Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi

ZİYA GÖK.\LP VE ONA TÜRKçüLÜ(;Ü AŞILAYANADAM:

nÜSK\iNzAnEALİBEY

AlnttinUCA"

Türkçülük fikrinin tarihigeliŞınine bakıldığındailkdikkatiçekenşahsiyet tabiikiZiya Gökalp"tir. Alıcak.Ziya Gökalp'i Türkçülük konusunda etkileyen. ona Türkçülüğüaşılayanbirivardırki.o daHüse)iıtı.:ideAliBey'dir.

Buikimütefekkir. 19. yüzyılın ikinciyarısında OsmanlıDevleti ile birlikte bütün Türk Dünyası'nın sıkınulı bir döneıninde. başka bir ifudeyle, Türk Milleti'nin onlara çokihtiyacınıııolduğu bir dönemde dünyaya geldiler.!

Rusya'nın. OsmanlıDevleti başta olmak. üzere Türk Dünyası üzerindeki baskılanveOsmanlıDevleti'ndeki istibdat yönetimi gibibazı.sebepler buikifikir adaımmn bir araya gelmelerini. "Jön Türkler" ve "İttihat ve Terakki Cemiyeti" tarafındanyapılanmücadele içinde yeralınalanıu sağladı.

Hüse)'inz<ide Ali Bey, 1889 yumda İstanbul'a geldi ve aym yıl kurulan İttihat ve Terakki. Cemiyeti'nin kurucularıarasındayer aldı!

Ziya Gökalp ise 1896'dageldiği İstanbul'daYeteriner Okulu'nakayıtoldu. Daha önceDiyarbakır'daikentanıştığıAbdullah CevdeCin tavsiyesi ileİttihatYe Terakki Cemiyeti'nin kuruculanndan İbrahimTemo ve İshak Sukı1tiile görüştü. Kısabir süre sonra da Ceıniyet'eüye oldu ve Hüseyinzcide Ali Bey ile tanışu. Bu durumu Ziya Gök:alp'in kendisişöyleizaheunektedir:"İstanbuL'agittim. O mmon İstanbul'til! tıbb(velilerin3 teşkil etmiş oltfuğu giZli bir Cemiyet varılı. OnlarUr ça/ışma,ğa başladım." 4

HÜSe)'iımide Ali Bey ve Ziya Gökalp arasında 1896 }'l1ında başlayan dostluk. i 924yılındaZiya Gökalp' in vefaunakadardevam etti,

HüseyiıtzeideAli Bey ve Ziya Gökalp,akadeınik çalışmalanndançok siyasi çalışınalarazaman ayırdılar ve İttihat ve Terakki ceıniyeti içerisinde aktif rol oynadılar.

" AÜ.Tllrkiya!AraştınnaIarı Enstitllsü TilrkTarihiUmıaııı

1 H11seyinzade Ali Bey, 1864 yılında Rus işgali alunda bulunan Azerbeycan'da Bak1l vilayetininSalyankasabasında;ZiyaGökalp ise1876yılında Diyarbakır'dadogda

2 SinaAKŞ1N,Jön Tllrkler ve İttihatve Terakki, 1st.anbul-1987, s.21-22~ Ahmet Bedevi KURAN,hıkılılpTarihimizveİttihatveTerakki,İstmıbu1-1948,8.61

3 H1lseyinz8deAli Bey,

1ttihat

ve Terakki Cemiyeti kurulduğu7JI1II8IL İstanbul'da Askeri Tıbbiye'<!e ogrenci idi. ZiyaGöka.lp iletamştııdan 1896yılında

ise,

HoseyinzadeAli Bey, TıbbiyOOen.biryılÖDce mez.unolmuştu.

4 ~ KORKMAZ, Ziya GOk.a1p Aksiyonu Meşrutiyet ve Cumhuriyet

üzerindeki

Tesirleri,lstmıbu1-1988,s.27

Hüseyi.ıtz3.de Ali Bey, Ziya Gök.alp iletanışmalarındançok önce.Tıbbiyede talebe iken "Turan" adını verdiği şu şiiri yazdı:5

"... Sizlersiniz e.v l«n-71Z-l Macar bizlere ilwan Ecdôdımızln müşterekmen:şeiTuran, Bir dinde.viz, hepimiz hakperestan, Mii1T'.kün müaVlr.'\l!lbiziİndıile Kuran? Cengizleri titre/tişuiijiila seraser Timuriarıhülanettişehin şohlnra.veber Fotihlerine geçti bütünkişver-ikoyser.....(j

A}nca Hüseyinzade Ali

Bey.

