Diyarbakır Ziya Gökalp Yazma Eserler Kütüphanesinde yer alan Arapça gramere dair eserlerin tasnif ve tanzimi

(1)

T.C.

SELÇUK ÜNİVERSİTESİ

SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

DOĞU DİLLERİ VE EDEBİYATLARI ANABİLİM DALI

ARAP DİLİ VE EDEBİYATI BİLİM DALI

DİYARBAKIR ZİYA GÖKALP YAZMA ESERLER

KÜTÜPHANESİNDE YER ALAN ARAPÇA GRAMERE

DAİR ESERLERİN TASNİF VE TANZİMİ

Rıfat IŞIK

YÜKSEK LİSANS TEZİ

DANIŞMAN

Prof. Dr. Recep DİKİCİ

(2)

II

İÇİNDEKİLER

BİLİMSEL ETİK SAYFASI _________________________________________ XI YÜKSEK LİSANS TEZİ KABUL FORMU ____________________________ XII ÖNSÖZ __________________________________________________________ XIII ÖZET ___________________________________________________________ XV SUMMARY ______________________________________________________ XVI TRANSKRİPSİYON SİSTEMİ _____________________________________ XVII KISALTMALAR _________________________________________________ XVIII

GİRİŞ

A. YAZMACILIĞIMIZIN TARİHİ VE DİYARBAKIR ZİYA GÖKALP YAZMA ESERLER KÜTÜPHANESİ TARİHÇESİ ______________________ 1

A.1. Yazmacılığımızın Tarihi ______________________________________________ 1 A. 2. Diyarbakır Ziya Gökalp Yazma Eserler Kütüphanesi Tarihçesi ____________ 3 B. YAZMA ESERLER HAKKINDA GENEL BİLGİ _____________________ 4

B.1. Bir Yazma Eser Nüshasını Değerli Kılan Temel Unsurlar __________________ 4 B. 2. Yazma Eserlere Ait Bazı İfadelerin Tanımı ______________________________ 6 C. ÇALIŞMADA TAKİP EDİLEN METOT ___________________________ 11

BİRİNCİ BÖLÜM

1. DİYARBAKIR ZİYA GÖKALP YAZMA ESERLER

KÜTÜPHANESİNDEKİ NAHİV İLMİ İLE İLGİLİ ESERLERİN TAVSİFİ el-‘Avâmilu'l-Cedîde ____________________________________________________ 13 el-‘Avâmilu'l-Cedîde ____________________________________________________ 14 el-‘Avâmilu'l-Cedîde ____________________________________________________ 15 el-‘Avâmilu'l-Cedîde ____________________________________________________ 16 el-‘Avâmilu'l-Cedîde ____________________________________________________ 16 el-‘Avâmilu'l-Cedîde ____________________________________________________ 17 el-‘Avâmilu'l-Mie ______________________________________________________ 18 el-‘Avâmilu'l-Mie ______________________________________________________ 19 el-‘Avâmilu'l-Mie ______________________________________________________ 20 el-‘Avâmilu'l-Mie ______________________________________________________ 21

(3)

