Sinema geliyor:İlk filmler, ilk sinemacılar, ilk gösterimler

(1)

«HARBİ POPÜLER HALE GETİRELİM» DERKEN...

(2)

Yakıi| iîiı*ı lıiıijj^

H

PORTRELER 9

Çok partili demokratik rejime geçiş

sancılarının en yoğun olduğu dönemde

başbakanlığa getirildi. Cumhurbaşkanı

İsmet Paşa, bu görevi ona verirken, taraf

sız tutumu ve saygın kişiliğiyle o günler

de Meclis’te egemen olan hırçın havayı

yatıştırmayı amaçlıyordu.

1949 yılının ocak ayına kadar süren

başbakanlığı sırasında gerçekten de ta

rafsız bir tutum İzledi, mensubu olduğu

CHP’den bağımsız olmaya çalıştı. Ancak

bu tutumu, muhalefet kanadında olumlu

karşılanırken, kendi parti grubunda sert

eleştirilere neden oldu. Partili arkadaşla

rı, kendisini, muhalefetle tartışmaya gir

mekten kaçınmak ve fazla uysal olmakla

suçluyorlardı. Bütün bunlara rağmen, 17

Kasım 1947’de toplanan CHP’nin 7. ku

rultayının bekleninin dışında olaysız geç

mesi, onun getirdiği demokratik anlayış

sayesinde oldu.

Mülkiye’den sonra Fransa’da “ Ecole

Libre des Sciences Politiques” i bitirdi.

Bir süre öğretim üyeliği yaparak,

doçentliğe kadar yükseldi. Siyasetle ta

nışması, 1920 yılında Meclis’i Mebusan’a

Trabzon üyesi olarak girmesiyle oldu.

Meclis dağılınca, Ankara’ya gelerek Mus

tafa Kemal’in yanında yer aldı.

Onu, m illî mücadelenin kazanılmasın

dan sonra Lozan’da İsmet Paşa’nın yar

dımcısı olarak görüyoruz. Daha sonraki

yıllarda sırasıyla İktisat, Ticaret, Maliye

bakanlıkları yaptı. 1926 yılında da Millet

Meclisi Başkanvekilliği’ne seçildi.

İkinci Dünya Savaşı yıllarında 2. Sa

raçoğlu kabinesinde Dışişleri Bakanı ola

rak görev aldı. Türk dış siyasetinde Sov

yet baskısının ağırlık kazandığı bu dö

nemde, Türkiye’yi savaşa sokmaya yöne

lik çabalara karşı, Batıya dönük, bağım

sız bir politika izledi. 1945’te San Fran-

sisco Konferansı’nda Türkiye’yi o temsil

etti.

1946 - 1947 yıllarında Recep Peker

hükümetinin de Dışişleri bakanı oydu.

Peker’in istifasından sonra getirildiği

başbakanlığı sırasında, savaş koşulları

içinde ekonomik'dengeyi sağlayabilmek

için, linyit madenlerinde bölge halkının

zorunlu çalıştırılması kararı, orman işlet

melerinin devletin denetimine alınması

halk arasında hoşnutsuzluk yaratmıştı.

Bu tutumu nedeniyle tartışmaların boy

hedefi haline geldi.

Muhalefete karşı pasif hareket ettiği

iddialarına bu eleştiriler de eklenince,

başbakanlıktan istifa etti. 1954 seçimle

rinde milletvekilliği sona erdi. 1960 yılın

da da hayata veda etti.

Avrupa’yı ateş ve kana boğarak, bir harabe haline getiren ikinci Dünya Savaşı, birçok

ülkeyi ekonomik yönden güçsüz bırakmıştı, işte o günlerde, 7 Haziran 1947’de ABD

Dışişleri Bakanı Marshall, Harvard Üniversitesi'nde yaptığı konuşmada konuya

değişik bir yaklaşım sağladı.

Avrupa devletlerinin, ekonomik kalkınmalarını sağlamak amacıyla biraraya gelerek

ortak bir plan hazırlamaya çağıran Marshall, Amerika’nın kendilerine yardım edeceğini

bildirdi.

Savaştan büyük zarar gören Batı Avrupa devletleri, bu çağrıya hemen uydular. Paris’te

1947 yılının Temmuz ayında yapılan toplantıya Türkiye’de katıldı. Bu toplantıda,

Türkiye’nin istediği 165 milyon dolar tutarındaki yardım kabul edilmedi. Paris

Konferansı'nda Türkiye’nin kabul edilmeyen isteği, daha sonraki yıllarda Türk

hükümetinin ABD hükümetine direkt başvurması sonucu benimsendi. 1984-1952 yılları

arasında Marshall Planı çerçevesinde Amerika’dan 351.7 milyon dolar yardım alındı.