YusufAkçura'nın."Üç _{Tarz-ı Siyaset" adlı} makalesi 1904 yılında Kallire'de "Türk"

gazetesinde

yaymlanınca. "Mektub-ı Mahsus" adlı bir makale yaZlp aynı gazetede yayınlamak suretiyle "Üç Tarz-ı Siyaset" ınüııakaşasına kanşn. "Pan islaınizın" ve "Pan Türkizm"e taraflar olduğunu açıkladı.i

Hüseyiıtz3.de Ali Bey, Turan kavramını.Türk kavimleri birliğinin siyasi hedefi olarak. ilk defatartışınaalanınaçıkardı.8

Yazdığı '"Turan" şiiri ilk Türk birliği çag;nsıdır.9

Bu şiire göre. Hüseyinz:ide Ali Bey, yalnız Türkçülük taraftan değiL TUr3UCllık:: taraftarıdır. Zaten kullandığı (A Turani) taknıa adı da bunu göstennektedir. O. müslüınaıt Türklerarasında İlkTurani. yani "Paıtturanist"tir denilsehataedilmeınişolur.LO

s Ali Haydar BAYAT, Azerbeycan'm Yigit Evladı Ali Bey H:QSeYinZıide ve Türkiye'de YayınJadıAı Eserjeri, 1stanbul-I992, s.49; YusufAKÇURA,"Hüseyinıade Ali Bey", Türk Yurdll,(1331),C.VIII, S.4,s.2570

6 Al8addin KORKMAZ, "Ziya Gökal.p Aksiyonu Meşrutiyet ve Cwnhuriyeı ÜZl-rindelti Tesirleri"adlı eserinde bu şiirin )897yılında yazılmış olduğunuifade etmektedir. (Bkz. KORKMAZ, Ziya GökalpAksiyonu. ...,s.68)

7 AKçURA,"HtıseyinıBdeAliBey"TOrk. Yurdu,s.2556-2510

8 Bayram KODAMAN, "181~1920 Arası osmanlı Siyasi Tarihi", Doguştan GootıınOZe

BQyQkİslamTarihi, C.XTI,s.63-64

9 Uriel HEYD,Tı1rk Ulusçuluğımmı Temelleri, (çev. KadirGüNAY)Ankara-1919, s.l21

LO H:l1seyinzide Ali Bey'in bu ôzelligi birçok. kaynakta:ıikredilmekted Yuriy Aşatoviç Petrosyan, her nelaıdar Turancılık fikriniTorlderarasında yayılmışgericibiralamolarak göstemıelrte isede, Hüseyinı:ıideAli Bey'İn bu akımın önderi oldugunu söylemektedir. (Yuriy AşatoviçPETROSYAN,SovyetGOzQyleJönTtbtler,Ankam-i914, s.293);

-YusufAKÇURA, TürkYılı, İstanbul-l928, s.414;

-YusufAKÇURA,YeniTürkDevleti'ninÖllc1Ueri,Ankara-1981,s.i60; -"T~ılık",TürkAnsiklopedisi,Ankara-I 983, C.xxxn, s.3.

1908 yılında LL, Meşrutiyetin ilan edilmesi üzerine. Hüseyirızade Ali Bey, zorunlu olarak.gittiği. Kafkasya'dan İstanburadöndü. Ziya Gökalp ise ittihat ve TerakkiCeıniyeti'ninDiyarbakırtemsilcisi oLarakçalışmaya başladı.

ittihat ve Terakki CeıniyetiiçinistanbuL'dan sonra ikinci önemli merkez Selanik idi. Burası Ceıniyet çalışınalannın yoğunluk. kazandığı yerdi. Bu çerçevede,İttihatve Terakki Ceıniyeti'ninikiünlü simasıHüseyillZlide Ali Bey ve Ziya Gökalp. Selanik'te de birlikte çalışına iınk3nıbuldular. Cemiyet'in burada }-apılankongrelerinekatıldılar, yayınve propagandaişlerinidüzenlediler.ll

