KIRIM HANI MURAD G~RAY'IN ADL~~ REFORMU
Yazar: Dr. R. YU. POÇEKAYEV*Çeviren: SERKAN ACAR**
K~r~m Hani Murad Giray'~n (1089/1678-1094/1683) henüz saltanat~mn ba~lang~c~nda giri~ti~i adli reform te~ebbüsü K~r~m Hanli~~~ tarihinin girift hadi-selerinden biri olarak kar~~m~za ç~kmaktad~r. Han tahta oturduktan hemen sonra adli i~lerde, ~eriatm yerine "Cengiz Töresi"nin esas al~nmas~n~~ buyurdu ve kad~askerlik makam~n~~ ilga ederek yerine "töreba~~"m atad~. Ancak bu reformun devam~~ gelmemi~tir: çok geçmeden Murad Giray, Türkler ile birlikte askeri harekata kat~lmak için sultamn ordugâh~na geldi. Burada Vani Efendi (V. D. Smimov'un deyimi ile tam bir vavs~z evliya idi) ad~nda biri hani bunun ~eriata kar~~~ yap~lm~~~ bir irtica hareketi oldu~una ikna etti°.
Bu olay, birçok soruyu beraberinde getirmi~tir. Her ~eyden önce han~n te-~ebbüsünün, daha XV. yüzy~l~n ikinci yar~s~nda K~r~m Hanl~~~'na yerle~en ~eria-un yerine eski Türk-Mo~ol hukuk~eria-un~eria-un ihyas~na yönelik radikal bir reform ol-du~unu kaydetmek gerekir2. Murad Giray'~n çok h~zl~~ bir ~ekilde ba~latt~~~~ söz konusu reforma ayn~~ h~zla son vermesi de son derece garip bir geli~me idi.
XVIII. yüzy~l K~r~m tarihçilerinden Seyyid Mehmed R~za'n~n "Es Seb'üs Seyyar Fi Ahbar-~~ Mülüld't Tatar" adl~~ eserinde Murad Giray'~n reformu hak-k~nda malumat bulunmaktad~r. Bu eser 1737 y~l~nda II. Mengli Giray'~n buyru-~u üzerine yaz~lm~~t~r. Belki de bu kitap II. Mengli Giray ile Seyyid Mehmed
St. Petersburg Devlet üniversitesi, Hukuk Fakültesi, Ö~retim Üyesi. Rusça makalenin kün-yesi: P. 10. riouexaes, "Cy,ae6~tas~~ pecl~opma xpmmc~coro zatla Mypm-Fripest", T~op~conorwlec~alr~~ C6op~n~x 2007-2008, Mocxna, 2009, e. 320-326.
** Ege Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, GTT Anabilim Dal~, Ara~t~rma Gö-revlisi.
Asseb o-ssmiar ili Seni Planet [Es Seb'üs Soyar Fi Ahbar-z Mülüki't Tatar], Sode~ja~çiy lstonyu Knms-kih Hanov ot Mengli Gir9; Hana I-go do Mengli Girey Hana 2-go, t.e. s 871/1466 po 1150/1737 g. Soçinenie SO~la Multammeda Rizz, Kazan 1832, s. 188-189.
572 R. YU. POÇEKAYEV - SERKAN ACAR
R~za'mn ortak eseri idi3. Bu hadise birçok kez, 1880'lerde V. D. Smirnov, 1930'larda S. V. Bahru~in ve yine ça~da~~ K~r~m tarihçilerinden A. E. Gayvo-ronskiy gibi, ara~t~rmac~lar~n dikkatini çekmi~tir4. Tarihçiler Murad Giray'~n reformunu, K~r~m Hanh~~'nda Türk [Osmanl~] nüfuzunun gev~edi~ine delalet eden ayr~l~kç~~ bir sapma olarak de~erlendirme e~ilimindedirler. Ancak durum gerçekten böyle mi idi? Bu makalede a~a~~daki sorulan cevaplamaya çal~~aca~~z: Murad Giray'~n te~ebbüsü hakikaten Türk sultammn hâkimiyetine kar~~~ koyma emeli ta~~yor muydu?