Hazırlanan yardım programı sonradan “ Marshall Planı” olarak adlandırıldı.

Bir önceki portre:

John Foster Dulles

(3)

ERM AN ŞENER

14 Kasım 1914 Cumartesi günü

çekilen «Ayastefanos Abidesi'nin

Yıkılışı» ilk Türk fil

SİNEMAYA EL ATILMASI

«HARBİ POPÜLERLEŞTİRMEK»

İÇİN AKIL

EDİLMİŞTİ

»

«

s

a

r s

»

*

-

"

' ®

K B E R , c p H A ^ G t r - R E C E K »

■

o p ü e e r

r f ö L o i...

;AL1Ş f A A lA ^ GEÇİ

ÆÆ üzyıllar öncesinden gelen 0 V birçok deney, kişisel

girişimler derken sinema ilk kez Paris’te seyirci karşısına çıktı. 28 Aralık 1895 günü Paris’te, Capucine Bulvarı’ndaki Grand Cafe’yi dolduranlar Lumiere kardeşlerin ilk filmlerinin, ilk izleyicileri oldular.

1896 yılında Lumiere kardeşlerin alıp yetiştirdikleri “ operatörler” (bunlar önce görüntü yönetmeniydiler. Filmlerinin yönetmenliğini de kendileri yapıyorlardı) dünyanın dört bir yanma dağılıp film çekmeye başladılar. Bunlardan Alexandre Promio, gezisi sırasında Yafa, Kudüs, İzmir ve İstanbul’da da kısa filmler çekti...

İlk film gösterisi de Saray’da yapıldı. Sonra Sigmund Weinberg,

Galatasaray’daki Sponeck birahanesinde halka açık ilk film gösterisini düzenledi. Daha sonra da, bu gösteriler, İstanbul'un çeşitli semtlerine yayıldı.

İlk yerleşik sinemayı, yine Sigmund Weinberg açtı. 1908’de düzenli film gösterilerine başlayan sinemanın adı “ Pathe Sineması” ydı.

Okulda film gösterisi

Şimdiki "İstanbul Lisesi” nin, o zamanki adı İstanbul Sultanisi’dir. Burada dahiliye memurluğu yapan Fuat Efendi adlı bir genç vardı Fuat Efendi, önce bir sinemaseverdir. Bu “ yeni zamanlar icadı” geniş ölçüde ilgisini çekmiş, olanaklarının elverdiği

Fuat Uzkınay, ilk Türk filmini çeken adamdır. Önce belgesel, daha sonra konulu filmler yaparak sinemacılığı

geliştiren Uzkınay, 1924-1953 arasın daki çabalarıyla da Kurtuluş Savaşı yıllarına ait birçok belgesel filmi bir- araya getirdi.

(4)

3$—

Âsinema

TÜRKİYE'YE

GİRİYOR

ölçüde her “ sinematograf” gösterisini izlemeye başlamıştır. Bu arada Sigmund W einbeig’le de tanışır ve Simleri onun sinemasında salondan değil, makinenin bulunduğu küçük odadan izleme şeklindeki ricasını kabul ettirir. Sonra çalışmakta olduğu okulun müdürü Ebulmuhsin Bey’ e, Okulda öğrencilere film göstermeyi önerir. Müdür bu öneriyi kabul eder. Tarih öğretmeni Şakir Bey filmleri seçecek (Şakir Seden de, sonra kardeşiyle birlikte ilk özel film yapımevi olan Kemal Film ’i kuracaktır), Fuat Bey de, bu filmleri gösterecektir.

«Harbi popüler

yapmak»

Büyük kentlerde yerleşik sinemalar birer, ikişer kurulurken dünyada da

savaşlarından biri başladı.

Osmanlı İmparatorluğu da bu savaşa biraz sonra katıldı, önce seferberlik ilân edildi. Sonra (Talât Paşa’nın deyimiyle) “ Harbi popüler hale getirecek” çalışmalar başladı.

^ O yılın Ağustos-Kasım ayları arasında bu konuda önemli adımlar atıldı. 2

Cİhad-ı Ekber İlân

ediliyor

Ağustos 1914 günü seferberlik ilân edildi. 11 Kasım 1914’de “ resmen” savaş açıldı, üç gün sonra da “ Cihad-ı ekber” ilân edildi.

. YEŞİLKÖY'DEKİ

’

ANIT YIKILIRKEN

|N ÇIKTI: B6YLE BİR

i ,

a n c a k

b ir

t ü r k

ALABİLİRDİ- 14

m

1914 6UNÜ DE

D ÇEKMESİNİ BİLEN

:

t ü r k

t o k t u

...

