : Spor, Ergenlik, Stresle Başa Çıkma, Anksiyete ve Benlik Saygısı
TÜRKÇE ÖZET : Çalışma spor yapan lise öğrencilerinin benlik saygısı, anksiyete düzeyi ve stresle başa çıkma becerilerini incelemeyi amaçlamıştır. Araştırmada benlik saygısı, anksiyete düzeyi ve stresle başa çıkma becerileri arasındaki ilişki ayrıca demografik özelliklerin değişkenlere etkisini değerlendirme hedeflenmiştir. Araştırmada spor yapmanın lise öğrencilerinde benlik saygısı, anksiyete düzeyi ve stresle başa çıkma becerisi üzerinde anlamlı ölçüde olumlu etkiye sahip olduğu bulunmuştur.
DAĞITIM LİSTESİ : 1. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsüne
T.C.
İSTANBUL GELİŞİM ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
SPOR YAPAN LİSE ÖĞRENCİLERİNİN BENLİK SAYGISI,
ANKSİYETE DÜZEYİ VE STRESLE BAŞA ÇIKMA
BECERİLERİNİN İNCELENMESİ
PSİKOLOJİ ANABİLİM DALI
PSİKOLOJİ BİLİM DALI
YÜKSEK LİSANS TEZİ
Hazırlayan
İpek BÖKE
Tez Danışmanı
Dr. Öğr. Üyesi Kemal ER
BEYAN
Bu tezin hazırlanmasında bilimsel ahlak kurallarına uyulduğunu, başkalarının eserlerinden yararlanılması durumunda bilimsel normlara uygun olarak atıfta bulunulduğunu, kullanılan verilerde herhangi tahrifat yapılmadığını, tezin herhangi bir kısmının bu üniversite veya başka bir üniversitedeki başka bir tez olarak sunulmadığını beyan ederim.
İpek BÖKE … / … / 2018
JÜRİ ÜYELERİNİN KABUL VE ONAY SAYFASI İSTANBUL GELİŞİM ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ MÜDÜRLÜĞÜNE
İpek BÖKE’ nın “Spor Yapan Lise Öğrencilerinin Benlik Saygısı, Anksiyete Düzeyi ve Stresle Başa Çıkma Becerilerinin İncelenmesi” adlı tez çalışması, jürimiz tarafından PSİKOLOJİ bilim dalında YÜKSEK LİSANS tezi olarak kabul edilmiştir.
Başkan
Dr. Öğr. Üyesi Kemal ER (Danışman)
Üye
Dr. Öğr. Üyesi Fatih BAL
Üye Dr. Öğr. Üyesi Hasan
SEZEROĞLU
ONAY
Yukarıdaki imzaların, adı geçen öğretim üyelerine ait olduğunu onaylarım. ... / ... / 2018
İmzası
Prof. Dr. İzzet GÜMÜŞ
ÖZET
Çalışma spor yapan lise öğrencilerinin benlik saygısı, anksiyete düzeyi ve stresle başa çıkma becerilerini incelemeyi amaçlamıştır. Araştırma ayrıca lise öğrencilerinin benlik saygısı, anksiyete düzeyi ve stresle başa çıkma becerileri arasındaki ilişkiyi incelemeyi, benlik saygısı, anksiyete düzeyi ve stresle başa çıkma becerisini farklı demografik değişkenler üzerinden de değerlendirmeyi hedef almaktadır.
Araştırmanın örneklemini İstanbul İli, Büyükçekmece İlçesinde 2017-2018 eğitim öğretim döneminde lise öğrenimine devam eden tesadüfi örnekleme yoluyla seçilen 200’ü spor yapan 450 öğrenci oluşturmaktadır. Araştırmada Kişisel Bilgi Formu, Rosenberg Benlik Saygısı Ölçeği, Durumluk-Sürekli Kaygı Envanteri ve Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeği veri toplama araçları olarak kullanılmıştır. Verilerin istatistiksel analizi SPSS 21 paket programı ile gerçekleştirilmiştir. Analizlere başlamadan önce veriler normal dağılım açısından incelenmiş ve iki değişken arasındaki farkın anlamlılığı için Mann Whitney-U Testi, ikiden fazla değişken arasındaki farkın anlamlılığı için Kruskal Wallis Testi kullanılmıştır. Araştırmada kullanılan ölçeklerin güvenilirlik analizi yapılmış ve Cronbach Alpha’ları bulunmuştur. Araştırmanın bağımlı değişkenleri arasındaki ilişki Spearman Korelasyon ile test edilmiş ayrıca benlik saygısını en iyi yordayan anksiyete düzeyini ve stresle başa çıkma becerisini incelemek amacıyla regresyon analizi yapılmıştır.
Araştırmanın sonuçlarına göre spor yapma lise öğrencilerinde benlik saygısı, anksiyete düzeyi ve stresle başa çıkma becerisi üzerinde anlamlı ölçüde olumlu etkiye sahiptir. Benlik saygısı, anksiyete düzeyi ve stresle başa çıkma becerileri arasında anlamlı ilişki vardır. Spor yapan ve yapmayan lise öğrencilerinde demografik özellikler benlik saygısında anlamlı farklılığa yol açmamaktadır. Demografik özellikler, anne eğitim durumu ve ailenin ortalama gelir seviyesi dışında anksiyete düzeyinde ve cinsiyet dışında stresle başa çıkma becerileri üzerinde anlamlı bir farklılığa yol açmamaktadır. Araştırmanın sonuçları tartışma bölümünde tartışılıp yorumlanmış, sonuç bölümünde bulgulara dayalı olarak araştırmacılara, ilgili kurumlara, eğitimcilere, ailelere yönelik önerilerde bulunulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Spor, Ergenlik, Stresle Başa Çıkma, Anksiyete ve Benlik Saygısı
SUMMARY
The aim of this study is to examine the self-esteem, anxiety level and coping skills of high school students engaged in sports. The study also aims to examine the relationship between high school students' self-esteem, anxiety level and coping with stress, self-esteem, anxiety level and ability to deal with stress through different demographic variables.
The sample of the study consists of 450 students, 200 of whom were engaged in sports, who were selected by random sampling in 2017-2018 education year, in Büyükçekmece district of İstanbul. In this study, personal information form, Rosenberg self-esteem scale, state-trait anxiety inventory and stress coping style scale were used as data collection tools. The statistical analysis of the data was performed with SPSS 21 package program. Before the analysis, the data was analyzed for normal distribution and Mann Whitney U test was used for the significance of the difference between the two variables and Kruskal Wallis test was used for the significance of the difference between more than two variables. Reliability analysis of the scales used in the study was performed and Cronbach's Alphas were found. The relationship between the dependent variables of the study was tested with Spearman Correlation and regression analysis was performed to examine the level of anxiety which is the predictor of self-esteem and the ability to cope with stress.
According to the results of the study, doing sports has a significant positive effect on high school students' self-esteem, anxiety level and ability to cope with stress. There is a significant relationship between self-esteem, anxiety level and ability to cope with stress. Demographic characteristics do not lead to significant differences in self-esteem among high school students who do sports and who do not. Demographic characteristics do not lead to a significant difference in anxiety level except from maternal educational status and family average income level and in coping with stress except fromgender differences. The results of the study were discussed and interpreted in the discussion section, and in the conclusion section, suggestions based on the findingswere made to the researchers, related institutions, educators and families.