H~inzadeAliBey'in etkisindekaJaııZiya Gökalp, daha önce Hüseyinzde Ali

Bey

tarafından gündeme getirilen Türkçülük ve Turancılık fikrinin. iyice zayıflamış olan Osınanhcılık ve İttihad-ı islam fikirlerinin yerini alacak bir mefkure haline gelmesi içinça1ışu.12

H~iımideAli Bey, ulusal vetopluınsal görüşleriyle Ziya Gökal.p üzerinde etkili oldu.13 İttihatve terakki Cemiyeti'nin beşincikurucusu olarak kabul edilen HÜSe)iımideAli Beyile İstanbul'da görüşen Ziya GökaLp. ileride fikir sisteıninin temeliniteşkiledecek olaUtürklük'" meselesi iletanıştı. İstanbura geldiğindeilk.

okuduğu eserlerinden biri Leon Cahon'un"'AsyaTarihine Medhal"adlıeserioldu. Bü)ük bir ihtiınalle HÜsey1.ıtz3de Ali Bey'in ta\'siyesi ile okuduğu bu eser, o zamanıngençleriarasındailgiylekarştlanmışve"Türkçülüğünikinci~Tesi"'nde önemli tesirleriohnuştur.14

Uriel Heyd ise Hüseyinz<ide Ali Bey'in Ziya Gökalp üzerindeki etkisinişöyLe

dile getirmektedir: " ...Ziya Gökalp de dahil olmak iizere genç ayeimkm daha

dolaysız biçİ1ruie etkileyen diger bir dıirtü de Hıiseyinmcie Ali 'den gelmiştir.

Hüseyinzade Ali, }'alan arkadaşlan arasında Gökalp'in gençligincie zevkle okudugu Tı1rk-Azeri güldürülerinin yazan Ahundzdde Feth Ali de bulunan Kafkasya'lı {ieğerlihir milsll1man{iOşünürün torunu{illr...,,15

Ziya Gökalp'in Hüseyinz3de Ali Bey'den nasıl etkilendi~igöstermesi bakıımndan aşağıdaki.ifadeler oldukça ilginçtir: ...Gerçi Z(J.-'a Bey (Gökalp) için meçhuldeğilttirama, "Turan "fikrinin birdenbire ortayaatılmasındahangi s/iikler

(')eııkeden, sürükleyen) vardır? Bunlnrdan birincisi, kendisinin ele izah ettigi gibi, Ömer Seyfimin ve Ali Canib 'in "&ıde Lisan" denemeleri ve buna bağlı olnrak

ittihotçıliderlerin tecrübelerindençıkardıklanneticeler idi. Ama en kuwetli amil,

~ımı zamanda Merkez-; Umumi azası olnn (İttihat ve Terakki Cemi,veli 'nin) ve

İttihod-ı Osmani 'nin de kumculan arasında.ver alan ve o gün/erden itibaren 11 KORKMAZ,Ziya Gökalp AksiyODlL , s.126-127

12 KORKMAZ,ZiyaGökalpAksiyonn. , s.128

13 HEYD, TOrkUlusçıılU#UnUD. Temelleri, s.53~ Ahmet CAFEROOLU, "Ziya Gökalp'in Azerbeycan TOrkçtlIQAü Ozerindeki Tesiri", TOrkKlllt1lı1l,

c.n,

S.24, s.IO-I 1

14 KORKMAZ,Ziya Gökalp Aksiyona...., s.28

Ziya Gökalp, Yeni Mecmua'da yazdıgı "TOrkçtlItlkNasıl Dotdu"adlımakalesinde, HOseyinzBde Ali Bey'ink6topbanesiııdenistifadeettiginideSÖylemektedir. ( Ziya GöbJp, "Türlc:çtı1.ok Nasıl Dogdu", Yeni Mecmua, 1918, S.40, s263) GOkalp'inburada belirttiAi

tarihi896..Htıseyinı3deAliBey iletanıştı~tarihtir. ıs HEYD,Ttırkçtl10gnn IDusçıı1ugumm Temelleri. s.126

Tiirkçiiliik-Turancılıkfikirlerini.vO)-7TU1ğa çalışanHüseyinzade Ali ([uran) Bey 'dir. Ali