• l i f

film “Ayastefanos

k yapım'

! f J İ T

çekildikten

desi'nin Yıkılışı v Paşa, a bir süre sonra f A/man rıanya’^ ^ Z sinema kolu jusu içinde * ,r * iş, ¿oner

r

t ’ "“ 1""'

jrdurmuştu-önemh gelişmeler olmaktaydı. Her an, savaşm başlaması bekleniyordu. Ülkeler kendi ar alarmda anlaşmalar imzalıyor, hemen her yerde bir savaş hazırlığı göze çarpıyordu.

24.6.1914’de Sırp veliah tının öldürülmesi ile tarihin en büyük

1876177 Osmanlı-Rus Savaşı sırasın- dâ Rusların yaptığı Ayastefanos Abi desi. Savaştan sonra iki taraf buranın bir hayır kurumu haline getirilmesin de anlaşmışlar, ancak daha sonra anıtın bütünüyle yıkılması kararlaştı rılmıştı.

Üç gün sonra, yani 14 Kasım 1914... Sinema tarihimiz açısından önemli bir tarih... O gün, cumartesiydi ve Fatih Camii'nde, Cihad-ı ekber ilân eüirken iki, üç ayn semtte de mitingler düzenlenmişti, önceden bu konuda sinemadan da yararlanma

düşünülmüş, hattâ merkezi Viyana’da olan Sacha-Mester Gesellschaft firmasıyla anlaşmaya varılmıştı. Bu anlaşmaya göre, buraya bir çekim takımı gönderilecek, istenen olaylar filme alınıp, sonra sinemalarda gösterilecekti.

Kim çekecek?

1876/77 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Ruslar, Ayastefanos’ta (Yeşilköy) bir anıt yapma girişiminde bulunmuşlardı. Sonra taraflar, bunun bir hayır kurumu olarak kurulması konusunda anlaşmaya varmışlardı. 14 Kasım günü, bunun da yıkılması kararlaştırıldı. Yıkım olayı filme alınacaktı. Bu nedenle, Sacha... yapımevinin ekibi de Yeşilköy’e çağrıldı.

(5)

Ya kıi|. laı* i lı i ıi|i

Mitinge katıianiar, bu olay filme alınacaksa, ancak bir Türk tarafından filme alınabileceğini söylediler. Bu da, ortaya bir büyük sorun çıkardı. Çünkü 14 Kasım 1914 günü, kamerayı kullanabilen, ya da film çekmesini bilen bir tek kişi yoktu.

Gösteriyor, o halde

çeker de •••

Bu arada kim akıl etti, kimili aklına geldi bilinmez ama Fuat Efendi’nin adı ortaya atıldı. Fuat Efendi, film gösterimini biliyordu (doğaldır ki, herkes o günlerde konuya çok yabancıdır. Bu nedenle film gösterimi ile film çekiminin birbirinden apayn iki iş olduğu hiç düşünülmemiştir. Bir bakıma düşünülmediği de, iyidir. Çünkü öyle düşünülse, sinemanın başlangıcı biraz daha ertelenecekti). Rastlantılar da yardımcıydı bu, konuda... Çünkü seferberliğin ilânı üzerine Fuat Efendi de askere alın m ıştı

Hemen o bulundu daha kuvvetli bir ihtimal: Tam bir sinemasever olan Fuat Efendi de bu çekim olayım izleme fırsatım kaçırmamış, zaten oraya gelmişti). Sonra Fuat Efendi, hemen oracıkta, yabancı filmlerden ayaküstü ders aldı. Kameranın nasıl

kullanılacağım öğrendi...

«Abidenin yıkılırı»

Türkiye'de bir Türk tarafından çekilen ilk filmin öyküsü kısaca bu... Fuat Efendi, o ayaküstü dersi bittikten sonra kamerasını anıtın biraz uzağına yerleştirir ve 150 metre film çeker. Filmin adı “ Ayastefons Abidesi’ nin Yıkıhşı” dırve takvimler 14 Kasım 1914

Cumartesi gününü göstermektedir. Sinema alanında pek çok şey gibi, bu ilk film de yoktur. O da kayıptır. Gerçi Ordu Foto Film Merkezi’nde bu adı taşıyan bir filmin kaydına rastlanır ama o, sözünü ettiğimiz bu ilk film değil, başka bir filmdir.