Key Words: Sports, Adolescence, Coping with Stress, Anxiety and Self-Esteem
İÇİNDEKİLER Sayfa ÖZET ... I SUMMARY ... II İÇİNDEKİLER………...………..III KISALTMALAR LİSTESİ ... VI TABLOLAR LİSTESİ ... VII EKLER LİSTESİ ... X ÖNSÖZ ... XI
GİRİŞ ... 1
BİRİNCİ BÖLÜM BENLİK SAYGISI VE SPOR ... 4
1.1.BENLİK ... 4
1.1.1. Gerçek Benlik ve İdeal Benlik ... 9
1.1.2. Benliğin Gelişimi ...10
1.1.3. Benliğin Önemi ...11
1.2.BENLİKSAYGISI ...12
1.2.1. Yüksek Benlik Saygısı ve Düşük Benlik Saygısı ...14
1.2.1. Benlik Saygısının Gelişimi ...17
1.2.3. Benlik Saygısının Önemi ...19
1.3.BENLİKSAYGISIVESPORİLİŞKİSİ ...21
İKİNCİ BÖLÜM ANKSİYETE VE SPOR ...26 2.1.ANKSİYETE ...26 2.1.1. Anksiyete Türleri ...31 2.1.1.1. Durumluk Anksiyete...32 2.1.1.2. Sürekli Anksiyete ...33 2.1.2. Anksiyete Nedenleri ...35 2.1.3. Anksiyete Belirtleri ...36 2.2.ANKSİYETEVESPORİLİŞKİSİ ...38
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
STRESLE BAŞA ÇIKMA VE SPOR ...44
3.1.STRES ...44
3.1.1. Stresin Birincil Değerlendirilmesi ...47
3.1.2. Stres Tepkileri ...47
3.1.2.1. Savaş veya Kaç Tepkisi ...48
3.1.2.2. Genel Uyum Sendromu ...50
3.1.2.3. Psikosomatik Tepkiler ...52
3.1.3.Stres Nedenleri ...53
3.1.4.Stres Belirtileri ...57
3.1.5.Stresin İkincil Değerlendirmesi ...59
3.2.STRESLEBAŞAÇIKMA ...60
3.2.1.Stresle Başa Çıkma Türleri ...61
3.2.1.1.Problem Odaklı Başa Çıkma ...62
3.2.1.2.Duygu Odaklı Başa Çıkma ...63
3.2.1.Stres ve Stresle Başa Çıkma Yönetimi ...64
3.2.1.1.Bedenle İlgili Teknikler ...65
3.2.1.2.Zihinle İlgili Teknikler ...67
3.2.1.3.Davranışla İlgili Teknikler ...67
3.3.STRESLEBAŞAÇIKMAVESPORİLİŞKİSİ ...69
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM TÜRKİYEDE LİSE ÖĞRENCİLİĞİ ERGENLİK VE SPOR ...74
4.1.TÜRKİYE’DELİSEÖĞRENCİLİĞİ ...74
4.1.1.Türk Eğitim Sisteminin Tarihsel Gelişimi ...74
4.1.2.Türkiye’de Ortaöğretim Kurumları ...75
4.2.GELİŞİMVEERGENLİK ...79
4.2.1.Gelişim İlkeleri ...79
4.2.2.Gelişim Dönemleri...80
4.2.3.Gelişim Ödevi ve Ergenlik Gelişim Dönemi Ödevleri ...80
4.2.4.Ergenlik Gelişimi ...81
4.2.4.1.Bedensel Gelişim ...82
4.2.4.2.Bilişsel Gelişim ...83
4.2.4.2.1.Piaget’nin Bilişsel Gelişim Kuramı ...84
4.2.4.3.Ahlaksal Gelişim ...86
4.2.4.4.Duygusal Gelişim ...88
4.2.4.5.Sosyal Gelişim...89
4.2.4.5.1.Marcia’nın Özdeşleşme Statüsü Kuramı ...90
4.2.4.6.Kişilik Gelişimi ...91
4.2.4.6.1. Freud’un Psikoseksüel Gelişim Kuramı ...91
4.2.4.6.2.E.Erikson’un Psikososyal Gelişim Kuramı ...95
4.3.ERGENLİKVESPORİLİŞKİSİ ...97
BEŞİNCİ BÖLÜM LİSE ÖĞRENCİLERİ BENLİK SAYGISI ANKSİYETE DÜZEYİ VE STRESLE BAŞA ÇIKMA BECERİLERİ ... 104 ALTINCI BÖLÜM YÖNTEM VE TEKNİKLER ... 106 6.1.ÇALIŞMANINAMACI ... 106 6.2.ÇALIŞMANINÖNEMİ ... 106 6.3.VARSAYIMLAR ... 107 6.4.ARAŞTIRMASORULARI ... 107 6.5.HİPOTEZLER ... 108 6.6.KAPSAMVESINIRLAR... 109 6.7.EVRENVEÖRNEKLEM ... 109
6.8.VERİTOPLAMAARACI ... 110
6.8.1. Kişisel Bilgi Formu ... 111
6.8.2.Rosenberg Benlik Saygısı Ölçeği ... 111
6.8.3.Durumluk-Sürekli Kaygı Envanteri ... 113
6.8.4.Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeği ... 115
6.9.VERİANALİZİ ... 119 6.10.BULGULAR ... 122 TARTIŞMA ... 159 SONUÇ ... 174 KAYNAKÇA ... 178 EKLER ... -
KISALTMALAR LİSTESİ
KBF : KİŞİSEL BİLGİ FORMU
RBSÖ : ROSENBERG BENLİK SAYGISI ÖLÇEĞİ STAI : DURUMLUK-SÜREKLİ KAYGI ENVANTERİ SBTÖ : STRESLE BAŞA ÇIKMA TARZLARI ÖLÇEĞİ SPSS : SOSYAL BİLİMLER İÇİN İSTATİSTİK PROGRAMI
TABLOLAR LİSTESİ
Tablo ... Sayfa Tablo-1 Rosenberg Benlik Saygısı Ölçeği Durumluk-Sürekli Kaygı Envanteri ve Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeğinin Güvenirlik Düzeyleri ... 120 Tablo-2 Örneklem Grubun Kişisel Bilgi Formu Değişkenlerine Göre Dağılımı ... 122
Tablo-3 Örneklem Grubun Benlik Saygısı Düzeylerine Göre Aldıkları Puanların Betimsel İstatistikleri ... 124 Tablo-4 Örneklem Grubun Durumluk-Sürekli Anksiyete Düzeylerine Göre Aldıkları Puanların Betimsel İstatistikleri ... 124 Tablo-5 Örneklem Grubun Stresle Başa Çıkma Tarzları Alt Boyutlarına Göre Aldıkları Puanların Betimsel İstatistikleri ... 125 Tablo-6 Örneklem Grubun Benlik Saygısı Durumluk-Sürekli Anksiyete Düzeyleri ve Stresle Başa Çıkma Tarzları Arasındaki İlişkiyi Belirlemek Üzere Yapılan Spearman's Rho Korelasyon Analizi Sonuçları ... 126 Tablo-7 Benlik Saygısını Durumluk-Sürekli Anksiyetenin Yordamasına İlişkin Yapılan Standart Çoklu Regresyon Analizi Sonuçları ... 128 Tablo-8 Benlik Saygısını Stresle Başa Çıkma Tarzları Alt Boyutlarının Yordamasına İlişkin Yapılan Standart Çoklu Regresyon Analizi Sonuçları ... 129 Tablo-9 Benlik Saygısı Ölçeğinden Alınan Puanların Spor Yapma Durumuna Göre Farklılaşıp Farklılaşmadığını Belirlemek Üzere Yapılan Mann Whitney U Testi Sonucu ... 130 Tablo-10 Durumluk-Sürekli Kaygı Envanterinden Alınan Puanların Spor Yapma Durumuna Göre Farklılaşıp Farklılaşmadığını Belirlemek Üzere Yapılan Mann Whitney U Testi Sonucu ... 131 Tablo-11 Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeğinden Alınan Puanların Spor Yapma Durumuna Göre Farklılaşıp Farklılaşmadığını Belirlemek Üzere Yapılan Mann Whitney U Testi Sonucu ... 131 Tablo-12 Benlik Saygısı Ölçeğinden Alınan Puanların Cinsiyete Göre Farklılaşıp Farklılaşmadığını Belirlemek Üzere Yapılan Mann Whitney U Testi Sonucu ... 133
Tablo-13 Durumluk-Sürekli Kaygı Envanterinden Alınan Puanların Cinsiyete Göre Farklılaşıp Farklılaşmadığını Belirlemek Üzere Yapılan Mann Whitney U Testi Sonucu ... 133 Tablo-14 Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeğinden Alınan Puanların Cinsiyete Göre Farklılaşıp Farklılaşmadığını Belirlemek Üzere Yapılan Mann Whitney U Testi Sonucu ... 134 Tablo-15 Benlik Saygısı Ölçeğinden Alınan Puanların Sınıf Düzeyine Göre Farklılaşıp Farklılaşmadığını Belirlemek Üzere Yapılan Kruskal Wallis H Testi Sonucu ... 136 Tablo-16 Durumluk-Sürekli Kaygı Envanterinden Alınan Puanların Sınıf Düzeyine Göre Farklılaşıp Farklılaşmadığını Belirlemek Üzere Yapılan Kruskal Wallis H Testi Sonucu ... 136 Tablo-17 Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeğinden Alınan Puanların Sınıf Düzeyine Göre Farklılaşıp Farklılaşmadığını Belirlemek Üzere Yapılan Kruskal Wallis H Testi Sonucu ... 137 Tablo-18 Benlik Saygısı Ölçeğinden Alınan Puanların Anne Eğitim Durumuna Göre Farklılaşıp Farklılaşmadığını Belirlemek Üzere Yapılan Kruskal Wallis H Testi Sonucu ... 139 Tablo-19 Durumluk-Sürekli Kaygı Envanterinden Alınan Puanların Anne Eğitim Durumuna Göre Farklılaşıp Farklılaşmadığını Belirlemek Üzere Yapılan Kruskal Wallis H Testi Sonucu ... 140 Tablo-20 Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeğinden Alınan Puanların Anne Eğitim Durumuna Göre Farklılaşıp Farklılaşmadığını Belirlemek Üzere Yapılan Kruskal Wallis H Testi Sonucu ... 142 Tablo-21 Benlik Saygısı Ölçeğinden Alınan Puanların Baba Eğitim Durumuna Göre Farklılaşıp Farklılaşmadığını Belirlemek Üzere Yapılan Kruskal Wallis H Testi Sonucu ... 145 Tablo-22 Durumluk-Sürekli Kaygı Envanterinden Alınan Puanların Baba Eğitim Durumuna Göre Farklılaşıp Farklılaşmadığını Belirlemek Üzere Yapılan Kruskal Wallis H Testi Sonucu ... 145 Tablo-23 Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeğinden Alınan Puanların Baba Eğitim Durumuna Göre Farklılaşıp Farklılaşmadığını Belirlemek Üzere Yapılan Kruskal Wallis H Testi Sonucu ... 147
Tablo-24 Benlik Saygısı Ölçeğinden Alınan Puanların Kardeş Sayısına Göre Farklılaşıp Farklılaşmadığını Belirlemek Üzere Yapılan Kruskal Wallis H Testi Sonucu ... 150 Tablo-25 Durumluk-Sürekli Kaygı Envanterinden Alınan Puanların Kardeş Sayısına Göre Farklılaşıp Farklılaşmadığını Belirlemek Üzere Yapılan Kruskal Wallis H Testi Sonucu ... 150 Tablo-26 Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeğinden Alınan Puanların Kardeş Sayısına Göre Farklılaşıp Farklılaşmadığını Belirlemek Üzere Yapılan Kruskal Wallis H Testi Sonucu ... 152 Tablo-27 Benlik Saygısı Ölçeğinden Alınan Puanların Ailenin Ortalama Gelir Seviyesine Göre Farklılaşıp Farklılaşmadığını Belirlemek Üzere Yapılan Kruskal Wallis H Testi Sonucu ... 154 Tablo-28 Durumluk-Sürekli Kaygı Envanterinden Alınan Puanların Ailenin Ortalama Gelir Seviyesine Göre Farklılaşıp Farklılaşmadığını Belirlemek Üzere Yapılan Kruskal Wallis H Testi Sonucu ... 155 Tablo-29 Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeğinden Alınan Puanların Ailenin Ortalama Gelir Seviyesine Göre Farklılaşıp Farklılaşmadığını Belirlemek Üzere Yapılan Kruskal Wallis H Testi Sonucu ... 156
EKLER LİSTESİ
EK-A GÖNÜLLÜ KATILIM FORMU
EK- B KİŞİSEL BİLGİ FORMU
EK- C ROSENBERG BENLİK SAYGISI ÖLÇEĞİ EK- Ç DURUMLUK SÜREKLİ KAYGI ENVANTERİ
EK- D STRESLE BAŞA ÇIKMA TARZLARI ÖLÇEĞİ
ÖNSÖZ
Spor yapmanın insan sağlığı üzerindeki olumlu etkisi yapılan bilimsel çalışmalarla ortaya konulmuş ancak eğitim sisteminde sportif etkinliklere ayrılan sürede ve okulların fiziksel donanımında istenen düzeye erişilememiştir. Bu araştırmada sporun liseli öğrenciler üzerindeki olumlu etkisini ortaya koymak bu yolla konuya dikkat çekmek ve liselerde spora ayrılan sürenin ve fiziki olanakların arttırılmasına katkı sağlamak amaç edinilmiştir. Ergenlik döneminde liselilerin psikolojik sağlığını yakından ilgilendiren benlik saygısı, anksiyete düzeyi ve stresle başa çıkma becerileri araştırmada konu edilmiş ve ergenlerin bedensel, psikolojik ve sosyal açıdan gelişmelerine katkı sağladığı düşünülen sporun bu üç değişken üzerindeki etki gücü araştırılmıştır. Yapılan bu tez araştırmasının konusu; spor yapan lise öğrencilerinin benlik saygısı, anksiyete düzeyi ve stresle başa çıkma becerilerinin incelenmesidir.