Reformun hukuksal temeli olarak neden daha önce Alt~n Orda Devle-ti'nde genel ilkeleri net olarak bilinmeyen ve somut bir biçimde kullan~lmayan kadim töre hukuku tercih edilmi~ti?
Son olarak, böylesine radikal bir dönü~üme te~ebbüs eden han, neden Vani Efendi'ye bu kadar kolay itimat etti ve reformu fiilen uygulamaktan vaz-geçti?
Birinci soruyu cevaplamak üzere tarihi kaynaklar~~ inceledi~imizde, Murad Giray'~n K~r~m'da sultan~n egemenli~ine son verme niyetinde olmad~~~na ~ahit oluyoruz. Öyle ki, onun hanl~k taht~nda oturdu~u süre içerisindeki bütün eylem-leri bunun aksini kan~tlar niteliktedir.
Her ~eyden önce, han Türk Sultan'~' n~n daha ilk talebinde, Türklerin dü-zenleyece~i sefere i~tirak etmek üzere ordusunu göndermi~tir. örne~in Çihrin muhasaras~~ için, farkl~~ kaynaldara göre; 50.000 ile 80.000 aras~nda süvari gön-dermi~~ ve ku~at~lan Rus ordusu ile yap~lan muharebeye faal olarak kat~lm~~t~r5. Daha sonra Türklerin Varadin yak~nlar~nda Avusturya ile sava~~p, Türk ordu-sunun yenilgiye u~rad~~~~ ba~ar~s~z sefere kat~lmay~~ da kabul etmi~ti. V. D. Smir-nov'a göre; Murad Giray "bu sava~a sadece zorunluluk yüzünden kat~lm~~~ ve Osmanl~~ ordusunun ba~ar~~ sa~lamas~~ için herhangi bir çaba sarf etmerni~tir"6. Ancak handan, sefere kat~ld~~~ndan dolay~~ duydu~u memnuniyeti arzetmesi de
3 Bkz. N. S. Seytyagyaev, "Proishojdenie Seyida Muhammeda Riz~~ (K Voprosu o Mesto Ego
"Semi Planet" Sredi Proizvedeniy Knmskoy Istoriçeskoy Proz~~ XVIII v.)", Ku/tura Narodov
Priçerno-moyt, 2002, No: 44, s. 39.
4 V. D. Smirnov, Knmskoe Hasta° Pod Verhovenstoom Ottomasnky Port, Do JVaçala XVIII v.,
Moskova 2005, s. 248-250; S. V. Bahru~in, "Osnov~e Momenn istorii Knmskogo Hanstva", Mate-
rialt po Arkeologii, Islorii, Etnografii Tavrii, V~p. Simferopol 1993, s. 332-333; A. Gayvoronskiy,
Sozvezdie Gerayev, Simferopol 2003, s. 58-59.
P. Gordon, D~zevnik 1677-1678, Moskova 2005, s. 54,94; V. A. Lençenko, "Istoriya i To-pografiya Çigirina v XVII Veka", P. Gordon, Dnevnik 1677-1678, Moskova 2005, s. 171.
beklenmiyordu! Onun sava~lara kat~lm~~~ olmas~~ ise tarihçinin [V. D. Smimov kastedilmektedir] a~a~~daki iddias~na ters dü~mektedir: K~r~m hanlan birlilderini toplamay~~ yeti~tiremedilderini ya da K~r~m beylerinin sefere ç~kmay~~ reddettilde-rini ileri sürerek, Türklerin saf~nda sava~lara kat~lmak istemiyorlard~. Murad Giray ise bu tür mazereder uydurmam~~~ ve her zaman, hiç aksatmadan kendi ordusunu göndermeye gayret etmi~tir.
Bunun d~~~nda sultan, Murad Giray'l azletmeye karar verdi~i vakit, tebaas~~ ellerine silahlar~n~~ alarak onun taht üzerindeki hakk~n~~ savunmak için son haz~r-l~klar~n~~ yapm~~t~; ancak han itiraz etmeden sultan~n iradesine boyun e~mi~~ ve herhangi bir direni~te bulunmam~~t~r7. Bize göre; bu durum dahi onun Istan-bul'a olan ba~lil~~~na ~ahadet etmektedir.