III

el-‘Avâmilu'l-Mie ______________________________________________________ 21 el-‘Avâmilu'l-Mie ______________________________________________________ 22 ed-Durretu'ş-Şinvâniye ‘alâ Şerḥi'l-Acurrûmiyye fî ‘İlmi’l ‘Arabiyye ___________ 23 el-Elfiyye _____________________________________________________________ 24 el-Elfiyye _____________________________________________________________ 25 el-Elfiyye fi’n-Naḥv _____________________________________________________ 26 el-Elfiyye _____________________________________________________________ 27 Evżaḥu'l-Mesâlik _______________________________________________________ 27 el-Fevâidu's-Ṣamediye fî ‘İlmi'l-‘Arabiyye __________________________________ 29 el-Fevâidu'ż-Żiyâiye fî Ḥalli Müşkilâti'l-Kâfiye ______________________________ 30 el-Fevâidu'ż-Żiyâiye fî Ḥalli Müşkilâti'l-Kâfiye ______________________________ 31 el-Fevâidu'ż-Żiyâiye fî Ḥalli Müşkilâti'l-Kâfiye ______________________________ 32 el-Fevâidu'ż-Żiyâiye fî Ḥalli Müşkilâti'l-Kâfiye ______________________________ 32 el-Fevâidu'ż-Żiyâiye fî Ḥalli Müşkilâti'l-Kâfiye ______________________________ 33 el-Fevâidu'ż-Żiyâiye fî Ḥalli Müşkilâti'l-Kâfiye ______________________________ 34 Ḥadâiḳu'd-Deḳâiḳ ______________________________________________________ 35 Ḥadâiḳu'd-Deḳâiḳ fî Şerḥi Risâleti ‘Alâmeti'l-Ḥaḳâiḳ ________________________ 36 Ḥallu Esrâri'l-Aḫyâr ‘alâ İ‘râbi İẓhâri'l-Esrâr ______________________________ 37 Ḥallu Ma‘âḳidi'l-Ḳavâid ________________________________________________ 38 Ḥâşiye ‘alâ Dîbâceti'l-Miṣbâḥ ____________________________________________ 39 Ḥâşiye ‘alâ İmtiḥâni'l-Ezkiyâ_____________________________________________ 40 Ḥâşiye ‘alâ Şerḥi Dîbâceti'l-Miṣbâḥ _______________________________________ 42 Ḥâşiye ‘alâ Şerḥi Dîbâceti'l-Miṣbâḥ _______________________________________ 43 Ḥâşiye ‘alâ Şerḥi Dibâceti'l-Unmûzec fi'n-Naḥv _____________________________ 44 Ḥâşiye ‘alâ Şerḥi'l-Kâfiye ________________________________________________ 45 Ḥâşiye ‘alâ Şerḥi'l-Kâfiye ________________________________________________ 46 Ḥâşiye ‘alâ Şerḥi'l-Kâfiye ________________________________________________ 46 Ḥâşiye ‘ala'l Kâfiye fi'n-Naḥv ____________________________________________ 47 Ḥâşiye ‘ala'l-Fevâidi'ż-Żiyâiyye ___________________________________________ 48 Ḥâşiye ‘ala'l-Fevâidi'ż-Żiyâiyye ___________________________________________ 49

(4)

IV

Ḥâşiye ‘ala'l-Fevâidi'ż-Żiyâiyye ___________________________________________ 50 Ḥâşiye ‘ala'l-Vâfîye _____________________________________________________ 53 Ḥâşiyetu'd-Żav ________________________________________________________ 54 Ḥâşiyetu'l-Ḥâşiye ‘alâ Şerḥi Dîbâceti'l-Miṣbâḥ ______________________________ 55 Ḥâşiyetu'l-Ḥâşiye ‘alâ Şerḥi'l Fevâidi'ż-Żiyaiye _____________________________ 55 Ḥâşiyetu'l-Ḥâşiye ‘alâ Şerḥi'l-Kâfiye ______________________________________ 56 Ḥâşiyetu'l-Ḥâşiye ‘alâ Şerḥi'l-Kâfiye ______________________________________ 57 Ḥâşiyetu'l-Ḥâşiye ‘alâ Şerḥi'l-Kâfiye ______________________________________ 58 Hidâye Ẕevi-l-Elbâb ilâ Mûṣılit-Ṭullâb ilâ Ḳavâ‘idi’l- İ‘rab ___________________ 59 el-Iṣlâḥ fî Şerḥi Dîbâceti'l-Miṣbâḥ _________________________________________ 60 el-İ‘râb ‘an Ḳavâ‘idi'l-İ‘râb ______________________________________________ 61 el-İ‘râb ‘an Ḳavâ‘idi'l-İ‘râb ______________________________________________ 62 el-İ‘râb ‘an Ḳavâ‘idi'l-İ‘râb ______________________________________________ 63