Tez yazım süresince ihtiyaç duyduğum her an bilgi ve tecrübesiyle bana destek olan, sabırla yol gösteren tez danışmanım Dr. Öğr. Üyesi Kemal ER’e, yüksek lisans eğitimim boyunca ve tez aşamasında benden yardımlarını ve desteklerini esirgemeyen okul yöneticilerime, öğretmen arkadaşlarıma ve öğrencilerime, eğitim hayatımın her kademesinde üzerimde emeği olan tüm hocalarıma, öğrenciliği paylaştığım sınıf arkadaşlarıma ve elbette tüm aileme teşekkür ederim.
GİRİŞ
Dünya Sağlık Örgütüne göre sağlıklı olmak sosyal, fiziksel ve ruhsal açıdan iyi halde olmaktır.1 Bu durumda sağlıklı bir birey bedensel, psikolojik ve toplumsal
açıdan iyi durumda olan bireydir.2 Bu çalışmada da bireylerin sağlıklı olma hali
onların ruhsal, sosyal ve fiziksel açıdan iyi halde olması olarak değerlendirilmiştir. Sağlıklı olma hali insanda oluşturduğu güven, huzur, mutluluk gibi olumlu etkiler sebebiyle ulaşılmak istenen, ideal olan şey olarak nitelendirilebilir. Her birey kendisini hem bedenen hem ruhen hem de sosyal açıdan iyi hissetmek istemekte bu hali hayatları içinde oluşturmaya gayret göstermektedir. Bu konu günümüzde sadece bireyleri değil o bireylerin oluşturduğu toplumları da o toplumların içinde yer aldığı ülkeleri de yakından ilgilendirmektedir. Çünkü ülkeler de sağlıklı toplum yaratmayı hedeflemekte başta eğitim ve sağlık olmak üzere toplumsal yaşamı ilgilendiren her türlü politik düzenlemede konuyla ilgili tedbir geliştirmektedir. Özetle ülkelerin, toplumların hedefi bireylerinin bedensel, psikolojik ve sosyal açıdan iyi olma haline ulaşabilmesidir.
İnsanın fiziksel, ruhsal ve sosyal yönden iyi durumda olmasına yardımcı olabilecek her enstrüman bu durumda toplumların ve ülkelerin iyi halde olmalarına yardımcıdır denilebilir. Çalışmada bu enstrüman spor kabul edilmektedir. Spor ve sporu içeren bir yaşam tarzı bireylerin sağlıklı olmalarına olumlu katkı sağlayan, toplumları ve ülkeleri hedefine ulaştıran güçlü bir araç olarak görülmektedir.
Sporun bireylerin sağlıklı olmalarını hangi düzeyde ve nasıl etkilediği, bu etkinin insanın bedensel, psikolojik ve sosyal sağlığıyla anlamlı bir ilişki içerip içermediği bilim dünyasının üzerinde çalıştığı bir konudur.3 Konuyla ilgili yapılan
araştırmalar, ortaya konulan bulgular dikkat çekmiş, spora ilgiyi çoğaltmış ve konuya verilen önemin gittikçe artmasına neden olmuştur. Günümüzde spor sağlıklı birey,
1 Nursen Bolsoy ve Ümran Sevil, “Sağlık-Hastalık ve Kültür Etkileşimi”, Atatürk Üniversitesi
Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi, 2006, Cilt: 9 Sayı: 3, s.78.
2 Zeynep Demir vd., “Spor Yapan ve Yapmayan Üniversite Öğrencilerinin Sağlıklı Yaşam Biçimi Davranışlarının İncelenmesi”, Uluslar arası Hakemli Akademik Spor, Sağlık ve Tıp Bilimleri
Dergisi, 2015, Cilt:5, Sayı:14, s.97.
3 Recep Ali Özdemir vd., “Genç Yetişkin Üniversite Öğrencilerinde Farklı Türde Egzersiz Uygulamalarının Sosyal Fizik Kaygı Düzeyine Etkisi”, Spor Bilimleri Dergisi, Hacettepe J. of Sport
toplum ve ülke olmaya yardımcı, gelişmişliğin ölçütü kabul edilmeye başlayan son derece önemli bir olgu olarak nitelendirilmektedir.4
Bu çalışmada sporun insanın psikolojik yapısının önemli parçaları olarak kabul edilen benlik saygısı, anksiyete düzeyi ve stresle başa çıkma becerisi üzerindeki etkisi yine insanın en önemli gelişim dönemlerinden biri olarak görülen ergenlik dönemi açısından incelenmiştir. Benlik saygısı en kapsamlı tanımlamayla bireylerin kendilerini nasıl değerlendirdikleriyle ilgili ölçüyü ifade etmektedir. Düşük düzey benlik saygısı bireylerde olumsuz sonuçlara yol açabilmektedir.5 Bireyler kendini
değerlendirirken olumlu tutum içindeyse benlik saygısı yükselmektedir.6 Anksiyete
bireylerde yaşamla baş etmenin, kendini kabul ettirebilmenin ve kendi varlığını koruyabilmenin gereği olarak ortaya çıkan ve yaşanan7, oluşturduğu psikolojik ve
bedensel belirtilerle bireylerin yaşamlarında ciddi sıkıntı yaratan duyguyu ifade etmektedir.8 Yüksek anksiyete düzeyi bireylerde normal yaşamı tehdit etmekte ve
kontrol edilemez hale geldiğindeyse patolojik bir duruma dönüşüp olumsuz sonuçlara yol açabilmektedir.9 Stresle başa çıkma ise bireylerin yaşadıkları stresle
mücadele becerisi anlamına gelir.10 Stres hayatın her anında var olan, kaçınılmaz
zorlanmalar olarak ifade edilir. Stres bireylerde tıpkı anksiyetede olduğu gibi bedeni tehdit eden belirtiler ortaya çıkarmakta, uzun süren ve mücadele becerisini aşan stres bireylerde kalıcı hasarlara hatta ölümlere yol açabilecek olumsuz sonuçlara yol
4 Mehmet Hakan Başaran vd., “Sporcularda Durumluk ve Sürekli Kaygı Düzeylerinin Bazı Değişkenlere Göre İncelenmesi”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2009, 21, s.534.
5 Atalay Yörükoğlu, Gençlik Çağı, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara, 1986, s.93-96.
6Levent Tukuş, The Self Esteem Rating Scale-Short Form(Benlik Saygısı Değerlendirme Ölçeği-Kısa Formu) Türkçe Güvenilirlik ve Geçerlilik Çalışması, Kocaeli Üniversitesi Tıp Fakültesi, Kocaeli, 2010,s.19, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
7 Ceni Palti, Üniversiteye Hazırlanan Lise Son Sınıf Öğrencilerinde Yükseköğretime Geçiş Sınavı Öncesi ve Sonrasında Benlik Saygısı, Sınav Kaygısı ve Durumluk Sürekli Kaygı Düzeyleri, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2012, s.19-22, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi)
8 Cengiz Güleç, Psiyatrinin ABC’si, Gendaş Kültür, İstanbul, 1999, s.10.
9 Osman Günay vd., “Lise Son Sınıf Öğrencilerinde Durumluk ve Sürekli Anksiyete Düzeyini Etkileyen Faktörler”, Sağlık Bilimleri Dergisi (Journal of Health Sciences), 2008, 17(2), s.78.