Bey

daha 1906 J7lzntfa Bakü 'de çı!alrdlğl "FuyfJzaf'" mecmuasında 'Turan' başlıklımnnzumeyi neşretmiş; Rusya Tiirkleri arasında "Pantilrkist"çalışmolnrda bulunmuş, A,feşnıti.vettensonra yeniden Tiirki.ve~ve dönmiiştü.. : ,..16

Mehmet Ali Tevfik ise. Hüseyinzade Ali Bey'in ve dolayısıyle İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Selanik'te ki faali)'etlerine açıklıkgetirebilecekşu ifadeleri kullanmaktadır:

" 1327/aşında (1911), iistadım Hüseyinzôde Ali Bey, can atarak bir heyet önünde altı asmlan seri beklediğimiz sözleri söylüyor, Türklere yeni bir ufuk gösteriyor, onlnrdan knhredici kaderi alnrak, yerine zinde bir umut !aliı/esi

diki,vordu. Yeni bir fikir getirerek bi~71k kWeleri ümitsizlikten kurtaran, onlara pormağryla ,vemyeşilve jo/izli bir iklim gösteren dava adamlnnnm telkin ettikleri ,verler, bunu dava edinenler için ne kadarlaymetl~vse, Hüseyinzaı/e'nin unutulmaz nutuklanndan heyecanlanan ve tireşen Selanik Türkleri nazannda o !aldar laymetlidir. .,i i

Hüseyiımide Ali Bey tarafından ortaya atılan ve kısa bir nımanda.Türk aydınlannm bü~ük.bir bölümünce benimsenen "Turan" fikri. Selanik'te detaraftar

buLdu ve "Genç Kalemler" dergisi bu yeni ideolojinin en önemli yayın organı olurken. Ziya Gökalpdeyazılanylaona yön verdi.18

Ziya Gökalp, Turancılık akıımnınilk belirtisini Hüseyinz3de Ali Bey'in "Turan"adlı şiirindebuldu. Fakat Ziya Gökalp'in 1911 deSelaılikteTevfik

seda.t

takına adıyla yaYlUIadığı "'Turan" şiiri..Türkaydınlanmdaha fazla etkiledi ve bu şiirin:

"Vatan ne Türkiyedir Türklere, ne Türkistan; Vatan bi~vükve müebbet bir ülkedir Turan..,"

ınısralan Turancılığın simgesi olarak taıllndı.19

Ancak Ziya Gökalp, buınanzumedeki ruhu. kendine"Turaıı" soyadımveren Hüseyinzade AliBey'denaldı.20

Ziya Gökalp'in kendisi de Hüseyill7.ade Ali Bey'in "Turan" adlı manzumesini..TurancılIk.mefkuresinin ilk teceUisi olarak görmektedir.21

Ancak şunu da ifade etmek gerekir ki. Hüseyinzfuie .bJi Bey tarafmdan platonik ınalııyyettedile getirilen Turancılık. Ziya Gökalp'in kaleminden çıkan

16 KORKMAZ, Ziya Gökalp Aksiyonllo ... s.128

i7 MehmetAli1EV'F1K..Turanlının

Defteri.

ıstanbul-l971 , s.37 18 KORKMAZ. ZiyaGökalpAksiyonu... s.130

19HEYD, TMUlusçuluğumDlTemelleri, s.148

20AliCaııip YÖNTEM. "Ziya Göka1p'e T1Irkçülüğü Aşılayan Adam", Yakın tarihiıniz, C.I, S.9; 8.260

ıı Ziya,GöKALP,Türkçühlğon Esasları.(HazMehmetKaplan), Ankara-1986, s.5; Bilge ERc1LASUN,"Htıseyinziide Ali Bey'inTOrltiye'deki Faaliyetleri",Azeıbeycaıı-1992, Yıl 41, S.286,~.114

"Tuffin" manzumesi ile billurl.aşmış bir inanç haline gelmiştir.22 Bu manzumeyi yayınlamalda Ziya Gökal.p. Panturanizmi benimsediğiniortaya koyınuşnır.23