İ‘râbu'l-Kâfiye ________________________________________________________ 64

el-İfṣâḥ ‘ala'l Kâfiye ____________________________________________________ 64 el-İftitâḥ ‘ala'l-Miṣbâḥ __________________________________________________ 65 el-İftitâḥ ‘ala'l-Miṣbâḥ __________________________________________________ 66 el-İftitâḥ ‘ala'l-Miṣbâḥ __________________________________________________ 68 el-İftitâḥ ‘ala'l-Miṣbâḥ __________________________________________________ 69 el-İftitâḥ ‘ala'l-Miṣbâḥ __________________________________________________ 70 el-İftitâḥ ‘ala'l-Miṣbâḥ __________________________________________________ 72 İmtiḥânu'l-Eẕkiya fî Şerḥi Lubbi'l-Elbâb ___________________________________ 72 el-Îżâh fî Şerḥi’l-Mufaṣṣal _______________________________________________ 73 İẓhâru'l-Esrâr _________________________________________________________ 75 İẓhâru'l-Esrâr _________________________________________________________ 76 İẓhâru'l-Esrâr _________________________________________________________ 77 el-Kâfiye ______________________________________________________________ 78 el-Kâfiye ______________________________________________________________ 79 el-Kâfiye ______________________________________________________________ 79 el-Kâfiye ______________________________________________________________ 80

(5)

V

el-Kâfiye ______________________________________________________________ 81 el-Kâfiye ______________________________________________________________ 82 Ḳaṣîde fî Beyâni'l-Müennesi's-Semâ‘iye ____________________________________ 82 el-Ḳaṣîdetu'l-Muvaşşaḥ bi'l-Esmâi'l-Müennes _______________________________ 83 Keşfu’l Vâfiye fî Şerḥi'l-Kâfiye ___________________________________________ 84 Keşfu'l-Esrâr __________________________________________________________ 85 Kitâbu'l-Ḥamdiye ______________________________________________________ 86 el-Meḳâṣıdu'n-Naḥviyye fi Şerḥi Şevâhidi'n-Elfiye ___________________________ 87 el-Miṣbâḥ _____________________________________________________________ 88 el-Miṣbâḥ _____________________________________________________________ 89 el-Miṣbâḥ _____________________________________________________________ 90 el-Miṣbâḥ _____________________________________________________________ 90 el-Miṣbâḥ _____________________________________________________________ 91 el-Miṣbâḥ _____________________________________________________________ 92 Mu‘ribu'l-‘Avâmili'l-Mie ________________________________________________ 93 Mu‘ribu'l-‘Avâmili'l-Mie ________________________________________________ 94 Mucîbu'n-Nidâ ilâ Şerḥi Ḳaṭri'n-Nedâ _____________________________________ 96 el-Mufaṣṣal ____________________________________________________________ 97 el-Mufaṣṣal ____________________________________________________________ 99 el-Mufaṣṣal ___________________________________________________________ 100 el-Mufaṣṣal ___________________________________________________________ 100 Mufîdu'l-İ‘râb ________________________________________________________ 101 el-Muġnî _____________________________________________________________ 102 Muġni'l-Lebîb ‘an Kutubi'l-E‘ârîb _______________________________________ 103 Muġribul-Kâfiye fî'n-Naḥv _____________________________________________ 106 Muḳaddimetu'l-Acurrûmiye ____________________________________________ 107 Mu‘rîbu'l-İ‘râb _______________________________________________________ 109 Mûṣılu't-Ṭullâb ilâ Ḳavâ‘idi’l- İ‘râb ______________________________________ 110 el-Muvaşşaḥ __________________________________________________________ 111 el-Muvaşşaḥ __________________________________________________________ 112

(6)