10 Şükran Çevik Demir, Ergenlerde Benlik Saygısı ve Dini Başa Çıkma, Uludağ Üniversitesi, Bursa, 2013, s.43, (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
açabilmektedir.11 Bu durumda stresle etkili başa çıkabilme becerisi de son derece
önemli görülmektedir. Ergenlik dönemi bedensel, psikolojik ve sosyal farklılaşmaların hızla yaşandığı12, bireyin çocukluktan yetişkinliğe geçiş dönemi
olarak tanımlanan, benliğin sorgulandığı, kimliğin oluşturulmaya başlandığı, huzursuzluğun, anksiyete duygusunun yoğun yaşandığı ve türlü stres kaynağıyla gelişim dönemi özellikleri sebebiyle aileden bağımsız olarak ilk kez bireysel mücadelenin verilmeye başlandığı gelişim dönemidir.13 Ergenlik dönemindeki liseli
öğrencilere hizmet veren kurumsa Türk eğitim sistemi içinde yer alan ortaöğretim kurumlarıdır.14
Araştırmada spor yapan ve spor yapmayan ortaöğretim öğrencileri benlik saygısı, anksiyete düzeyi ve stresle mücadele becerileri açısından tarama modeli kullanılarak incelenmiştir. Araştırmada liseli öğrencilerin benlik saygısını ölçmek için Rosenberg Benlik Saygısı Ölçeği, anksiyete düzeylerini ölçmek için Durumluk-Sürekli Kaygı Envanteri, stresle başa çıkma becerilerini değerlendirebilmek için Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeği, demografik bilgilerini değerlendirmek amacıyla hazırlanmış Kişisel Bilgi Formu kullanılmıştır. Araştırmayla konuyla ilgili literatüre bilimsel katkı sağlanması, veriler ışığında araştırmacılara, eğitimcilere, ailelere öneriler geliştirilmesi hedeflenmiştir.
Araştırmanın ilgili bölümlerinde sırasıyla benlik saygısı ve spor, anksiyete ve spor, stresle başa çıkma ve spor, Türkiye’de lise öğrenciliği, ergenlik ve spor arasındaki ilişki önce literatür taraması yoluyla kuramsal bir çerçevede tartışılmış ardından araştırmanın bulguları paylaşılmış, sonuç bölümünde geliştirilen önerilerin sunulmasıyla araştırma sonlandırılmıştır.
11 Doğan Cüceloğlu, İnsan ve Davranışı, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1990, s.321.
12 Hatice Kübra Usta, Ergenlerde Benlik Saygısının Algılanan Anne-Baba Tutumları ve Olumsuz Otomatik Düşüncelerle Yordanması: Samsun İli Örneği, Bahçeşehir Üniversitesi, İstanbul, 2017 s.9, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
13 Ahmet Hamdi Alpaslan, “Ergen Ruh Sağlığı ve Spor”, Kocatepe Tıp Dergisi, 2012, Cilt:13, No:3, s.181.
BİRİNCİ BÖLÜM BENLİK SAYGISI VE SPOR
Bu bölümde ilk olarak benlik ve benlik saygısına ilişkin kuramsal bilgilere yer verilecek ardından benlik saygısı ve spor arasındaki ilişkiyle ilgili bilgi ve ilgili araştırmalar paylaşılacaktır.
1.1. BENLİK
Benlik kavramı sosyal bilimler ve psikoloji bilimi içinde önemle ele alınmakta ve sıklıkla konu edilmektedir.1516 Literatürde benliği ifade etmek için, ben, kendilik,
benlik, öz kavramı, benlik saygısı, benlik tasarımı, benlik algısı, kendini değerlendirme, kendini kabul vb. farklı kavramların kullanıldığı görülmektedir.17
Konuyla ilgili araştırmalarda genellikle benlik, öz ve kendilik terimlerinin kullanılmakta olduğu saptanmıştır. Bu araştırmada benliği ifade etmek için benlik kavramı kullanılmış, sıralanan bu üç kavram içinde en yaygın kullanılan kavramın bu araştırmada da tercih edilen benlik kavramı olduğu görülmüştür.18
Literatürde sıklıkla kullanıldığı görülen benlik kavramının tarihsel gelişimi konusunda ulaşılan bilgiler kavramın Antik Yunan’a dayandırılabileceğini göstermektedir.
Örneğin Kağıtçıbaşı ve Cemalcılar benlik kavramıyla ilgili görüşlerin izinin felsefe içinde Platon’a kadar sürülebileceğini bildirmişlerdir. Aydınlanma dönemi filozoflarından kabul edilen Descartes, Locke, Hume, Berkeley, Kant gibi filozoflar da eserlerinde benlik kavramına yer vermişler kısaca benlik kavramı yüzyıllar boyunca filozofların görüşleri içinde kullanılmaya devam etmiştir. Benlik kavramının psikoloji literatüründe ayrıntılı olarak incelenmesi ve kavramsal temellerinin oluşturulması ise William James’e dayandırılır. William James “Psikolojinin Prensipleri” adlı eserinde insan davranışlarını anlamak için benlik kavramını kullanan ve benliğin önemine
15 Demir, a.g.e., s.10. 16 Tukuş, a.g.e., s.13. 17 Demir, a.g.e., s.11. 18 Tukuş, a.g.e., s.14.
dikkat çeken ilk önemli isim kabul edilmiştir.19 1890 yılında iki cilt halinde yayınlanan
bu eser günümüzde de psikolojiye en büyük katkıyı sağlayan eser kabul edilir.20
W.James’in görüşleri incelendiğinde benliği; en kapsamlı değerlendirmeyle bir kişiye ait olan ve her şeyi içeren kavram olarak tanımladığı, bireyin görünen yapısını oluşturan “bilinen ben” ve bireyin bilinçli, düşünen yanını oluşturan “bilen ben” olarak ikiye ayırdığı görülmektedir. James için benliğin ruhsal, maddi ve sosyal olmak üzere üç boyutu olan yapısı bulunmaktadır.21 Ruhsal benlik içsel, öznel yani bireyin
kendisini nasıl değerlendireceğini belirleyen benlik, maddi benlik bireyin bedeni, yakın çevresi ve ailesi ya da kişinin kendisine ait olan her şey, sosyal benlik ise bireyin başkaları tarafından tanınması ve başkaları üzerinde etkili olması, bireyin sosyal yaşamının toplamı olarak değerlendirilmektedir.2223
Bilimsel literatüre W.James’le birlikte yerleştiği görülen benlik kavramının psikoloji literatüründeki diğer tanımlarına geçmeden sıklıkla kişilik kavramıyla ilişkisi üzerinden değerlendirildiğini belirtmek gerekir.
Tukuş çalışmasında benlik kavramıyla ilgili tanımların bir kısmının benliğin, kişilik kavramıyla ilişkisinden hareketle yapılmış olduğunu vurgulamaktadır. Benlik kişiliğin bir parçası ve bölümü olarak anlaşılmaktadır.24 Yörükoğlu benlik ve kişilik
kavramlarının eş anlamlı olarak kullanılan kavramlar olduğunu bildirmekte25, Köknel
de benlik ve kişilik kavramları arasında kesin sınır çizmenin çok güç olduğunu ifade etmektedir. Köknel’e göre benlik insanın kişiliğini tanıma ve değerlendirme biçimidir.26 Şemin’e göre benlik kişiliğe göre daha egosantrik içeriğe sahiptir.27
19 Çiğdem Kağıtçıbaşı ve Zeynep Cemalcılar, Dünden Bugüne İnsan ve İnsanlar Sosyal Psikolojiye
Giriş, Evrim Yayınevi, İstanbul, 2016, s.247.
20 Duanne P Schultz ve Sydney Ellen Schultz, Modern Psikoloji Tarihi, (Çev. Yasemin Aslay), Kaknüs Yayınları, İstanbul, 2007, s.261.
21 Demir, a.g.e., s.14. 22 Demir, a.g.e., s.14,15.
23 Zeki Gözüaydın, Lise Çağı Ergenlerde Benlik Saygısı ile Öğrenilmiş Çaresizlik Arasındaki İlişkinin İncelenmesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Haliç Üniversitesi, İstanbul, 2017, s.16, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
24 Tukuş, a.g.e., s.14. 25 Yörükoğlu, a.g.e., s.89,90.
26 Özcan Köknel, Kaygıdan Mutluluğa Kişilik, Altın Kitaplar Yayınevi, İstanbul, 1999, s.64. 27 Refia Uğurel Şemin, Gençlik Psikolojisi, Acar Matbaacılık Tesisleri, İstanbul, 1984, s.85.
Baymur’a göre benlik kişiliğin öznel yanıdır.28 Geçtan’a göre ise benlik kişiliğin karar
organıdır.29
Kişilikle ilişkili olduğu görülen benlik kavramının daha iyi anlaşılabilmesi için kişiliğin ne anlam ifade ettiği de önem taşımaktadır.