Ziya Gökalp'inHÜse)lımideAli Bey'denetkiLendiğiniiddia edenlerden biri olan Ali Canip Yönteın'e göre. HÜse}lıcide Ali Bey, Ziya Gökalp'i Türkçüıük. sahasında etkiLemiştir.Ancak bu etkilenme karşılıklı görüşüp. tanışmakla değiL. Hüse)'ıımideAli Bey'in daha önce Bakü'del\CŞTettiği"Fuyüzat" dergisi ve diğer ya~1n organLanndaki yazılanm okumasUldan hasıl oLmaştur. Ziya Gökalp'in kendisideTürkçüLük feyzini. Hiiseyiımide Ali Bey'inyazılannıokumak sayesinde aldığımsöyleyip,HÜse}iımide Ali Bey'eaşınhünnet ve muhabbet gösterirdi.Hatta

Ali Bey'in SeLanik'e gelmesi ve İttihatve Terakki Ceıniyeti'ninMefkez-i Umumi

üyeli~ne

seçilmesi.. Ziya Gökalp'in

ıavsiyesi

ile

olınuştur:

24

HüSC)'lımideAliBey'in.. Ziya Gökalp üzerindeki etkisinL Dündar Akünalise şusözlerle dile getirmektedir: " ...Hiiseyinzôde Ali 'nin en önemli işlerindenbiri de, Yusuf Akçura 'mn dediği gibi, 'Onun şairane Turancılrğı, 1980'den sonra İstanbul'da diğer Turancılan, ezcümle GökalpZ~va :vı .varatmosı'olmuştur. Evet o Ziya Gökalp ki, kendinden sonra gelenleri, hususiyle bugününşuurlu Tiirkçülrığilnii ellerinde tutan Gökalp evlntlnnmyetiştirmişilir.,·25

Hilmi Ziya Ülken.. "Ziya Gökalp" adlı eserinde Durklıeim'i de Ziya Gökalp'e Hüseyinz3de Ali Bey'in 1912de tanıttığım söylerken.. Mehmet Eınin Erişirgil"Ziya Gökalp:Bir Fikir Adammm Rmnanı" adlıeserinde Ziya Gökalp'in Durklıeim'iSelanik'detanıdığımifade etmektedir.26

AliCanip Yöntemisebu Durkheim meselesineFarklıbiraçıdan )cıklaşarak

şUl1Lan söylemektedir: ...Z~va (Gökalp), mütemtltli,ven Ali Bey'e (Hüseyinznde), 'Durklurym 'i al!.. Güstav Lebon sistemsiz biradamılır. Filozofdeğildir.' dertli! Ali

Bey nezaketen Dilrkhaym'znbir eserini getirtti. Fakat hemen okumağa başlanındı. Z~va (Gökalp) ikide bir: 'Bitirdiniz mi?' diye soruyordu. Bir gün Ali Bey: 'DurkhO)-m büyük sosyolog ama ijadesi tatfı değiltfir.' dedi. Bu laftan sonra Ziya

(Gökolp) .- 'Bizim Ali Bey, kita}!oJamuık:ta da ehli keyijlirl Üslub tadım olmazsa. okuyanınz.' diyeşakaederdi. ,. ",

Hüseyiımide AliBey ve Ziya Gökalp hakkıııda.. Amerikalıyazar Tadeusz Swietoehowskiiseşunlansöylemektedir:

".. .Pantürkizm 'in kültürel çevresinin ötesinde ilkadım atan Azerbeycan'lı Hüseyinzôde Ali Bey·'dir... 'Ali Bey"in bir şiirinin başlığı olnn, Turan imzası ile yazdığı yazılarbir avuç da oLm bazı aydınlan etkilemkte twha başanlı olmuştu.

22 İsmail

HAnlB,

EdebiYeniliğimiz Tanzimattan Beri Edebiyat Tarihi, .lstanbul-l940, C.I, s.515

23 YeniTı1rkAnsiklopedisi,İstanbul-1985,C.XI, s.421O 24 YÖNTEM. "Ziya Gökalp'eTQrkçt1ltıgll AşıJ.ayan.Adam" s.259

25 DondacAKONAL,"Hiıseyinzade AliBey,.K.aftasya'daTtırkçiıl1\kHareketineBirBakış"

Çınaraltı,1942,8.28, 8.14

26 Hi.l.n,ıiZiya OLKEN, Ziya Göka1p, 1stanbul-1939, s.17-18; MehmetEminER1ŞtRG1L, ZiyaGöp!p:Bir Fikiradamının Romanı, 1sımıbul-1984,8.85

27 YO~"Ziya Gökalp'eTQrkçt1l1@Aşılayan.Adam"s.259-260

ndır.