Kısa bir süre sonra Enver Paşa, Almanya’ya gider. Orada Alman or dusunda bir sinema kolunun olduğu nu görür, çalışmalanm inceler, yararı na inanır ve dönünce Osmanlı ordu sunda da bir sinema kolunun kurul masını emreder. Bunun üzerine (1915’- de) “ Merkez Ordu Sinema Dairesi” kurulur. Halkaaçıkilk film gösteri lerini düzenlemiş, ilk yerleşik sinemayı açmış olan Sigmund Weinberg buraya müdür olur. Fuat Efendi de yardımcısı... A ynı yıl imparatorluk, Romanya’ya harp ilan edince, bir sorun ortaya çıkar. Sigmund Weinberg, Polonya asıllıdır ama Rumen uyrukludur. Bu nedenle, onun Merkez Ordu Sinema Dairesi’nin başında olmasına olanak kalmaz, tik Türk filmini çeken ve kısa bir süre MOSD’de Weinberg'in yardımcılığını

yapan (Fuat Uzkmay), Merkez Ordu Sinema Dairesi’nin başına getirilir.

İlk sinemacı

İlk filmin çekildiği 1914 ile 1916 arasındaki iki yıl süresince daha birçok belge filmi çekilir. Bunların çoğunda Fuat Efendi’nin imzası vardır: “ Anafartalar Muharebesinde İtilâf Ordularının Püskürtülmesi” , “ Harbiye Nazımım Kıta Teftişi...” vb... Bu arada başında bulunduğu MOSD çalışmalarım da yönetir. 1916’da konulu film konusunda >apılan ilk girişimde yine

Weinberg-Uzkmay İkilisinin adlarına rastlanıyor.

Bu arada savaş yenilgiyle biter. Fuat Efendi terhis edilirken, bir başka durum meydana gelin. İşgal şuasında eldeki sinema aygıtlarının düşman eline geçmemesi için MOSD’nin ve sinema çalışmaları yapan yan askeri Müdafaa-i Milliye Cemiyeti’nin elindeki tüm âlet ve malzeme, “ Malûl

(Fuat Uzkınay’ m konulu film alanındaki çalışmalarına ilerdeki sayfalarda kısaca değineceğiz). Kurtuluş Savaşı zaferlerle

sonuçlandıktan sonra MOSD yeniden düzenlenir. Uzkmay da 1924'de “ Film Çekme Merkezi Laboratuvar Grup Amirliği ” ne atanır...

Gaziler Cemiyetine” devredilir. Fuat Uzkınay da bunun başına getirilir. Fuat Uzkmay, 1924'den, 1953’e kadar burada çalıştı. Bu arada meydana getirdiği en önemli film “ İstiklâl” adlı kurgu filmidir. Bu filme 1922’de, * TB M M Orduları Sinemacılık Kolu

tarafından başlanmıştı. 1924’de, işin başına Uzkmay geçti, önce savaş sırasında çekilip de, o sırada el altında bulunan belge filmlerini bir araya getirdi. Sonraki yıllarda yine savaş yıllarında çekilmiş başka belge filmleri bulundu. Sözü geçen filme, onlar da katıldı. 1934’de Atatürk, bu filmin genişletilmesini emredince, bu iş için görevlendirilen kurula Fuat Uzkınay da alındı. Belge filmlerinin

araştırılmasına devam edildi, bazı bölümler filme alındı ve böylece 1936'da 12 bölümlük bir film meydana geldi. Bugün T V ’de izlediğimiz ve Kurtuluş Savaşı yıllarıyla ilgili filmlerin önemli bir kısmında Uzkınay’ın emeği vardır. Kimini çekmiştir, kimini arayıp bularak kaybolmamasını, ilerki kuşaklara kalmasını sağlamıştır, îki kızı, bir oğlu olan Fuat Uzkınay,

29 Mart 1956'da İstanbul'da, Göztepe’de öldü. Ankara'daki K.K. Ordu Foto-Film Merkezi’nin bir stüdyosuna, bu kuruluşa geçmiş büyük emeklerinin karşılığı olarak onun adı verildi.

İŞGAL SIRAS

, * 7

nDw s im

AJ o tT U K m m Diiş/ı

Gfî w

n

MtltKCZ ORDU SİUf

2 *

»

*

5 MAL

u

L

G

' * " * • ' * o u *

¿

“ Â ' Ö S ' 4“ «<

. sineman,r, l : , rark’ye

(6)

¿ p «Canlı Fotoğraf»,

w «Asrın Harikası»

«Endonezya'da Boğa

Güreşi»derken ortalık

birden karardı, _

korktuk...

göstereceklermiş bugün; pek

meraklı bir şeymiş...»