Yörükoğluna göre kişilik, bir insanı başkalarından ayıran yaşadıkları karşısında öngörülebilen duygusal tepkiler, davranışlar ve tutumlar göstermesine neden olan, insanın çevresine uyum sağlamak için geliştirdiği davranış, duygu ve tutumlarının alışkanlık haline gelmiş, kalıplaşmış, örgütlenmiş halidir.30 Baymur’a
göre insanın konuşma biçiminin, dış görünüşünün, çevreyle uyumunun, yetenek, ilgi ve tutumlarının toplamı,31 Köknel’e göre ise bir insanın bedensel, ruhsal ve
toplumsal katmanları arasındaki sürekli iletişim ve etkileşimlerin bütünüdür.32
Allport’a göre kişilik; insanın çevresine özgün ve farklı bir biçimde uyumunu belirleyen psiko-fiziksel sistemlerinin dinamik örgütlenişidir.33 Özetle kişiliğin bir
insanı o insan haline getiren davranış, tutum, duygu, yetenek, uyum sağlama, iletişim kurma gibi özelliklerinin bütünü olduğu görülmektedir.
Benliği kişilikle ilişkisinden hareketle tanımladığı yukarıdaki kısımda ifade edilen Geçtan benliği kişiliğin karar organı olarak değerlendirdiği görüşlerinde, benliğin, bireyin hem kendisiyle hem de çevresiyle ilişkisi sonucu oluştuğunu ve varsayımlarla geliştiğini belirtir. Geçtan bu varsayımları Coleman’ın 3’e ayırarak açıkladığından söz etmektedir:34
1. Bireyin nasıl bir insan olduğuna, yaşadığı dünyanın ve burada cereyan eden olayların gerçekte nasıl olduğuna ilişkin görüşlerini içeren gerçeklik varsayımları.
2. Birey ve dünyasına ilişkin değişme ve gelişme olanaklarının değerlendirilmesini içeren olabilirlik varsayımları.
28 Feriha Baymur, Genel Psikoloji, İnkılap Yayınevi, İstanbul, 1990, s.266,267.
29 Engin Geçtan, Çağdaş Yaşam ve Normaldışı Davranışlar, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1988, s.74. 30 Yörükoğlu, a.g.e., s.71.
31 Baymur, a.g.e., s.253.
32 Özcan Könel, Zorlanan İnsan, Altın Kitaplar Yayınevi, İstanbul, 1998, s.94-96. 33 Barlas Tolan, Toplum Bilimlerine Giriş, Adım Yayıncılık, Ankara, 1991, s.375-376. 34 Geçtan, 1988, a.g.e., s.74.
3. Bireyin kendi ve dünyanın nasıl olması gerektiği konusundaki iyi ve kötü, doğru ve yanlış kavramlarını, inançlarını içeren değer varsayımları.
Geçtan, Coleman’ın varsayımlarından hareketle benliği insanın kendisine sorduğu yanıtlanması zor olan üç soruyu yanıtlayabilmesine bağlı olarak açıkladığını belirtmektedir. Bu sorular; “Ben kimim?”, “Nereye yönelmeliyim?”, “Neden?” sorularıdır. “Ben kimim?” sorusunun yanıtlanabilmesi, bireyin kendisine ilişkin olumlu bir imge geliştirebilmesine bağlıdır, bunun için toplum ve aile o birey için gerekli koşulları yaratmış olmalıdır. “Nereye yönelmeliyim?” sorusunun yanıtı için yetişkin yaşamında gerekli olan yeteneklerin edinilmesini amaçlayan gerçekçi tasarıların geliştirilebilmesi gerekir. “Neden?” sorusunun yanıtı ise bireyin kendisine ve dünyasına anlam verebilmek için geliştirdiği varsayımlara göre değişmekte, bireyin varsayımları yetersizse, algılaması da düşünmesi de olumsuz yönde etkilenmekte ve bireyi gerçeklikten uzaklaştırmaktadır.35
Köknel de insanın kendisini tanıma ve değerlendirme biçimi olarak gördüğü benliği insanın kendisine sorduğu “Ben neyim?”, “Amacım nedir?”, “Ne yapabilirim?”, “Ne doğru, ne hatalıdır?”, “Değer yargılarım nedir?”, “Nelere inanmam, nelere inanmamam gerekir?” gibi sorulara gerçekçi cevap bulmasına bağlı olarak açıklamaktadır. İnsan bu sorulara verdiği cevaplarla kendisine ne değer biçtiğini anlamakta, kendisini nasıl görmek istediğini, değerlerini, yeteneklerini tanımaktadır. Köknel’e göre insan, ne yapabileceği, nelere değer verip, inanıp bağlanacağı, kim olduğu, amacının ne olduğu gibi sorulara cevap arayarak benliğini oluşturur. Köknel bu sorgulamaların bireyin yaşamı boyunca yapıldığını belirtmekte bu sebeple de benlik kavramını durağan olmayan, her an değişen bir yapı olarak görmektedir.36
Kağıtçıbaşı ve Cemalcılar, benliği içinde yer aldığımız dünyayı, insanları ve kendimizi nasıl gördüğümüzü belirleyen, algılarımızı yönlendiren, bu açıdan kişiye, kim olduğu bilgisini vererek, diğer insanlarla iletişim kurmayı sağlayan yapı olarak değerlendirir. Benlik, araştırmacılara göre de bireyin kendisine sorduğu “Ben kimim?” sorusunun yanıtıdır. Birey bu sorunun cevabını oluşturacak bilgileri kendisine ilişkin gözlemlerinden, ilişki kurduğu kişilerle kendisini kıyaslamasından,
35 Geçtan, 1988, a.g.e., s.93-95. 36 Köknel,1999, a.g.e., s.64,65.
başkalarının kendisiyle ilgili gözlemleri ya da tepkilerinden, yaşamı içindeki anılarından oluşan çeşitli kaynaklardan edinir.37
Lawrence’a göre benlik, bireyin zihinsel ve fiziksel özelliklerine ilişkin değerlendirmesi, Purkey’e göre de bireyin kendisi hakkındaki inançlarının karmaşık ve dinamik sistemidir.38
Benlik kavramıyla ilgili en kapsamlı araştırmaları yapan kişi kabul edilen Rosenberg benliği, bireyin bir nesne gibi kendine yönelttiği duygu ve düşüncelerin toplamı olarak tanımlamış39 ve benliğin kuramsal yapısını üçe ayırmıştır:40
1. Bireyin bedensel, psikolojik ve sosyal özelliklerinin bütününden oluşan mevcut benlik
2. Bireyin olmayı istediği, ideallerinin oluşturduğu arzu edilen benlik 3. Bireyin sosyal veya kültürel açıdan kabul görmesini sağlayan sunulan
benlik
Benlik bireyi oluşturan özelliklerin karmaşık örgütü, bireyin ne olduğu, ne olmak istediği konusundaki bilinçliliği41, bireyin kendine ilişkin duygu ve
düşüncelerinin toplamıdır.42
Özetle; öncelikle benlik kavramının kişilikle ilişkili ancak ondan farklı bir anlama sahip olduğunu vurgulamakta yarar vardır. Benlik bireyin kişiliğini tanıma ve değerlendirme biçimi olarak, kişiliğin öznel yanı ya da karar organı şeklinde nitelendirilmekte ve bireyin kişiliğini etkilemektedir. Benlik, bireyin kişiliği hakkında sahip olduğu düşünceleri, kendini kavrama, algılama, tanıma ve değerlendirme
37 Kağıtçıbaşı ve Cemalcılar, a.g.e., s.248.
38 Ebru Gün, Spor Yapanlarda ve Spor Yapmayan Ergenlerde Benlik Saygısı, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Çukurova Üniversitesi, Adana, 2006, s.5,7, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
39 Norman Webb Bell, “Conceiving the Self. Morris Rosenberg”, American Journal of Sosiology, 1981, 86(4), p.907.
40 Tukuş, a.g.e., s.16,17.
41 Abide Güngör, Lise Öğrencilerinin Özsaygı Düzeylerini Etkileyen Etmenler, Hacettepe Üniversitesi, Ankara, 1989, s.11, 26, (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
42 Figen Gürsoy, “Farklı Sosyo Ekonomik Düzeydeki Ergenlerin Benlik Tasarım Düzeyleri ile Kaygı Düzeylerinin İncelenmesi”, Ç.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2006, Cilt 15, Sayı 2, s.184.
biçimi olarak tanımlanabilir. Benlik; bireyin zihinsel, fiziksel özelliklerinin toplamı, kendi hakkındaki biliş, düşünce, duygu ve inançlarının oluşturduğu bütün; ben neyim?, ne yapmalıyım?, amacım nedir?, neden? vb. soruların kişi tarafından cevaplandırılması yoluyla oluşan ve diğer insanlarla ilişki biçimini belirleyen dinamik yapılı süreçtir.
1.1.1. Gerçek Benlik ve İdeal Benlik
Benlik, bir önceki kısımda açıklandığı üzere bireyin kendisine sorduğu sorularla şekillenir. Bu sorular bireyin sahip olduğu özellikleri ile sahip olmak istediği özelliklerinin örüntüsünü içerir. Benlik, kişinin kendisine sorduğu bu soruları nasıl cevapladığıyla biçimlenmektedir. İşte bu süreçte sorulan “Ben kimim?”, “Ben ne yapabilirim?” soruları gerçek benlik, “Benim için neler değerlidir?”, “Hayattan ne istiyorum?” soruları ise ideal benlik olarak tanımlanmıştır.43 Gerçek benlik, bireyin
kendisiyle ilgili bedensel, psikolojik, sosyo-psikolojik özellikleri ile tüm yetenekleri hakkındaki duygu ve düşünceleri yansıtır. İdeal benlik, bireyin toplumdan edindiği değer sistemiyle oluşturduğu yaşamına yön verecek kararları etkileyen arzuları, istekleri, özlemleri, beklentileri, hedefleri yansıtır.44
Kağıtçıbaşı ve Cemalcılar, gerçek benliği öznel benlik farkındalığı, ideal benliği kamusal benlik farkındalığı olarak değerlendirmiştir.45 Yörükoğlu ise görüşlerinde
özellikle ideal benliğin önemine dikkat çekmiş, ideal benliği kişinin kendisine yakıştırdığı, tüm yaşamı boyunca ulaşmaya çabaladığı benlik olarak nitelendirmiştir. Yörükoğlu’na göre ideal benliği gerçekleştirebilme süreci bazı insanlar için ölüm kalım savaşına dönüşebilmekte ve ideal benliğe ulaşılamaması mutsuzluğa, benlik saygısının yitirilmesine, bunalıma sürüklenmeye yol açabilmektedir.46
Şu halde gerçek benlik, bireyin sahip olduğu yetenek, duygu ve düşüncelerinin farkında olması, ideal benlik ise bireyin sahip olmak istediği, özlemleri gösteren, ulaşılmak istenen, aranan, amaçlanan bireyin kendisine yakıştırdığı benlik olarak tanımlanabilir.