Bunlara rasında Mı::metEmin veZ~vaCiilkalp. O'na (Hüseyinzôde Ali Bey'e) çok

ş~ borçludurkır."~

su ..

Ziya Gökalp tarafıııdan sembof.{eft.iri.len ve Türkçülerin faaliyetlerinde önemli yeri olan "Türkleşrnek. ib1aJJılaşınak. Muasırlaşınak." şeklinde sloganlaştmlanüç prensibi ilk. defa ortayaatanHüseyi.nz3de Ali Bey'dir.29

Ziya Gökalp ise bu prensipleri TürkÇilerebeniınset:miş, araştırına,inceleme ve telkinleriylede~er kanınmalannı sağ~tır.30

Hilmi Ziya Ülk.en'e göre. HüseyUıqide Ali Bey'in deWetiyle Türkçülük cereyamna girip, İttihatveTe~ Ceı. içerisinde yer alan Ziya Gökalp. yi.ne O'nun .;tkisiyle "Türkleşmek. Islarnla.şmjc. Muasırlaşınak." fikriyle. "TurancıLtk" mef'kuresini benimsedi..31

Yusuf Akçura ise bu konudakidüşüncelerini şöyLediLe getirmiktedir:

"...Türldeşmek, İskımlaşmok, Muasırlaşmok... Tilrkçülerin jaal(vetlerintfe bir veche mahiyetini haizokın bu l1çiiz umdeninasıl babası Hflseyinzatfe Ali B~'(lir. Mahza s(vasetsahasındı" biri diğerine ma 'kus gibi gon1nen Tflrk/ilk, iskımlık ve Osmanlılıksi.vasetlerinin, bu üçtarz si.vasetin, kabil-i telifolduğunuAli Beyiddia

etmişve "FIl}7izôt"'ın LO Temmuz ihtilalinden evvelÇıkmıŞnüshalanndon birimfe Türk/ük, l..,lamlık ve Avnıpnlılık' gt7)-'elerinin memzucen istihsalini tavsiye ~lemişti. Bununkı beraber, bu ilçfiZ umdeyiasıl.vaşatan, Türkçülere ~vitfen (viye benimsefen GOl«ılp Ziya olmuştur. Haseyinzade Ali B~'de basit ve hadsi bir ijadeden ibaret kakın bu esaslı fikirler. Zi}'a B~ tarafindan çok işlenmiş, çok ta 'mik ve tevsi edilmiş ve mahzd O 'nun tahriri ve şijahi telkinleri sayesinde bu günkü 'aymet ve ehemmi}'etinikazanmıştır... ..32

28 Tadeusı: SWlETOCH0WSKİ, Mtıs10maıı

cemaatten

Ulusal

KimliAe

Rus Azerbeycam,

1905-1920, (Çev.Nuray Mert),İstanbul-I988, s.52-53

29 -GOUhaıd JAsçbke,YeniTtırkiye'detsIamIık. (Çev.Hayrul1ahÖfs),Ankara-ım,s.15 -Faik GöZüBÜYÜK, "HOseyinzAde Ali Turan veTOrlcçOluıü", 0rIam,195i,S.22, s.6

-sametAÖAOOLU,Aşina Ytızler, İstanbul-I965, s.80 -AKŞ1N,JanTOrlcler veİttihatve Terakki,s.248-249 -Ahmet CAFEROOLU,Azerbeycan,İstanbul-l940, s.33

-YusufAKÇURA, "Ceditçi1iAin Tarihinden:HQseyinzıIdeAliBey"ToıtiycGOnlfllO,Kı, 1992, S.21, 8.61

-YusufBey Ve:tirov,AzerbeycanEdebiyatınaBirNazar,İstanbu1-1337,8.91

-8adettinNOZbet ERGUN, TOrlcŞairleri, İstanbul-I936/1945,C.LL, s.476-471

-"AmiEdebiyabndaTeceddnıDevri",İslamAnsiklopedisi,1staobul-1 979, C.LL,S.146-147

30 FrımçoisGEORGEON, TOrlc Milliyetçil.i#inin Kökenleri. Ankara-1986, s.154

-Mir7.a Bala Mehınetzı\de, Milli Azerbeycan Hareketi, (Yayma hazırlayan, Ahmet Karaca),Anlwa-1991 , s.17,41