Murad Giray Han'~n azledilme sebebi, Osmanl~~ Devleti'ne sadakatinden ~üphe edilmesinden kaynaldanm~yordu. Herhalde Vezir-i Azam Kara Mustafa Pa~a'n~n Varadin'de u~rad~~~~ hezimetin kabahatini han~n üzerine att~~~n~~ söy-lemek hiç de abart~~ olmaz. Azlolunan hana sultan tarafindan Yambolu'ya yak~n bir yerde yurtluk ba~~~land~~ ve han, ölünceye kadar, 13 y~l burada ya~ad~s. Bu olgu da han~n Osmanl~~ hâlrimiyetinden kurtulmay~~ arzulayan bir asi olmad~~~na i~aret etmektedir. Osmanl~~ Hükümeti, hanlar~n Devlet-i Ali'ye olan sadakatle-rinden en küçük bir ~üphe duydu~unda dahi bütün enerjisiyle Giraylann hesa-b~n~~ görme yoluna ba~vuruyordu. Onlardan baz~lar~~ sultarun ferman~~ ile kendi yak~nlar~~ tarafindan öldürülmü~, di~erleri ise Rodos'ta idam edilmi~lerdir vs.
Dolay~s~yla Murad Giray'~n reform te~ebbüsünün bir ba~kald~n hareketi oldu~unu iddia etmek do~ru olmasa gerektir.
~kinci soru: reformun hukuksal temeli neden töre üzerine kurulmu~tu? Bilindi~i üzere töre, Cengiz Han ~mparatorlu~u'ndan çok önce eski Mo~ol hukukunda varl~~~~ bilinen bir mefhumdu. Mo~ol Imparatorlu~u hukuk sistemi-nin de bir parças~~ olan töre, XVI. yüzy~l~n ba~lar~na kadar, imparatorluk bünye-sinden ayr~lan Cengiz soyuna mensup devletlerde de varl~~~n~~ sürdürmü~tür9. Ancak XVI-XVII. yüzy~llara gelindi~inde törenin men~ei unutulmu~~ ve bu kavram~n "müessisi" olarak Cengiz Han say~lmaya ba~lanm~~t~r. öyle ki, Fars
s. 422-423.
Halim Giray Sultan, Rozozny Kust Hanov ili ~stonYa Kruna, Simferopol 2004, s. 85; "Precis de
l'histoire des khans de Crimee, depuis l'an 880 jusqu'a l'an 1198 de l'herige, trafuit du turc par M. Kazimirski; revu par M. Amedee Joubert", journal Asiatique, Paris 1833, T. XII., s. 444.
9 Ayr~nt~l~~ bilgi edinmek için bkz. R. Yu. Poçekayev, "Evolyutsiya Töre v Sistema Mongols-kogo Srednevekovogo Prava", Mongolskaya ~mpenia i Koçevqy Mis, Ulan-Ude 2004, s. 537-540.
574 R. YU. POÇEKAYEV - SERKAN ACAR
kaynaklar~nda "Töre-yi Çingizhani" ~eklinde yer alm~~t~rm. Zahireddin Babür da Töre-yi Çingiz'den bahsetmekte ve bu töreyi, Cengiz Han'~n yasas~ndan (Yasa-y~~ Çingiz) arrmaktad~r".
Ancak unutmamak gerekir ki, töre Eski Türklere ait bir kavramd~r12 ve bu kavram~~ tevarüs edenler sadece Mo~ol hanlan de~ildi; muktedir Osmanl~~ sul-tanlan da bir ölçü de törenin varisleri idiler. Vani Efendi'nin Tatarcada Çingiz Töresi olarak geçen ve Osmanl~~ Devleti'nde kanun olarak adland~r~lan gelenek-ten (uygulamadan) bahsetmesi de bunu tasdik etmektedir. Esasen Osmanh im-paratorlu~-u'nda ~eri hukukun yan~nda töre hukukunun bulundu~u da bilinmek-tedir. Ancak paralellikleri Vani Efendi'nin bahsetti~i sultan~n kanunlar~~ ile de~il, Osmanl~~ Devleti'nde bu kanunlar~n ve eski Türk geleneklerinin temelinde olu-~an örfi adetler ile yapmak gerekmektedir13.