VI el-Mükemmel fî Şerḥi'l-Mufaṣṣal ________________________________________ 113 el-Musâ‘id ___________________________________________________________ 114 Nehcetu'l-Merżiyye fî Şerḥi'l-Elfiyye _____________________________________ 115 Netâicu'l-Efkâr Şerḥu'l-İẓhâr ___________________________________________ 116 Nihâyetu'l-Behcet _____________________________________________________ 122 er-Reşad fî Şerḥi'l-İrşâd ________________________________________________ 123 Risâle fî ‘İlmi'n-Naḥv __________________________________________________ 124 Risâle fî Beyân Emmâ Ba‘d _____________________________________________ 125 Risâle fî Beyâni'l-Ḥâṣıl bi'l-Maṣdar ______________________________________ 126 Risâle fî Beyâni'l-Ḥurûfi'z-Zevâidi ve'l-Aṣliyyeti____________________________ 127 Risâle fî Cümleti’l Ḫaberiyye ____________________________________________ 128 Risâle fî Taḥḳîḳî Vâż‘i Kâde ____________________________________________ 129 Risâle fi'l-Mu‘arraf bi'l-Lâm ____________________________________________ 130 Risâle fi'n-Naḥv _______________________________________________________ 131 Şerḥu Bâbi’t Tenâzi‘ ___________________________________________________ 135 Şerḥu Dîbâceti’l Ḥadâiḳi’d Deḳâiḳ _______________________________________ 135 Şerḥu Dîbâceti'l-Miṣbâḥ ________________________________________________ 136 Şerḥu Dîbâceti'l-Miṣbâḥ ________________________________________________ 137 Şerḥu Dîbâceti'l-Miṣbâḥ ________________________________________________ 137 Şerḥu Dîbâceti'l-Miṣbâḥ ________________________________________________ 138 Şerḥu Dîbâceti'l-Miṣbâḥ ________________________________________________ 139 Şerḥu Dîbâceti'l-Miṣbâḥ ________________________________________________ 139 Şerḥu Dîbâceti'l-Vafîye _________________________________________________ 140 Şerḥu Ebyâti'l-Mufaṣṣal ________________________________________________ 141 Şerḥu Ebyâti'ż-Żav’ ___________________________________________________ 142 Şerḥu Ebyâti'ż-Żav’ ___________________________________________________ 142 Şerḥu Elfâżı'n-Naḥviyye ________________________________________________ 143 Şerḥu Ḳavâ‘idi’l İ‘râb _________________________________________________ 144 Şerḥu Kitâbi'n-Naḥv ___________________________________________________ 145 Şerḥu'l-Muḳaddimeti'l-Acurrûmiye ______________________________________ 146

(7)

VII Şerḥu'l-Muḳaddimeti'l-Acurrûmiye ______________________________________ 147 Şerḥu Nihâyeti'l-Behce _________________________________________________ 148 Şerḥu’l-Elfiyye fi'n-Naḥv _______________________________________________ 149 Şerḥu'l ‘Avâmili'l-Cedîde _______________________________________________ 151 Şerḥu'l-‘Avâmili'l-Mie _________________________________________________ 151 eş-Şerḥu'l-Âḫir _______________________________________________________ 152 Şerḥu'l-Kâfiye ________________________________________________________ 153 Şerḥu'l-Kâfiye ________________________________________________________ 154 Şerḥu'l-Kâfiye ________________________________________________________ 154 Şerḥu'l-Kâfiye ________________________________________________________ 155 Şerḥu'l-Kâfiye ________________________________________________________ 156 Şerḥu'l-Kâfiye ________________________________________________________ 157 Şerḥu'l-Kâfiye ________________________________________________________ 158 Şerḥu’l-Kâfiye ________________________________________________________ 158 Şerḥu'l-Kâfiye ________________________________________________________ 159 Şerḥu'l-Kâfiye ________________________________________________________ 159 Şerḥu'l-Muġnî ________________________________________________________ 160 Şerḥu'l-Muġnî ________________________________________________________ 161 Şerḥu'l-Muġnî ________________________________________________________ 162 Şerḥu'l-Muġnî ________________________________________________________ 162 Şerḥu'l-Unmûzec ______________________________________________________ 163 Şerḥu'l-Unmûzec ______________________________________________________ 164 Şerḥu'l-Unmûzec ______________________________________________________ 165 Şerḥu'l-Unmûzec ______________________________________________________ 166 Şerḥu'l-Unmûzec ______________________________________________________ 167 Şerḥu'l-Unmûzec ______________________________________________________ 167 Şuẕûru'ẕ Ẕeheb fî Ma‘rifeti Kelâmi'l-‘Arab ________________________________ 168 Ta‘lîḳa ‘alâ ‘Avâmili'l-Mie ______________________________________________ 169 Ta‘lîka ‘ala Nuketi'l-Elfiyye ve'l-Kâfiye ve'ş-Şâfiye ve Nuzhetu'ṭ-Ṭarf ve Şuẕûru'ẕ-Ẕeheb _______________________________________________________________ 170 Ta‘lîḳu'l-Fevâżil ‘alâ İ‘râbi'l-‘Avâmil _____________________________________ 171