Dünyanın birçok

yerinde olduğu

gibi Türkiye'de de

sinema önce Saray'da

gösterildi. Halka

açık ilk gösteriyse

Galatasaray'daki

Sponeck birahanesinde

W einberg tarafından

düzenlendi

gösterilmiştir. Ayşe Osmanoğlu “ Babam Abdülhamit” adlı anı kitabından bu konuda şunlan yazıyor: — “ Bemard taklit ve hokkabazlık yapar, her yıl babamdan izin isteyerek Fransa’ya gider, birtakım yeni şeyler öğrenip gelirdi. Saraya sinemayı bu getirmiştir. O zamanki sinemalar şimdiki gibi değildi. Perde büyük fırçalarla iyice ıslatılır, (film) küçük parçalar (halinde) gösterilirdi. Bu parçalar pek karanlık görülür, film bir dakikada biterdi.

Türkiye'de sinemacılığın gelişmesine öncülük eden Sigmund Weinberg, film yapımevlerinden PathĞ'nın Türkiye mümessilliğini almıştı. Yukardaki afiş, Weinberg’in Pathâ’den alıp İstanbul'da gösterdiği filmlerden birine ait...

| lk Türk filminin çekildiği | günü sinemanın bizdeki

başlangıcı olarak

kabul ediyoruz. Ama gösterim olarak sinema cok daha önce gelmişti.

— “ Çok önce ama ne zaman? Bu soruya eksik de olsa bir cevap bulabiliyoruz. Dünyanın birçok yerinde olduğu gibi memleketimizde de sinema ilk defa sarayda

Filmleri gösteren

kimdi?

Burada bir nokta karanlıkta kalmaktadır. Saray’da 1896/97’lerde

(7)

Y a k ı n. T a r i la i ıifiz

sinema oynatıldığı muhakkaktır ama gösteriyi yapanın kimliği hakkında iki ayrı iddia vardır. O günlerde sarayda bulunan Ayşe Osmanoğlu’na göre filmleri gösteren ‘Sihirbaz Bemard” dır.” Rakım Çalapala ise “ saraya sinemayı Didon adlı sakallı bir Fransız ressamının” soktuğunu yazıyor. Zahir Güvemli ise “ ismi bilinmeyen bir Fransız ressamından” bahsediliyor.

İlk gösteri

Halka açık ilk gösteriyi ise Sigmund Weinberg, Galatasaray’daki Sponeck birahanesinde düzenlemiştir.. Sinema tarihimiz açısından mutlu bir rastlantı demek gerek, o ilk gösteriye (o sıralar Galatasaray Lisesi’nde öğrenci olan) Ercüment Ekrem Talu da gitmiş, yıllar sonra o günkü anılarım şöyle anlatmıştır:

“ — .. .Tam senesini söyleyemeyeceğim ama galiba 1896/97 sıralarında idi. Bir cumartesi günü rahmetli ağabeyim N ijat’la mektepten çıktık, eve gidecektik. Nehari arkadaşlarımızdan biri yolumuzu kesti:

— “ Haberiniz var mı?” dedi. “ Şurada Sponeck salonunda bugün

sinematograf göstereceklermiş. Pek meraklı bir şey diyorlar...”

.. .öğleden sonra evden izin koparmak kolay oldu... Kapıdan, onar kuruş vererek girdik. En ön sırada yer bulduk oturduk. Zaten çok kalabalık olmadı. Sıralar dolmadı bile. Nerede sinemalardaki tehalük...

Ortalık kararınca...

Karşımızda bir, bir buçuk metrelik bir beyaz perde duruyordu. Yan duvarlardaki ilanlardan bir şey anlamıyorduk: “ Canlı Fotoğraf ’ , “ Asrın Harikası” , "Endonezya’da Boğa Güreşi” ... Derken ortalık birden karardı, korktuk...

Acayip

hareketler...

Avrupa’nın bir yerinde bir istasyon. Bacasından fosur fosur kara dumanlar savuran bir lokomotif.. Rıhtım üstünde telaşlı, telaşlı insanlar gelip, gidiyor. Hepsini sara nöbeti tutmuş sanırsınız. Hareketler o kadar hızlı, ölçüsüz, acaip...

Mektepte bunun münakaşası

I

LOCA 65, DUHULİYE 5 KURUŞ

İşte 1910 yılından bir ilân: “ Şehzadebaşı’nda kain Ferah Tiyat

rosu /Mösyö Vaynberg idaresinde” şeklinde başlıyor, 45 kişilik

Yeni Osmanlı Tiyatrosu ile Benliyan'ın Millî Operet Kumpanya

sının müştereken Ceza Kanunu adlı oyunu temsil edeceklerini

bildiriyor. Hayli uzun olan ilân, bundan sonra şöyle devam ediyor:

Serinlik için tiyatromuza müteaddit vantilatörler vazgedilmiştir.