-N"ıhatsamiBANARU, Resimli TOrlcEdebiyan Tarihi,İstanbul-I987,s. 1089 -AkdesN"ımetKURAT, TürlOye veRusya.Ankara-1990, s.497

"Nadir DEVLET, Rusya TOrlderininMilliMücadeleTarihi,.Aııbra-1985,s.157

31 HilmiZiyaÜLKEN.Millet.veTIII'ihŞuunı.1stanbul-I948, s.162

32

yusuf

AKçURA, "'Gök.a1p Ziya Bey Hakkında Hatıra veMolabfl1Blıır", TOrkYuıdıı.

1340, ll.seri, C.I, S:3, s.159

Uriel Heydise bu konudaşunlarısöylemektedir:

" Akçurnoğlu '(usul 1904yılınim yayınltınon tanınmış makalesinde

"Oç

Tarz-ı Si.vaset" in, )-'ani Osmanlcılık, Pan-İsltımizm ve Turancılık'ın iyi ve Mm

..'önlerini tartışmıştır. Göknlp, bu politiknlardan hiçbirisini benimsememiş ve herbirinde yer alnn bazıtemel knvramlnn kendi Türkçülük teorisine dahil etmeye

çalışmıştır. Tllrk'iım/u dergisinde 1913-1-1 dönemindeyayınltınon nuıknlelerinbir derlemesi 1918yılında Türkleşmek, İslnmltışmak, lıluasırlnşmak adı altındakitap

oltırak yayımlanmıştır.

"Göknlp, bu sloganıdaha 1907)/ılında Bakfı'dayayım/adığı FU}72zôt adlı

dergisinde Türkleri. 'Türkleşmek, İsltımlaşmak, Muasırltışmak veAl.-"nıpolı/aşmak'a

çağıran arkndaŞl HüseFinzôde A.li 'den almıştır.HüseFinzôde, bu sloganla, 'Türk

.vaşamından etkilenmeyi, Tannya islami hıralltıra göre ibadet e!me.Yi ve çağdaş

A"l-Tllpouygarlığını benimsemeyi , kastetmektedir.

.. _ Gökalp" ~u ~lk~".~tetilerinin temeli halinegetirmiş, teori ve uygulanuı yonıınden gelıştirmıştir...

İslamcılann. İslamiyetle Türkçüıüğün. Bat1cıların İslamiyetle Modem Medeniyetin uyum sağlayaınayacağını tartıştıldanbir ortamda Hüseyinz:lde Ali Bey ve daha

sonra

da Ziya Gökalp Türk kültürünün Tür\deşmek,. İslaınlaşınak. Muasırlaşınakgibiüç temel unsur üzerineinşa edilebileceğini düşünerekbunlann sentezineulaşabildiler.3.\

i.

Cengizde. bu koundaşunlarısöylemektedir:

"...Ali Bey Hüseyinzade 'nin Azerbeycan 'da orta.va attığı Türkleşmek,

l...

lam1nşmak ve/hTlıpolılaşmakşian Z~va Bey'e bir sentez olmuştur. FuyfJzôt'ltı

teşkilatlnnanfikirde ve fiilde Türkçülük, Azerbeycan gençlerinde siyasi numada istikJiileilik şeklinde yerleşenjikir muhassaltısında Z~va Gökalp'in tesiri inkiir knbul etmez bir hakikatlir.. :"3

Hüseyiımide Ali Bey'in dil konusunda 1905'lerde savunduğu, kelime üretme ihtiyacı du)'Ulduğu zaınan kelimeleri Batı Dillerinden olduğu gibi alıp, diliınizi yabancıkelimelerle doldunnaktansa, diliınizdekieksikliklerit:amamlaınak için bu dille. tarihi, dini ve edebi ilişiği olan Arapça ve Farsça'yabaşvunnanın daha akıllıca olacağı fikriııi, 1911 ve 1912 ~'lllannda Zi~'a Gökalp, çok az bir değişikliklebenimsedi.36