(8)

VIII

et-Tenvîr _____________________________________________________________ 172 Terkîb-u ‘Avâmili'l-Mie ________________________________________________ 173 Tuhfetu'ş-Şafîye fî Şerḥi'l-Kâfiye ________________________________________ 174 el-‘Ucâbu'l-Mevṣıl ile't-Temyîz fî'l-Lafẓi Beyne'l-Ḫaṭâi ve's-Ṣavâb ____________ 175 el-Vâfiye fî Şerḥi'l-Kâfiye _______________________________________________ 178 el-Vâfiye fî Şerḥi'l-Kâfiye _______________________________________________ 179 el-Vâfiye fî Şerḥi'l-Kâfiye _______________________________________________ 179 el-Vâfiye fî Şerḥi'l-Kâfiye _______________________________________________ 180 el-Vâfiye fî Şerḥi'l-Kâfiye _______________________________________________ 181 Żavu'l-Miṣbâḥ ________________________________________________________ 182 Żavu'l-Miṣbâḥ ________________________________________________________ 182 Żavu'l-Miṣbâḥ ________________________________________________________ 183 Żavu’l-Miṣbâḥ ________________________________________________________ 184 Żavu'l-Miṣbâḥ ________________________________________________________ 185 İKİNCİ BÖLÜM

2. DİYARBAKIR ZİYA GÖKALP YAZMA ESERLER

KÜTÜPHANESİNDEKİ SARF İLMİ İLE İLGİLİ ESERLERİN TAVSİFİ Baḥru'l-Ḳavâid _______________________________________________________ 186 Baḥru'l-Ḳavâid _______________________________________________________ 187 Binâu'l-Ef‘âl _________________________________________________________ 188 Binâu'l-Ef‘âl _________________________________________________________ 189 Dureru'l-Menḳûd fî Şerḥi'l-Maḳṣûd ______________________________________ 189 el-Emsiletu'l-Muḫtelife _________________________________________________ 191 el-Emsiletu'l-Muḫtelife _________________________________________________ 192 el-Emsiletu'l-Muḫtelife _________________________________________________ 193 el-Felâḥ fî Şerḥi'l-Merâḥ _______________________________________________ 193 el-Felâḥ fî Şerḥi'l-Merâḥ _______________________________________________ 194 Ḥâşiye ‘alâ Şerḥi'l ‘İzzî fi't-Taṣrîf ________________________________________ 195 Ḥâşiye ‘ala'ş-Şâfiye ____________________________________________________ 195 İ‘lâlu't-Taṣrîf _________________________________________________________ 196 Îm‘ânu'l-Enẓâr _______________________________________________________ 197

(9)