43 Baymur, a.g.e., s.266,267. 44 Tolan, a.g.e., s.385.
45 Kağıtçıbaşı ve Cemalcılar, a.g.e., s.250. 46 Yörükoğlu, a.g.e., s.91.
1.1.2. Benliğin Gelişimi
Benlik insanın kendi varlığının bilincine varmasıyla birlikte oluşmaya ve dolayısıyla gelişmeye başlamaktadır. Doğuşta sadece fizyolojik gereksinimleri algılayan, açlık, susuzluk, üşüme gibi ihtiyaçlarının bilincine varabilen çocuk, kendi varlığının nerede bittiğini, dış dünyanın nerede başladığının bilincine varamamaktadır.47 Dolayısıyla doğuşta insanoğlu kendi varlığının bilincinde
olamamaktadır. Çocuk çevresiyle etkileşime girdikçe benlik gelişimi de yavaş yavaş tüm öğrenme yaşantılarıyla oluşmaya başlamaktadır.48 Lewis ve Brooks’un yaptığı
araştırmalardan ve gözlemlerden yola çıkarak araştırmacılar benliğin ancak 1,5 yaşından itibaren geliştiği sonucuna varmışlardır.49
Benliğin gelişiminde aile üyeleri ile kurulan sosyal ilişkiler, sonrasında akran dünyasının keşfi, oyun, okul ve diğer çevrelerle kurulan ilişki biçimi etkili olmaktadır. Bu çevrede bulunan insanların bireye dönük tepkileri, bireyi beğenip beğenmemeleri, onunla övünmeleri ya da ondan utanmaları benliğin gelişimini etkilemektedir.50 Köknel, “ben” ile “ben olamayan”ın farkındalığı olarak gördüğü
benliğin içe yansıtma, birleştirme ve özdeşleşme düzenleriyle bütün bir yaşam boyunca geliştiğini, bu süreçte çevreyle kurulan etkileşimin belirleyici rolünü vurgulamaktadır.51
Özellikle ergenlik döneminde benliğin gelişimi sağlıklı bir yetişkin dönemi yaşanması açısından son derece önemli görülür.52 Ergenlik bireyin kimliğini aradığı,
kendini sürekli olarak tekrar tekrar değerlendirdiği bir gelişim dönemidir.53 Bu
dönemde değer sistemi oluşturulmakta, gelecekle ilgili planlamalar yapılmakta, kararlar alınmaktadır. Ergenlikte benliğin gelişimi, ergenin kendisinin ne değer ifade ettiğini anlama isteğiyle ilgilidir ve bunun içinde yine başka insanlarla yani çevreyle teması gerekir. Buytendijik’e göre insanın başka insanla karşı karşıya gelmesi
47 Tolan, a.g.e., s.386. 48 Baymur, a.g.e., s.268.
49 Kağıtçıbaşı ve Cemalcılar, a.g.e., s.250. 50 Baymur, a.g.e., s.268.
51 Köknel,1999, a.g.e., s.66.
52 Filiz Adana vd., “Lise Öğrencilerinin Benlik Kavramlarını Algılama Biçimleri ve İlişkili Faktörler”,
Psikiyatri Hemşireliği Dergisi - Journal of Psychiatric Nursin, 2012;3(1), s.24.
aslında kendisiyle karşılaşması demektir.54 Erikson bu süreçte özdeşlik duygusunun
kazanılmasının önemi üzerinde durmakta ve ergenin özdeşleştiği kişilerle kendini aynı saymasının benliğin gelişimini yakından etkilediğini vurgulamaktadır.55
Benliğin gelişimi, tüm gelişim dönemlerinde olduğu gibi ergenlik döneminde de çevreyle olan yaşantıların nasıl algıladığına bağlıdır. Yaşantıların algılanma biçimi, yaşantılara ilişkin gelişen duygu ve düşünceler, gelecekle ilgili kaygılar benliğin gelişimini etkilemektedir.56
Özetle, benliğin gelişimi insan hayatında 1,5 yaş civarı başlamakta ve tüm yaşam boyunca sürmektedir. Benliğin gelişiminde aile, arkadaş, okul vb. çevreyle kurulan olumlu olumsuz her türlü etkileşim ve bu etkileşimi bireyin anlamlandırma şeklinin benlik gelişimini yakından etkilediği söylenebilir.
1.1.3. Benliğin Önemi
Literatüre göre birey yaşamını ilgilendiren pek çok kararı benliğinin etkisi altında vermekte, benliğiyle uyumlu yaşantılar onda huzur, kendine olan saygı ve güvende artış, bağımsızlık hissi, mutluluk gibi olumlu duygular, benliğiyle uyuşmayan yaşantılarsa huzursuzluk, aşağılık duygusu, kaygı gibi olumsuz duygular oluşturmaktadır.57 Benliğin bireyin tüm yaşantısını ve davranışlarını etkilediği,
gerçekçi bir benlik geliştirmenin psikolojik sağlığı yakından ilgilendirdiği belirtilmektedir.58
Köknel, benliğin başlıca görevlerini şu şekilde sıralamıştır:59
Çevredeki nesne ve kişilerle bağlantı kurmayı sağlar. Gerçeği tanımayı, denemeyi ve anlamayı sağlar. Gerçeğe uyumu sağlar.
54 Şemin, a.g.e., ss.85-92. 55 Şemin, a.g.e., s.109-110. 56 Gürsoy, a.g.e., s.184. 57 Tolan, a.g.e., s.387. 58 Baymur, a.g.e., s.269-270. 59 Köknel,1999, a.g.e., s.66,67.
Çevreden gelen uyarımları sınırlamayı, sıralamayı ve zamanlamayı sağlar.
Algılama, saklama, hatırlama, düşünme, karşılaştırma, çıkarımlar yapma ve yargıya varmayı sağlar.
Kavramları birleştirmeyi ve bütünleştirmeyi sağlar.
Yaşanılan engelleri yenebileceği gücü toplamasını sağlar. Geleceğe dair hedef ve beklenti geliştirebilmeyi sağlar.
Yaşanılan kaygılı durumlardan bireyi kurtaran savunma düzenlerini kullanmayı sağlar.
Bu durumda sağlıklı gelişen benlik bireyin kendisini ve çevreyle ilişkisini gerçekçi değerlendirmesini sağlayarak, gelecekle ilgili beklentilerinin de gerçekçi ve ulaşılabilir olmasını sağlamakta bu yolla onda yaratığı güven, saygı, başarı, mutluluk gibi olumlu duygularla psikolojik sağlığı korumaktadır.
1.2. BENLİK SAYGISI
Benlik saygısı, benlik kavramının bir parçası olarak kavramsallaştırılan ve araştırmalara sıklıkla konu olan kavramlardan biridir.60 Bu sebeple araştırmada
benlik saygısı kavramına geçmeden önce benlik kavramına geniş yer verilmiştir. Literatürde benlik saygısının; öz saygı, kendilik saygısı, öz değerlilik duygusu olarak da ifade edildiği görülmektedir.61
Benlik kavramını bilimsel literatüre yerleştiren kişi kabul edilen W.James, benlik saygısının, kişinin kendisiyle barışık olma seviyesi ve başarılarının, amaçlarına olan oranı olduğunu ifade etmiştir.62 Cohen’e göre benlik saygısı bireyin
başarı ve başarısızlık deneyimlerinin bir sonucudur.63 Beck, benlik saygısının, kişisel
yaşantıyla, arkadaş ve aileyle özdeşleşmeyle, başkalarının birey için oluşturduğu yargılarla ilişkili olduğunu vurgulamıştır.64 Chrzarowski, benlik saygısının kişinin
60 Licia D. Cast and Peter J. Burke, “ATheory of Self Esteem”, Social Forces, 2002, 80(3), p.1041. 61 Demir, a.g.e., s.18.