Her ne kadar Seyyid Mehmed R~za, Murad Giray'~n kadim töreye dönme te~ebbüsünü kmasa da, Osmanl~~ ~mparatorlu~u'nun töreye yakla~~m~~ olumsuz de~ildi. Örne~in XVII. yüzy~l Türk müellifi Hüseyin Hezarfen "Telhisü'l Beyan Fi Kavanin-i Osman" adl~~ eserinde K~r~m Tatarlanmn hukukuna ili~kin ~unlar~~ söylemektedir: "Onlar tatbik ettikleri kanunlar~n tamam~n~~ kendi dille-rinde töre diye adland~nrlar. Allaha kar~~~ dini görevlerini de Hanefi mezhebine göre ifa ederler" 14. Görüldü~ü üzere, töre hukuku ile ~eriat birlikte amlmakta ve
katiyen birbirinin kar~~t~~ olarak kullamlmamaktad~r! Anla~~ld~~~~ kadanyla, Mu- 10 G. Doerfer, Türkische und Mongolische Ele~nente im Neupersischen, Bd. I. Wiesbaden 1963, s. 264, 265, 555; A. Bennigsen, G. Veinstein, "La Grande Horde Nogay et le commerence de steppes pontiques (fm XVe siecle-1560)", Türkiye'nin Soyal ve Ekonomik Tarihi, 1071-1920, Ed. By O. Ok-yar, H. ~nalc~k, Ankara, 1980, s. 58; V. V. Trepavlov, "Tyurskie Narod~~ Povoljya i Priuralya: Ot Zolotoy Ord~~ K Moskovskomu Tsarstvu (Problema Adaptatsii)", Die Geschichte Rz~sslands im 16. und
17. Jahrhundert aus der Perspektive seiner Regionen, Herausgegeben von Andreas Kappeler, Wiesbaden 2004, s. 283. MIL yüzy~l ortalar~nda Mo~ol ~mparatorlu~unu ziyaret eden Avrupal~lar, Cengiz Ham "Mo~ol inanç hukukunun kurucusu" olarak adland~rm~~lard~r (Blcz. "~storiya Tatar" Ts. de Bridia/Per. S. V. Alcsenova i A. G. Yurçenko, Hristianskiy Mir i "Velikaya Mongolskaya impenya", SPB 2002, s. 116).
]i Memoirs of Zehir-ed-Din Baber, Emperor of Hindustan, Written by Himself in the Jagatai Türki, Transl. by J. Leyden and W. Erksine, Notes and Hist. ~ntr. by C. Waddington, L., 1826, s. 202.
12 Bkz. S. G. Klya~tormy, T. I. Sultanov, Gosudarstva i Narod~~ Evraziskih Stepy. Drez~nosti i Sredne-vekove, SPB 2004, s. 85; S. G. Klyashtomyi, "Customary Law in the Ancient Turkic States of Cent-ral Asia: The Legal Documents and Practical Reg-ulation", CentCent-ral Asian Law: An Histmical Overview.
A. Festschnfl for the ,Ninetieth Birthday of Herbert Franke, Jostens-Topeka-Kansas 2004, s. 13. 13 M. A. Ayd~n, "Pravo v Osmanskom Gosudarstve", ~stonya Osmanskogo Gosudartsva, Ob~estva i Tsivilizatsii, Moskova 2006, s. 324-327.
14 Hyuseyn Hezarfenn, "Telhisü'l- Beyan Fi Kavanin-i Osman", Os~nanskaya impenYa. Gouderstvennaya Vlast i Sotsialno-Politiçeskaya Struktura, Moskova 1990, s. 267.
rad Giray'~n reformu resmi Osmanl~~ iktidann~~ de~il sadece Müslüman ruhanile-rin en radikal güruhuna mensup baz~~ kimseleri tedirgin etmi~ti.