Köylerde sakin tiyatro-perveranın gece avdet vapurlarına yetişebil

meleri için bundan böyle her gece evvelâ piyes sahne-i temaşaya

va’‘zedilip, tamam alafranga saat birde sinema numrolarına itibar

olunacaktır.

Sinematograf

1. Bahr-i müncemidden birmanzara-i lâ tife ...renkli sinema

2. Bir damadın sergüzeşti...büyük dram

3. Gigadan ve imzasız mektup... komik

4. Buvaro’nun şıklığı...komik

5. Littli Morîç sevdada... komik

Dünyanın en meşhur fabrikası olan “Pate Frer” şirketinin kurde-

lâları ba-mukavele yalnız tiyatromuza mahsustur.

Fiyatlar:

Avensen localar... 65 kuruş

Birinci s ın ıf... 55 kuruş

İkinci s ın ıf... ' ... ' ...45 kuruş

Üçüncü s ın ıf... ' . . . . 35 kuruş

1. Mevki koltuk...' ...' ...' . 11 kuruş

2. Duhuliye Mevki sandalya...8 kuruş

Mektepliler için 1. mevki koltuk... 5 kuruş

k ı t s a m m

I

İ

i

1

Lumière kardeşlerin ilk filmleri arasında yer alan, “Trenin Gara Gelişi"nden bir sahne. Lumlére’ler bundan başka “Sulanan Sulayıcı",

"Lumière Fabrikalarından Çıkış" jib i filmler de yapmışlardı...

haftalarca sürdü. İstanbul halkı da ekseriyetle bu mevzu üzerinde konuşuyordu. Kimi bu sihirli icadı gidip görmeyi günah sayıyor, kimi gidip gördüğünden dolayı tövbe ediyor, ileri fikirliler ise bir medeniyet unsurunun daha yurda girmiş olduğuna seviniyorlardı.

Hayal perdesinde

İşte ilk sinema, sinematograf namı altında İstanbul’a böyle geldi, böyle başladı” Weinberg, Sponeck birahanesinde başlattığı gösterileri yine Beyoğlu’ndaki Concordio’da devam ettirdi. Anlaşılan Weinberg “ film gösterileri” ni deneyen diğerleri gibi bu işi bir gel-geç olarak

görmüyor, ilerde sinemacı olmayı kuruyordu. Beyoğlu yakasında deneyip büyük rağbet gördüğü gösterileri bir de İstanbul yakasında denemeyi düşündü: Bunun için araştırmalara başlaymca isteği için çok uygun bir yer buldu.

Şehzadebaşmdaki Fevziye

kıraathanesi... Üstelik kahvede ünlü Karagözcü Kâtip Salih Efendi’nin hayal perdesi de hazır duruyordu. Böylece Osmanlı temaşasının baş kösesi olan Direklerarası’nda sinema ilk kez bir Karagöz perdesinin aracılığı ile halka sunuldu.

(8)

:r.

TÜRKİYE'YE

GİRİYOR

Türkiye'de

*

sinema

olan "Mürebbiye"den bir sahne: Fran

sız mürebbiye Anjel, Sadri ile bahçe de dolaşıyor...

savaşın eline doğmuştu

1917 YILINA GELİNDİĞİNDE

GÖSTERİM O LA R A K 21 YILLIK BELGESEL

FİLM A LA N IN D A DA 3 YILLIK BİR GEÇMİŞE SAHİP

SİNEM ADA BAŞLAN IP BİTİRİLM İŞ BİR TEK

KO NULU FİLM E R ASTLAN M IYO R D U

S

inema, Türkiye’de son derece şanssız bir başlangıç yaptı. 1914 yılında, ilk film çekildiğinde Osmanlı imparatorluğu da savaşa girmişti. Sinema ilk

adımlarım hep savaş içinde attı... Ama ilk yılların çalışmasına topluca bakıldığında ilk Türk sinemacılarının, bu yıllan verimli sayılabilecek bir toplamla kapadıktan görülüyor. 0 bir

yana, bu şanssız başlangıç, bir başka şansı yarattı. O dönemde çok sayıda belge filmi çekildi, bunların hiç değilse Lir kısmı sonraki kuşaklara kalabildi.

İlk konulu filmler

ilk Türk filmi, bir belgeseldi, ilk konulu film ise, ondan tam 3 yıl sonra çevrildi. Peşpeşe çevrilen “ Pençe” ve “ Casus” adlı ilk konulu filmlerimizin yönetmeni, sonraki yıllarda gazeteci olarak büyük bir ün kazanacak olan Sedat (Simavi) beydi...

Ama o filmlerden önce başlanan ve çeşitli nedenlerle yarım kalan iki film daha var. "Pençe” ve “ Casus” a geçmeden önce, onlarla ilgili kısa notlar sunalım.