Millet anla)'lŞı konusunda da Hiiseyiıız:ideAli Bey ile Ziya Gökalp aynı çizgidebirleştiler. çünkü, Ali Bey de dili Türkçe, dini İslamve kendisi Türküm diyen herkesi Türk Milleti'nin içinde kabul ediyor, milletin tanıınında ıOO

özelliklere yer verenanlayışa rağbetetmiyordu?;

33 HEYD, TOIt. Ulusçulugumm Temelleri. s.173

34 HllseyinTIJNCER, TOIt. Yurdn

Ozerine

Birİnceleme,Ankara-1990, 8.51; AKÇURA, "HoseyiımideAliBey",T1lJi:Yılı,s.415

3S t.CENGİZ, "MerlıumZiya Gökalp'i Anarken", TOrk.W, 1953, 8.6,s.g

36

Hilmi.

Ziya OLKEN,Tıh"kiye'de Çagdaş diışünı.:e Tarihi, 1stanbul-I966, s.266

37 Yusaf SARINAY, TOrk.Milliyelfiliğinin TarihiGelişimi veTı1rlt 0CakIan1917-1931, 1stanbul.1994,8.179-18O

Ziya GökaLp. kadirşinas bir insandı.. Hüseyinzade Ali Bey'in üstüıılü~ıü

kabuL ve ilan etmekten çekinmedi.

ona

"Yalvaç"Lakabımverdi.1s

A)nca II Ağustos 1919'dan. L Nisan 1921 tarihine kadar Linıni ve Malta'dan aiLesine yazdığı mektuplardan 52 tanesinde Hüseyiım1de Ali Bey'e selamgöndenlIiŞ.haIiıti natınn sormuştur.39

Ziya Gökalp."TürkçüLüğünEsaslan" adlıeserinde iseHÜ5e)i.ımideAli Bey

hakkındaki düşüncelerini şöylediLe getirmektedir:

"...Abdulhamid'in son deVrinde, İstanbul'da Tiirfa;ü/iik eereyanl tekrar

ııyanmaya başladı. Rusva 'dan İstanbul'a gelen Hüseyinzade Ali Bey, Tıbbi.ve'(le Türfa;üliik esaslanm anlatıyordu. "Tumn" ismindeki manzumesi Pantııranizm mejkuresininilktecelli.~idi... ..-LLL

".. .312'de (1896) İstanbul'a geldiğim zaman ilk aldığım kitap, Leon Cahon 'un Tarihi olmuştu. Bu kitap adeta Pantürkizm mejkuresini teşvik etmek üzereyazılmışgibidir. O zaman Hüseyinzade Ali Bey -le temas ederek Türkçillük haklandaki kanaatleriniöğreniyordum...-,41

HÜ5e)inz3.de Ali Bey ve Ziya Gökalp, İttihat ve Ter.ıkki Ceıniyeti'nde

olduğugibi. Türk YurduCemıyeti.Türkocağı Ceıniyeti.Türk BilgiDerneğiTürk Vurdu Dergisi. Halka Doğru Dergisi gibi Tükrçülük fikrinin teşkilatlanınasım

sağlayanbirçok cemiyet ve mecmuada fikir ve gönüLbirliğiyaparak. ortak hedefler uğrundabirlikteçalıştılar.

Osmanlı Devleti yıkılıp. Atatürk tarafından Türkiye Cumhuriyeti DevLeti

kurulduğunıtl ise. bu iki aydın insan Atatürk'ün yanında yeraldı.!ar ve onu gönülden benimsediler.42

3S sadettinNı:ııhet ERGUN, Türk. Şairleri, 1staııbul-1936, s.417

19 Fevziye Abdullah TANSa, Ziya Gökalp K1lll.iyau-2Liımıi ve Malta Mektupları,

TIX.

Ankara-I965, s.20-585

40 GÖKALP,Türkçii.lfiğiin Esasları, s.5

41 GöKALP,tilrkçülfiğün Esasları,s.9

42 Bukonudagenişbilgiçinbakınız:

-YıısufSARINAY,Türk Milliyetçiliginin TarihiGelişimive TIlrk Ocaklan 1912-1931, Istanbul-l994

-Alaaddiıı KORKMAZ,ZiyaGö.kalp Aksiyonu Meşrutiyet veCumhuriyet

üzerindeki

Tesirlen:'~bul- ı988