IX Îm‘ânu'l-Enẓâr _______________________________________________________ 198 ‘İzzu fi't-Taṣrîf _______________________________________________________ 199 ‘İzzu fi't-Taṣrîf _______________________________________________________ 200 ‘İzzu fi't-Taṣrîf _______________________________________________________ 201 ‘İzzu fi't-Taṣrîf _______________________________________________________ 202 Kifâyetu'l-Mubtedî ____________________________________________________ 203 Kifâyetu'l-Mubtedî ____________________________________________________ 204 Kifâyetu'l-Mubtedî ____________________________________________________ 205 Kifâyetu'l-Mubtedî ____________________________________________________ 206 el-Maḳṣûd ___________________________________________________________ 206 el-Maḳṣûd ___________________________________________________________ 208 el-Maḳṣûd ___________________________________________________________ 209 el-Maḳṣûd ___________________________________________________________ 209 el-Maṭlûb fî Şerḥi'l Maḳṣûd _____________________________________________ 210 Merâḥu'l-Ervâḥ _______________________________________________________ 214 Merâḥu'l-Ervâḥ _______________________________________________________ 215 Merâḥu'l-Ervâḥ _______________________________________________________ 216 Merâḥu'l-Ervâḥ _______________________________________________________ 216 Merâḥu'l-Ervâḥ _______________________________________________________ 217 Merâḥu'l-Ervâḥ _______________________________________________________ 218 Merâḥu'l-Ervâḥ _______________________________________________________ 219 Merâḥu'l-Ervâḥ _______________________________________________________ 219 el-Miftâḥ _____________________________________________________________ 220 Mustevcibetu't-Teşrîf bi Tavdiḥ Şerḥi't-Taṣrîf _____________________________ 221 Risâle fî Nisbeti'l-Cem‘i ________________________________________________ 222 Risâle fî't-Taṣrîf _______________________________________________________ 223 er-Risâletu'l-İstiḳâḳiyye ________________________________________________ 223 er-Risâletu'l-Veledîyye _________________________________________________ 225 Risâletu'ṣ-Ṣarf ________________________________________________________ 226 Rûḥu'ş-Şurûḥ ________________________________________________________ 227 Rûḥu'ş-Şurûḥ ________________________________________________________ 230

(10)

X eş-Şâfiye _____________________________________________________________ 231 eş-Şâfiye _____________________________________________________________ 232 Şerḥu'l-Binâi'l-Ef‘âl ___________________________________________________ 233 Şerḥu'l-Binâi'l-Ef‘âl ___________________________________________________ 235 Şerḥu'l-Emsileti'l-Muḫtelife _____________________________________________ 236 Şerḥu'l-Emsileti'l-Muḫtelife _____________________________________________ 237 Şerḥu'l-Emsileti'l-Muḫtelife _____________________________________________ 238 Şerḥu'l Emsile ________________________________________________________ 239 Şerḥu'l ‘İzzî fi't-Taṣrîf _________________________________________________ 242 Şerḥu'l ‘İzzî fi't-Taṣrîf _________________________________________________ 243 Şerḥu'l ‘İzzî fi't-Taṣrîf _________________________________________________ 244 Şerḥu'l ‘İzzî fi't-Taṣrîf _________________________________________________ 245 Şerḥu'l ‘İzzî fi't-Taṣrîf _________________________________________________ 245 Şerḥu Kifâyeti'l-Mübtedî _______________________________________________ 246 Şerḥu'l-Lubbi'l-Elbâb fî İ‘lmi'l-İ‘râb _____________________________________ 247 Şerḥu'l-Lubbi'l-Elbâb fî İ‘lmi'l-İ‘râb _____________________________________ 248 Şerḥu'l Merâḥi'l-Ervâḥ ________________________________________________ 249 Şerḥu'l Merâḥi'l-Ervâḥ ________________________________________________ 256 Şerḥu'l Merâḥi'l-Ervâḥ ________________________________________________ 257 Şerḥu'n-Nefḥati'l-Verdiyye _____________________________________________ 257 Şerḥu'ş Şâfiye ________________________________________________________ 259 Şerḥu'ş Şâfiye ________________________________________________________ 260 Şerḥu Şâfiye fi't-Taṣrîf _________________________________________________ 261 Tebyînu'l-Ḳavâid fî Temîmi'l-Fevâid _____________________________________ 262 Terkîb-u İzzi _________________________________________________________ 263 Żiyâu'l-Ḳulûb ve Tenvîru'l-Maḳṣûd ______________________________________ 263 SONUÇ _________________________________________________________ 265 KAYNAKÇA ____________________________________________________ 266 İNDEKS ________________________________________________________ 270

(11)

XI

T.C.