62 Güngör, a.g.e., s.18. 63 Güngör, a.g.e., s.15. 64 Gün, a.g.e., s.8,19,20.
yetenek ve güçlerinin doğru değerlendirmesine dayandığını65, benlik saygısının bazı
yönlerinin zeka, görünüm ve beden yapısıyla ilişkili olduğunu belirtmiştir.66
Benlik kavramıyla ilgili en kapsamlı araştırmaları yapan kişi kabul edilen Rosenberg’e göre benlik saygısı değerler sisteminden oluşur. Birey sosyal kimliği, verilmiş ya da kazanılmış statüsü, etnik grubu, aile vb. çevre içinde kendini değerlendirerek, benliğine olumlu veya olumsuz tutum geliştirir. Bu tutum benlik saygısıyla ilgilidir. Birey kendisini değerlendirirken olumsuz bir tutuma sahipse benlik saygısı azalmakta, olumlu bir tutuma sahipse benlik saygısı o oranda artmaktadır.67
Rosenberg’e göre benlik saygısı bireyin içinde yer aldığı gruptaki performansıyla, gruptan aldığı geri bildirimleri nasıl değerlendirdiğiyle ilgilidir. Çevreden amaçladığı geribildirimi almak benlik saygısını olumlu yönde, alamamaksa olumsuz yönde etkilemektedir.68
Yörükoğlu’na göre benlik saygısı, bir bireyin benlik kavramını kendisine dönük gerçekleştirdiği değerlendirme sonunda onaylaması sonucu oluşan beğeni durumudur. Yazara göre bireyler değerlendirmeleri sonucu kendilerini bütünüyle onaylayarak beğenebilir ya da kendilerini eleştirerek kendileriyle ilgili eksiklikler bulabilirler. Benlik saygısı kavramında önemli olan bir kişinin kendini ne olduğundan daha aşağı görmesidir ne de olduğundan daha üstün, benlik saygısı kendini olduğu gibi kabul etme hali, bir insanın sahip olduğu tüm özellikleriyle kendinden hoşnut olma durumudur. Benlik saygısı, kendini sevilmeye, beğenilir olmaya değer bulma, özüne güvenme, kendini ne ise o olarak görmeyi ve kabullenmeyi sağlayan ruhsal süreçtir.69
Benlik saygısı, bireyin kendi benliğini nasıl değerlendirdiğini göstermekte olup bireyin kendi yetenek ve etkiliğini değerlendirmesi, kendisi hakkında ne hissettiğinin derecesidir.70 Benlik saygısı; kişinin karşısındakine değer vermesi anlamına gelen
65 Tukuş, a.g.e., s.19. 66 Gün, a.g.e., s.8,19,20. 67 Demir, a.g.e., s.25.
68 Cast and Burke, a.g.e. p.1047, 1048. 69 Yörükoğlu, a.g.e., s.93.
saygının kendisine yönelmesi71, bireyin kendini ne kadar sevdiği, kendi değeri,
önemi, çekiciliği ve sosyal uyumunu nasıl değerlendirdiğidir.72
Benlik saygısıyla ilgili bir diğer değerlendirme genel benlik saygısını kişinin hangi özelliklerinin belirlediği ve kişinin bu özelliklerini nasıl değerlendirdiğiyle ilgili görülmektedir. Örneğin bir kişi okul başarısına bağlı, başkası fiziksel olarak çekici görünmeye bağlı başka biri de ahlaki değerleri yerine getirmeye bağlı yüksek benlik saygısına sahip olabilir.73 Bu konuda Rosenberg de benzer görüşe sahiptir. Ona
göre benlik saygısı tek boyutlu olmayan, görünüş hissi, kişisel değer ve sosyal yeterlilik gibi çeşitli bileşenleri bulunan bir yapıya sahiptir.74
Şu halde benlik saygısı, öz saygı, kendilik saygısı, öz değerlilik duygusu olarak da nitelendirilen, bireyin benliğini değerlendirmesi sonucu ulaştığı olumlu ya da olumsuz duygu durumunu ifade etmektedir. Benlik saygısı bireyin kendisini sahip olduğu tüm özellikleriyle hangi ölçüde kabullendiğini, benimsediğini, değer verdiğini, kendine hangi oranda güven ve saygı duyduğunu gösterir.
1.2.1. Yüksek Benlik Saygısı ve Düşük Benlik Saygısı
Literatürde benlik saygısıyla, benlik saygısı düzeyini etkileyen değişkenlerle ve benlik saygısının yüksek ya da düşük olmasının yol açtığı sonuçlarla ilgili görüş ve araştırmalarla karşılaşılmıştır.
Öncelikle benlik saygısıyla ilgili ilk kapsamlı araştırmayı yaptığı kabul edilen kişinin Rosenberg olduğunu tekrar belirtmek gerekir. Rosenberg araştırmasında benlik saygısının kişisel özelliklerle, öznel yaşam deneyimleriyle ilişkisini incelemiştir.75 Coopersmith, benlik saygısıyla ilgili araştırma yapan bir diğer önemli
araştırmacı kabul edilir. O da araştırmasında benlik saygısının başarı, aile tutumları ve sosyal uyumla ilişkisini konu edinmiştir.76 Konuyla ilgili önemli görüşleri olduğu
71 Demir, a.g.e., s.18.
72 Rod Plotnik, Psikoloji’ye Giriş, (Çev: Tamer Geniş), Kaknüs Yayınları, İstanbul, 2009, s.416. 73 Kağıtçıbaşı ve Cemalcılar, a.g.e., s.259-261.
74 Ayşegül Gür, Ergenlerde Depresyon ve Benlik Saygısı Arasındaki İlişki, Hacettepe Üniversitesi, Ankara, 1996, s.27, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
75 Güngör, a.g.e., s.33. 76 Güngör, a.g.e., s.35.
kabul edilen Maslow, benlik saygısıyla güven arasındaki ilişkileri incelemiş, Allport ise araştırmalarında özellikle düşük benlik saygısının bireyde başkalarının kendisi hakkında aşağı düzeyde görüş oluşturacağı varsayımına yol açtığını ifade etmiştir.77
Rosenberg düşük benlik saygısını kendinden nefret etme, kendini kabul etmeme, kendinden memnun olmama gibi duyguların, yüksek benlik saygısını ise bireyin kendisini iyi olarak görmesinin göstergesi olarak kabul etmektedir.78
Yörükoğlu’na göre benlik kavramının çarpıtılması benlik saygısını etkilemekte; kendini güçlü gören bir kişide benlik saygısı yükselmekte, kendini değersiz ve yetersiz bulan kişide ise benlik saygısı düşmektedir.79
Benlik saygısının pek çok etkenle ilişkili olabileceği düşünülerek yapılan çok sayıda araştırmada gençlerin benlik saygısını olumlu veya olumsuz etkileyen durumlar incelenmiştir. Ailenin sahip olduğu toplumsal yapı ve içinde bulunduğu ekonomik hal ile gençlerin benlik saygısının ilişkisi incelendiğinde üst sosyal sınıftan gelen gençlerin %51’inde yüksek benlik saygısı tespit edilmiştir, araştırmada alt toplumsal sınıflardaki gençlerde saptanan oran %38 olarak bulunmuştur. Anne baba ilgisi arttıkça benlik saygısı yükselmektedir. Ebeveynlerin boşanması benlik saygısında azalmaya yol açmakta aynı zamanda ebeveynlerden birinin ölmesi hali de benlik saygısını düşürmektedir. Annesi yeniden evlenenlerde benlik saygısında düşme görülmektedir. Kardeşi olmayanların daha yüksek benlik saygısı vardır. Erkeklerde kardeş olmadığında benlik saygısı yükselmektedir. Kardeşleri hep kız olan erkeklerde, hep erkek kardeşi olanlardan daha yüksek benlik saygısı görülmektedir.80
Benlik saygısı düşük bulunan gençlerin gösterdikleri ruhsal belirtilerin incelendiği araştırmalardan bahseden Yörükoğlu; tedirginlik, uykusuzluk, baş ağrısı, sinirlilik, iştahsızlık, karabasan, çarpıntı gibi belirtilerin düşük benlik saygısıyla ilişkili olduğunun saptandığını bildirmektedir. Yapılan araştırmalar benlik saygısının ruh sağlığıyla yakından ilgili olduğunu ortaya koymaktadır. Zorluklardan yılmama, kendine güven, başarma isteği, başarıya önem verme, iyimser olma gibi olumlu
77 Güngör, a.g.e., s.37. 78 Güngör, a.g.e., s.15. 79 Yörükoğlu, a.g.e., s.93. 80 Yörükoğlu, a.g.e., s.94-96.
ruhsal nitelikler yüksek benlik saygısıyla, kolayca umutsuzluğa kapılma, kendine güven duymama gibi olumsuz ruhsal niteliklerse düşük benlik saygısıyla ilişkilidir.81
Füsun Çetin, benlik saygısının birçok değişkenle ilişkisini incelediği araştırmada benlik saygısı ile insanlara güvenme arasında çok yakın ilişki bulunduğunu saptamıştır. Benlik saygısı arttığı oranda araştırmacıya göre insanlara duyulan güvende artış oluşmaktadır. Çetin ayrıca gençlik dönemindeki depresyon bulguları ve benlik saygısı arasında da yakın ilişki olduğunu belirtmektedir. Depresyon belirtileri arttıkça benlik saygısında düşme gözlenmekte ayrıca gençlerde hayal kurma eğilimi, yalnızlık ve içe dönüklük arttıkça benlik saygısı o oranda düşmektedir.82
Kağıtçıbaşı ve Cemalcılar, yapılan araştırmalardan hareketle düşük benlik saygısına sahip kişilerin kendilerini yetersiz, albenisiz, itici tanımladıklarını belirtmekte ve düşük benlik saygısının kaygı, yalnızlık, yeme problemleri gibi sorunlarla ilişkili olduğunu belirtmektedir.83 Araştırmacılar, yüksek benlik saygısına
sahip kişilerin kendileri hakkında olumlu düşünme, kendilerini genellikle yetenekli, alımlı ve sempatik olarak görme eğilimine sahip olduklarını belirtmekte ve yüksek benlik saygısının sosyal yaşamda atılgan ve girişken olma, kolay toplumsal ilişki geliştirme ve arkadaşlık kurma, konuşmaya isteklilikle ilişkisini ifade etmektedir. Yüksek benlik saygısına sahip kişiler yazarlara göre çevrelerindeki kişilerin tavsiyelerine göre hareket etmeyen, kendileri için en iyi olarak gördükleri şeyi kendi kararları ile uygulayabilen niteliklere sahiptir.84
Yüksek benlik saygısına sahip kişiler kendine güvenen, iyimser, başarmaya istekli, zorluklardan yılmayan kimselerdir. Bu kimseler kendilerini önemli, faydalı algılamakta, kendilerini kabul edilmeye değer görmektedir. Kişiler arası ve grup içi ilişkilerde başarı, rahat, esnek, yeni düşüncelere açık olma gibi nitelikler taşımaktadırlar. Bağımsız, aktif, yaratıcı, girişken, araştırmacıdırlar.85 86 Yüksek