Sinemanın ilk yıllarında adım sık sık duyduğumuz Sigmund Weinberg, ilk konulu film yapma girişiminde bulunan sanatçıdır. 1916’da, Weinberg, Merkez Ordu Sinema Dairesi’nin müdürüydü, Fuat Uzkmay da yardımcısı... M OSD’nin biraz dersinde de Benliyan Topluluğu temsiller vermekteydi. Weinberg, Benliyan’ la anlaştı. Topluluğun oyunlarından biri, o kadroyla filme çekilecekti.

Oyun olarak “ Leblebici Horhor A ğa ” seçildi. Filmde Benliyan Topluluğu hemen hemen tam kadroyla oynuyordu. Yönetmenliği Weinberg üstlenmişti, görüntü yönetmeni de Fuat Uzkmay’dı... Çalışmaların hayli ilerlediği bir sırada, filmin başrolünü oynayan oyunculardan biri ölünce bu film yanm kaldı.

Bu durum Weinberg’i yıldırmadı, aynı toplulukla hemen yeni bir filme

1921'de. güldürü İlimlerinin revaçla oluşu gözönüne alınarak yapılan "Bican Efendi" tutunca, bundan üç filmlik bir dizi doğmuştu. Burada dizinin ilk filmi "Bican Efendi Vekilharç”tan bir sahne.

(9)

Yakut. T a ri lıiıi|i^

başladı. Bu kez “ Himmet Ağanın izdivacı” filme almıyordu. Bu filmin çekimi de bir hayli ilerledi ama, o da bitirilemedi. Çünkü, arada filmde oynayan artistlerin çoğu askere alınmış, kadro dağılmıştı. Aradan iki yd geçtikten sonra Fuat Uzkınay önceden çekilmiş bölümleri toparladı, kadroyu biraraya getirdi ve filmi tamamladı (1916-18).

«Casus» ve «Pençe»

Aradan bir yıl geçip, 1917’ye gelindiğinde durum şuydu: Gösterim olarak 21 yıllık, belgesel film alanında da 3 yıllık bir geçmişe sahip olan sinemada henüz bitmiş bir konulu filme rastlanmıyordu. O yıl 18

yaşındaki bir genç (Sedat Simavi) Müdafaa-i Millîye Cemiyeti’ne konulu film çekmeyi önerdi. Bir “ sinema kolu” olan ve birçok belgesel film yaptırmış olan Cemiyet, bu öneriyi olumlu karşıladı. Bunun üzerine Sedat bey 1917 yılı içinde iki konulu filme başladı (ve daha önemlisi), bunları bitirdi.

“ Casus” adlı film hakkında, ne yazık ki, yeterli bilgimiz yok. Buna karşılık “ Pençe” hakkında, az da olsa bazı şeyler biliniyor. Filmin konusu, Mehmet Raufun aynı adlı piyesinden alınmıştır. Filmin görüntü

yönetmenliğini (ki, diğer filmi de o çekmiştir), Yorgi yapmıştır. Filmin konusu ise, kısaca şöyledir: “ Pertev’ e göre evlilik insanı “ Pençe” gibi sıkan bir şeydir. Eniştesi Ferit ise bunun tam tersini düşünür. Müşterek dostlan olan thsıf da, Pertev’ le aynı kanıdadır. Sonra Pertev, Leman adlı bir kötü kadına aşık olur. Vasıf da bir evli kadınla ilişki kurar. Kadının

kocası \4i8iFı vurur. Pertev’de aşık olduğu kadın tarafından aldatılır. Bu olaylardan sonra ikisi de evlilik hakkındaki kanılarını değiştirirler.

«Mürebbiye»:

İlk sansür

ilk sansürün uygulandığı film olan “ Mürebbiye” 1919 yılında, Malûl Gaziler Cemiyeti tarafından yaptırılır. Yönetmeni Ahmet Fehim, görüntü yönetmeni Fuat Uzkınay’ dır. Filmde Fransa’da dostuyla kavga ettikten sonra İstanbul’a gelen Angel’ in, mürebbiye olarak girdiği Dehri Efendi’ nin evinde neden olduğu olaylar anlatılır. Ahmet Fehim, Kalitea, Verruti, Behzat Butak, Raşıt

Rısa, Bayzar’ ın oynadıkları film ilk kez İstanbul’da gösterilmiş ve işgal makamları tarafından (Filmdeki Anjel’in kişiliğinde Fransızları küçük düşürdüğü gerekçesiyle), İstanbul dışında gösterimi yasaklanmıştır.