Hiç ~üphesiz Murad Giray'~n töreye yönelmesinin nedeni, faaliyetlerinin "ayr~l~kç~" hava yaratmamas~m istemesi idi. E~er han gerçekten de ba~~ms~zl~k elde etmeyi tasarl~yor olsayd~, töre hukukuna de~il Cengiz Yasas~'na dayan~rd~. Çünkü Cengiz Yasas~'n~n uygulanmas~~ ba~~ms~zl~~~n ilan~, hatta imparatorluk tutkusu anlam~na gelirdi. Nitekim yasa, Alt~n Orda ile Buhara'daki Sibaniler ve Cano~ullan gibi Cengiz Han soyuna mensup olup ve imparatorluk iddias~~ gü-den devletlerde büyük bir i~levsellilde yürürlükte olmu~turis. Bu devletlergü-den türeyen ve ba~ka devletlerin vassall~~~m kabul eden Kazan, K~r~m, Astarhan ve Sibir hanl~ldannda ise yasa uygulanm~yordu.
Töre, Murad Giray'~n saltanat~ndan çok daha önce K~r~m Hanl~~~'nda bu-lunuyordu. iktidar devir teslimi K~nm'da sultan~n kendi iradesiyle han tayin etmedi~i zamanlarda bu geleneklere [töre] göre yap~llyordu16. Herhalde ortak "töre" anlay~~~~ Murad Giray'~n selefi Selim Giray tarafindan kesin olarak ilga edilmi~ti. K~r~ml~~ tarihçiler Murad Giray'~n ~öyle söyledi~ini kaydederler: "Os-manl~~ sultanlanna haddinden fazla boyun e~di ve "Töre-yi Çingiz"i tamamen kald~rd~. Her i~te ~eriat~~ uygulayarak K~r~m'~n zarar görmesine neden oldu"17.
Smirnov, ilgi çekici bir tarzda ~unlar~~ ileri sürmektedir: "Murad Giray'~n kendi saltanat~nda Eski Tatar hukuku olan "töre"yi yeniden canland~rma te~eb-büsü ve ~slam ~eriat~mn bütün i~lere etkisini s~n~rland~rmas~~ ~üphesiz onun haz etmedi~i selefiyle hesapla~ma te~ebbüsü de~ildi"18. Bize göre ise, tam tersine, Selim Giray ile olan rekabet Murad Giray'~n adli reform dü~üncesini aç~klamak-ta ve onun neden ans~z~n reform te~ebbüsünden vazgeçti~ine ili~kin üçüncü soruyu cevaplamay~~ mümkün k~lmaktad~r.
Kaynaldardaki bilgilere ve ara~t~rmac~lar~n belintilderine göre, Selim Giray K~r~m hanlanndan en seçkini ve en ünlüsü idi. K~nml~lara göre, ~eriata a~~r~~
15 R. Yu. Poçekayev, "Pravovoe Nasledie Mongolskoy ~mperii v Gosudarstve Timuridov (Po
Dann~m Letopisey, Numizmatiçeskogo i Aktovogo Materiala)" Tsentralnaya Aya ot Ahemenidov go
Timuridov: Arheologiya, ~storiya, Etnografiya, Kultura. Mat-l~~ Mgdunar. JVauç. Konj: Posv. 100-letiyu Sa Dnya Rojdenya A. M Beenitskogo (Sankt-Peterburg, 2-5 Noyablya 2004 g.), SPB 2005, s. 293; R. Yu. Poçeka-yev, "Osobennosti Formirovaniya: Evolyutsii Pravovoy Sistemi Ulusa Cuçi" Tyurkologiçeskiy Sbornik, 2005, Moskova 2006, s. 302-305; A. K. Alekseyev, Politiçeskaya ~storiya Tulcay-limuridov: Po
Materia-lam Persigskogo ~sto~içeskogo Sofinenye Bahr al-Asrar, SPB 2006, s. 193.
16 Örnek için bkz. F. A. Ametka, Krimskie Hanstvo: Stanovlennya i Rozvitok De~javnosh ta Prava.