81 Yörükoğlu, a.g.e., s.94-96. 82 Yörükoğlu, ag.e., s.97.
83 Kağıtçıbaşı ve Cemalcılar, a.g.e., s.259. 84 Kağıtçıbaşı ve Cemalcılar, a.g.e., s.259, 260. 85 Güngör, a.g.e, s.38.
benlik saygısına sahip kişiler kendilerini etkili olarak gören daha az depresyon, öfke, kaygı vb. olumsuz duygular hisseden kişilerdir.87
Düşük benlik saygısına sahip kişiler kendinden nefret etme, aşağılık duygusu, utangaçlık, yumuşak başlılık gibi özellikler sergileyen kimselerdir. Düşük benlik saygısı bireyin topluma yararlı olmasını kısıtlayıcı, mutlu ve başarılı hissetmesini engelleyici işlev görmektedir. Düşük benlik saygısı bireylerde kendini önemsiz, değersiz hissetmeye, endişe, kaygı duygusu geliştirmeye yol açar. Kendine ve başkalarına güven duymama, sosyal ilişkilerden kaçınma, başkalarından çabuk etkilenme, kolaylıkla inanç ve tutumların değiştirilmesi düşük benlik saygısıyla ilişkilidir. Düşük benlik saygısı içe kapanık, ürkek, silik olma gibi niteliklerle, psikosomatik hastalığa, depresyona, saldırganlığa, suç işlemeye, akademik olarak başarısızlığa yatkın olmayla ilgilidir.88 Gruplarda katılımcı olmaktan çok dinleyici
olmayı tercih etme, kolayca umutsuzluğa kapılma, kendini ifadede isteksizlik, yoğun olarak görülen anlamada yetersizlik ayrıca sosyal içe kapanma gibi özellikler yine düşük benlik saygısı göstergeleri kabul edilir.89
Görüşlerden hareketle benlik saygısının yüksek ya da düşük oluşu bireyin psikolojik sağlığını ve sosyal ilişkilerini etkilemektedir. Yüksek benlik saygısı bireyde oluşturduğu olumlu duygu durumuyla bireyin psikolojik sağlığını korur ve çevreyle ilişkilerini olumlu yönde etkiler. Düşük benlik saygısı ise bireyde olumsuz duygu durumu yaratarak bireyin psikolojik sağlığını ve çevreyle ilişkilerini kötü yönde etkiler.
1.2.1. Benlik Saygısının Gelişimi
Benlik saygısının gelişimi, benliğin bir parçası olduğuna göre benliğin gelişimiyle paralellik gösterir. Benliğin gelişiminin bebeğin çevresiyle etkileşime girdiği ve kendi bilincinin farkına vardığı 1,5 yaş civarı başlamakta olduğu bilgisini hatırlamak gerekir.
Rogers da görüşlerinde benlik saygısının gelişiminin bebeklik yıllarında başladığını belirtmektedir. Rogers, benlik saygısının gelişiminde önemli olanın
87 Cast and Burke, a.g.e., p.1049. 88 Güngör, a.g.e, s.38, 39. 89 Tukuş, a.g.e., s.17,18.
çocuğun koşulsuz sevgiyle, olduğu gibi kabul edilmesi olduğunu belirtmektedir. Maslow’a göre benlik saygısının gelişiminde çocuğun temel gereksinimlerinin giderilmesiyle birlikte sevilmesi ve saygı görme ihtiyacının karşılanması gerekir. Coopersmith’e göre de benlik saygısının gelişiminde önemli olan ailenin çocuğa içinde sevgi ve saygı barındıran olumlu tutum sergilemesidir.90
Köknel, yapılan pek çok araştırmada, benlik saygısının oluşumu ve gelişiminde ebeveyn ve çocuk arasındaki ilişkiye dikkat çekildiğini belirtir. Olumlu benlik saygısı için anne babanın bireyi sevdiği, ona güvendiği ve ilgilendiğini hissettirmesi önemli görülmektedir. Ailesi tarafından sevildiğini, kendisiyle ilgilenildiğini, kendisine güvenildiğini hisseden birey kendisini güvene, sevgiye, ilgiye layık biri olarak değerlendirecektir. Tam tersi durum yaşandığında ise sevgi ve kabul görmediği hissi bireyde düşük benlik saygısı oluşturacaktır.91
Benlik saygısının gelişimine etki eden faktörleri benlik saygısı konusunda önemli araştırmacılardan biri kabul edilen Coopersmith dört unsurla açıklamıştır:92
1. Kişi için önemi olan bireylerden gördüğü ilgi, kabul edilme ve saygı miktarı.
2. Kişinin başarıları, sahip olduğu pozisyonu ve statüsü. 3. Kişinin hedeflerine ulaşmış olması.
4. Kişinin kendisi için yapılan değerlendirmelere nasıl karşılık verdiği.
Literatürde ergenlerdeki benlik saygısının gelişimi, fiziksel çekicilik, akranları tarafından kabul edilme, anne baba desteği, sosyal ve akademik ortamlarındaki performans gibi faktörlerle de ilişkili görülmektedir. Zimmerman ve arkadaşlarına göre benlik saygısı cinsiyetten etkilenir, düşük benlik saygısı geliştirmeye daha yatkın olan kızlarla karşılaştırıldığında erkekler, yükselen veya yüksek benlik saygısı göstermeye daha eğilimlidir. Trzesniewski, benlik saygısının bireyin içinde bulunduğu gelişim dönemiyle ilişkisine değinmiştir. Trzesniewski görüşlerinde benlik saygısının genel olarak çocukluk döneminde fazla sabit olmadığını, ergenlikte nispeten sabit, genç yetişkinlikte daha sabit ve orta yaş ve yaşlılıkla beraber tekrar daha az sabit duruma geldiğini belirtmiştir.93
90 Güngör, a.g.e., s.6,7.
91 Kağıtçıbaşı ve Cemalcılar, a.g.e., s.259. 92 Gür, a.g.e., s.27,28.
Gür, çalışmasında Çuhadaroğlu’nun ergenlerin benlik saygısı gelişimine etki eden faktörleri şöyle sıraladığını bildirmektedir:94
1. Annenin yaşı küçüldükçe benlik saygısı oranı azalmakta, eğitim düzeyi arttıkça yükselmektedir. Ayrıca annenin bir işte çalışıyor olması durumu benlik saygısı üzerinde pozitif etki oluşturmaktadır.
2. Kardeşi olmayanların, tek çocuk olmayanlara göre benlik saygısı yükselmektedir. Ayrıca doğma sırası ilk olan çocuktan doğma sırası son olana doğru benlik saygısında artış oluşmaktadır.
3. Ayrılmış ailelerin çocuklarında benlik saygısı düşük bulunmaktadır.
Özetle benlik saygısının gelişimi, benliğin gelişimi gibi yaşam boyu devam etmektedir. Bu süreçte özellikle aile ve yakın çevreyle etkileşim biçiminin, bireyin sevildiğini, kabul edildiğini benimsendiğini hissetmesinin benlik saygısının gelişimini etkilediği söylenebilir. Benlik saygısının gelişimini konu edinen çok sayıda görüş benlik saygısının gelişimini etkileyen yaş, cinsiyet, akademik performans vb. farklı değişkenleri konu edinmiştir.
1.2.3. Benlik Saygısının Önemi
Yüksek benlik saygısı, bilgi ve beceri sahibi olma, gerçeklerle etkin biçimde yüzleşebilme, toplumsal destek arayışı ve geleceğe güven duyma, bireyin kendisi ve başkalarıyla barışık olma gibi daha uyumlu davranışlarla, düşük benlik saygısı ise koşulları olumsuz değerlendirme, olumsuz davranış sergileme tavır ve davranışlarıyla ilişkili görülmektedir. Plummer’a göre benlik saygısının sağlıklı düzeyde olması bireyde yedi temel yapıyı sağlamlaştırmakta ve geliştirmektedir. Bu öğeler:95
Kendini tanıyabilme: "Ben kimim", "toplumdaki yerim neresi" gibi sorularına cevap arama.
Kendisi ve ötekiler: Olaylara başkasının görüş açısından bakma, başkalarıyla işbirliği yapma, onların görüşlerine karşı saygılı ve hoşgörülü olmayı öğrenme.
Kendini kabul edebilme: Gücünün farkında olma. Fiziksel görünüşünden rahatsız olmamayı, hata yapmanın doğal olduğunu öğrenme.
94 Gür, a.g.e., s.36,37.
95 Seyit Ahmet Işın, Akademik Başarı Düzeyi Yüksek Olan Ergenlerin Benlik Saygısı ve Anksiyete Düzeyleri Arasındaki İlişkinin İncelenmesi, Üsküdar Üniversitesi, İstanbul, 2015, s.31,32, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