Hafifmeşrep Binnaz

Aym yıl çevrilen “ Binnaz” , “ Miirebbiye” den biraz daha kısa bir filmdir. (“ Mürebbiye” 75 dakika, “ Binnaz” 45 dakika) Yönetmen, örüntü yönetmeni aynıdır. Filmde başrolleri Blanche, Rana Dilberyan, Hüseyin Kemal, Ekrem Oran paylaşırlar. Film, bir aşk hikâyesini konu edinir: “ Binnaz, hafifmeşrep bir kadındır. Efe Ahmet ve Hamza bey adlı iki aşığı vardır.. Kadm aslmda Hamza bey’ i sevmekte, ama Efe Ahmet’ in şerrinden korktuğu için ondan da kopamamaktadır. Sonra Hamza bey, Binnaz’ ın Efe Ahmet’le

olan ilişkisini öğrenir, iki erke :k kavga ederler. Sonra olaylar gelişir. Finalde Ahmet, aradan çekilir.

“ Mürebbiye” nin özelliği, işgal İstanbul’unda dolayh yoldan da olsa bir tepkiyi dile getirmesidir. Zaten sansür edilmesi de bundandır. “ Binnaz” m özelliği ise, daha farklı... Film, bir uyarlama olmanın

ötesindedir. Gerçi “ Binnaz” adlı bir oyun vardır. Film de Y usuf 3 Siy a Ortaç’ m bu piyesinden uyarl anmıştır ama piyesin şiir olarak okunması 20 dakika sürmektedir, film 45 dakikadır. Piyeste yer almaj 'an bazı diyaloglar, filmde vardır. Onun yanısıra “ Binnaz” o yıllara f'öre büyük bir masrafla çevrilmi: ?, 5.000 liraya malolmuştur. “ A fiş” 'bastırılan ilk film de “ Binnaz” dır. Kesin olarak doğrulanmamış ama yalanle ınmamış bir kaynağa göre “ Binnaz” aym zamanda yurt dışma satılan ilk Türk filmidir.

«Bican Efendi»

dizisi

Arada yarım kalmış film.'tere de rastlanıyor: “ Sultan Selim' i Salis” , “ Tombul Aşığın Dört Sevg,ilişi” , “ Binbirdirek Vak’ası” v b .... Yine bu dönemde 3 kısa filmden oluşan bir dizi var... Bu dizide çıkış nokts ısı olarak Şarlo alınır (Ama bu, sormadan çok değiştirilir). Konu olarak da Riche’nin “ Le Prétexte” adlı eserinin

uyarlaması olan “ Hisse-i i jayia” dan yararlanılır.

Aslmda, Ibnürrefik Ah met Nuri bu piyesi, önce adapte etmemiştir. “ Bahane” adıyla tercümo edip bir topluluğa vermiştir. Provaların ilerlediği bir sırada toplu luk dağılınca temsil kalmış, 1. Ahmet Nuri de piyesi yeniden ele alarak uyarlamıştır. Bu uyarlama Darülbedayi’ cle (sonradan, Şehir Tiyatrosu) “ Hisse-i Şayia” adıyla oynamıştır. Piyes ite Bican Efendi adlı bir tip vardıı \ Bu rolde Fikret Şadi (Karagözoğl u) oynar ve çok tutulur.

1921 ’de, o yıllarda kıs la güldürü filmlerinin moda oluşu < la hesaba katılarak “ Bican Efend i” adıyla bir kısa film çevrilir. Bu tu tulunca “ Bican Efendi Mektep Hocası’ ’ , “ Bican Efendi’nin Rüyası” adi ı iki film daha çevrilir. Üç filmin başn ol oyuncusu ve yönetmeni Fikret Şadi: dir (ikinci ve üçüncü filmlerin senar sosunu da o yazar). “ Bican Efendi Vekilharç” ta Şehber Karagözoğlu, 1 .Galip Arcan, Behzat Butak, Nurett in Şefkati diğer önemli rolleri oynarlar .

1922’de ilk özel film yapımevi olan Kemal Film kurulur, < laha önce dışarda film yönetmeı iliği yapmış olan Muhsin Ertuğrul burı ıdaki ilk filmine başlar. “ İstanbul’da IBh Facia-i Aşk” (veya diğer adıyla “ Ş işli Güzeli Mediha Hanımın Fac ia-ı Katli” ) adlı filmle sinemamızın il) ı yılları kapanır, “ Muhsin Ertuirrul Cı ıfrı” hneW

Çevrildiği yıllara göre büyük bir masrafla (5.000 lira) gerçekleştirilen "Binnaz" ilk kez afişi bastırılan filmdi. Doğrulanmamış fakat yalanlanmamış da olan bir iddiaya göre “Binnaz" yurt dışına satılmıştı.