Av-ton" Kand. Di~., Harkiv 2003.
17 V. D. Smirnov, a.g.e., s. 248.
576 R. YU. POÇEKAYEV - SERKAN ACAR
ba~l~l~~~~ belki de onun tek kusuru idi. K~r~m halk~~ aras~ndaki ~öhretini güvence alt~na almak isteyen Murad Giray, çok makul ve ak~ll~ca bir tav~r sergileyerek, eski geleneklere ba~l~~ seleflerinin yetersizlilderini ortaya koydu ve bundan dolay~~ adli reform te~ebbüsüne giri~erek töreyi ihya etme yolunu tuttu.
Acaba Murad Giray bu te~ebbüsleri ile hedeflerine ula~may~~ ba~ard~~ m~? Galiba ula~t~. K~nm Tatarlannm hamn tahttan uzalda~tr~lmas~m engellemek için silaha sanlmaya haz~r olmalar~~ da buna i~aret etmektedir. Murad Giray azledildikten sonra ise han soyuna mensup kimseler aras~ndan uzun süre halef bulunamam~~t~r. XVII. yüzy~hn sonu ile XVIII. yüzy~l~n ba~~nda K~r~ml~~ tarihçi Muhammed Giray'~n bildirdi~ine göre; bütün hanzâdeler tahttan feragat etmi~-ler ve "Bu hana kar~~~ nas~l sayg~s~zl~k yapar~z?" demi~etmi~-lerdir19.
Dolay~s~yla, Murad Giray'~n faaliyetleri bir tür halkç~~ eylem idi. Vani Efendi de ~eriata dönü~~ ça~r~s~n~~ çok zaman~nda yapm~~t~: han halk~n beklenti-lerini kar~~lamaya haz~rd~; ancak sonunda Müslüman ruhanilerin bask~s~na boyun e~mek zorunda kald~. Art~k Murad Giray'~n ad~, kadim K~nm töresinin müdaf~si s~fat~yla özde~le~mi~ti (saltanat~mn sonuna kadar böyle kabul edildi) ve han reform te~ebbüsünü daha fazla ileri götürmeye gerek duymam~~~ ve münasip bir bahane ileri sürerek bu tasansmdan vazgeçmi~tir.
KAYNAKÇA
Alekseyev, A. K., Politiçeslcaya ~storiya Tukay-Timuridov: Po Materialam Persigskogo ~storiçeskogo Soçineniye Bahr al-Asrar, SPB 2006.
Ametka, F. A., Krimskie Hanstvo: Stanovlennya i Rozvitok Derjavnosti ta Praz~a. Avtorf: Kand. Dis., Harkiv 2003.
Asseb o-ssgyar ili Sem Planet [Es Seb'üs S9yar Fi Ahbar-~~ Müliiki't Tatar], Sodeda~çiy ~stonyu Knmskih Hanov ot Mengli Giro> Hana 1-go do Mengli Giro, Hana 2-go, Le. s 871/1466 po 1150/1737 g. Soçinenie So>ida Muhammeda Riz~, izdannoe ~m-peratorskim Kazanskim Universitetom pod Habludeniem Mirz~~ Kazem-beka, Adyunkt-Professora Onogo Universiteta, Velikobritanskogo Koro-levskogo i ~rlandskogo KoroKoro-levskogo Aziatskogo Ob~çestva Çlena, Kazan, 1832.
Ayd~n, M. A., "Pravo v Osmanskom Gosudarstve", istonya Osmanskogo Gosudarts-va, Ob~estva i Tsivilizatsii, Moskova 2006.
Bahru~in, S. V., "Osnov~e Moment~~ ~storü Kr~mskogo Hanstva", Material~~ po Arheologü, ~storii, Etnografii Tavrü, V~p. III., Simferopol 1993.
Baytsova, E. E., ~slam v Knmskom Hanstz~e, Sevastopol 2004.
Bennigsen, A., Veinstein, G., "La Grande Horde Nogay et le commerence de steppes pontiques (fm XVe siecle-1560)", Türkiye'nin Sosyal ve Ekonomik Tari-hi, 1071-1920, Ed. by O. Okyar, H. inalc~k, Ankara 1980.
Doerfer, G., Türkische und Mongolische Elemente im Neupersischen. Bd. I. Wiesbaden 1963.
Gayvoronskiy, A., Sozvezdie Gerayev, Simferopol 2003. Gordon, P., Dnevnik 1677- 1678, Moskova 2005.
Halim Giray Sultan, Rozomy Kust Hanov ili istoriya Knma, Simferopol 2004. Hyuseyn Hezarfenn, "Telhisü'l- Beyan Fi Kavanin-i Osman", Osmanskaya
~mpenya Gouderstvennaya Vlast i Sotsialno-Politiçeskaya Struktura, Moskova 1990. ~storiya Tatar Ts. de Bridia/Per. S. V. Aksenova i A. G. Yurçenko//
Hristians-kiy Mir i "Velikaya Mongolskaya ~mperiya", SPB 2002.
Klya~torn~y, S. G., Sultanov, T. ~., Gosudarstva i Narod~~ Evraziskih Stepy. Drevnosti i Srednevekove, SPB 2004.
Klyashtornyi, S. G. [Klya~torn~y, S. G.1, "Customary Law in the Ancient Tur-ldc States of Central Asia: The Legal Documents and Practical Regula-tion", Central Asian Law: An Historical Ove~view. A. Festschr~li for the JVinetieth Birthday of Herbert Franke, Jostens-Topeka-Kansas, 2004.
Lençenko, V. A., "~storiya i Topograf~ya Çigirina v XVII Veka", Gordon, P., Dneonik 1677-1678, Moskova 2005.
Memoirs of Zehir-ed-Din Baber, Emperor of Hindustan, Written by Himself in the Jagatai Türki, Transl. by J. Leyden and W. Erksine, Notes and Hist. ~ntr.
by C. Waddington, L., 1826.
Poçekayev, R. Yu., "Evolyutsiya Töre v Sistema Mongolskogo Srednevekovogo Prava", Mongolskaya ~mperiya i Koçevoy Mir, Ulan-Ude 2004.
Poçekayev, R. Yu., "Pravovoe Nasledie Mongolskoy imperii v Gosudarstve Timuridov (Po Dann~m Letopisey, Nurnizmatiçeskogo i Aktovogo Mate-riala)", Tsentralnaya Aziya ot Ahemenidov go Timuridov: Arheolog~:ya, istonya, Etnog-rafiya, Kultura. Mat-h M6dunar. Nauç. Konf Posv. 100-letiyu So Dnya Rojdelüya A. M Beenitskogo (Sankt-Peterburg, 2-5 Noyabp>a 2004 g.), SPB 2005.
578 R. YU. POÇEKAYEV - SERKAN ACAR
Poçekayev, R. Yu., "Osobennosti Formirovaniya: Evolyutsii Pravovoy Sistemi Ulusa Cuçi", Tyurkologiçeskiy Sbomik, 2005, Moskova 2006.
Precis de l'histoire des khans de Crimee, depuis l'an 880 jusqu'a l'an 1198 de l'herige, trafuit du turc par M. Kazimirski; revu par M. Amedee Joubert, joumal Asiatique, Paris 1833. T. MI.
Seytyagyaev, N. S., "Proishojdenie Seyida Muhammeda Riz~~ (K Voprosu o Mesto Ego "Semi Planet" Sredi Proizvedeniy Knmskoy ~storiçeskoy Proz~~ XVIII v.)" , Kultura Narodov Priçernomon~a, 2002, No: 44.
Smirnov, V. D., Knmskoe Hastvo Pod Verhovenstvom Ottomasnkoy Port~~ Do Naçala XVIII. v., Moskova 2005.
Trepavlov, V. V., Tyurskie Narod~~ Povoljya i Priuralya: Ot Zolotoy Ord~~ K Moskovskomu Tsarstvu (Problema Adaptatsii), Die Geschichte Russlands im 16. und 17. jahrhundert aus der Perspektive seiner Regionen, Herausgegeben von Andreas Kappeler, Wiesbaden 2004.