SELÇUK ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

BİLİMSEL ETİK SAYFASI

Öğr

enc

ini

n

Adı Soyadı Rıfat IŞIK Numarası: 134209011001

Ana Bilim / Bi-lim Dalı

Doğu Dilleri ve Edebiyatları / Arap Dili ve Edebiyatı

Danışmanı Prof. Dr. Recep DİKİCİ

Tezin Adı Diyarbakır Ziya Gökalp Yazma Eserler Kütüphanesinde Yer Alan Arapça Gramere Dair Eserlerin Tasnif ve Tanzimi

Bu tezin proje safhasından sonuçlanmasına kadarki bütün süreçlerde bilimsel etiğe ve akademik kurallara özenle riayet edildiğini, tez içindeki bütün bilgilerin etik davranış ve akademik kurallar çerçevesinde elde edilerek sunulduğunu, ayrıca tez yazım kurallarına uygun olarak hazırlanan bu çalışmada başkalarının eserlerinden yararlanılması durumunda bilimsel kurallara uygun olarak atıf yapıldığını bildiririm.

(12)

XII

T.C.

YÜKSEK LİSANS TEZİ KABUL FORMU

Öğr

enc

ini

n

Yukarıda adı geçen öğrenci tarafından hazırlanan, Diyarbakır Ziya Gökalp Yazma Eserler Kütüphanesinde Yer Alan Arapça Gramere Dair Eserlerin Tasnif ve Tanzimi, başlıklı bu çalışma 08/06/2015 tarihinde yapılan savunma sınavı sonucunda oybirliği ile başarılı bulunarak, jürimiz tarafından yüksek lisans tezi olarak kabul edilmiştir.

(13)

XIII

ÖNSÖZ

Atalarımızın bize bıraktığı en büyük miras olan yazma eserler, İslâm'ın sos-yal, beşeri ve sağlık bilimleri gibi alanlarında çok büyük bir öneme sahiptir. Özellik-le yüce dinimiz İslâm'ın ortaya çıkması iÖzellik-le beraber yazma eserÖzellik-ler konusunda nitelik-sel ve niceliknitelik-sel artış kaydeden Müslümanlar, bu ilerlemeye ek olarak kendi medeni-yetlerinde ve dünya tarihinde de kısa bir süre içinde çok önemli yerleri işgal eder duruma gelmişlerdir.

Yazma eserler, diğer milletler için olduğu gibi bizim kültürel hayatımızda da çok önemli bir konuma sahiptir. Yazma eserler, matbaanın icadı ile beraber dünya kültür sahnesinden iyiden iyiye çekilmeye başlasa da söz konusu icadın bizim top-raklarımıza geç girmesi sebebiyle yakın bir döneme kadar varlığını ve işlevini koru-muştur. Kadim kültür dünyamızın temel kaynaklarının önemli bir kısmını ihtiva eden yazma eserler, sahip oldukları bu önem sebebiyle akademik çalışmalarda temel bir fonksiyona sahiptir. Bizim çalışma alanı olarak yazma eserlerin tasnif ve tanzimini seçmemiz, bu alanın önemine binaendir.

Arap Dili denildiği zaman ilk akla yüce kitabımız Kur'an-ı Kerîm'in gelmesi, bunun yanı sıra Arapça'nın pek çok dilin aksine geniş bir coğrafyada çok zengin bir kültürün dili olması, bu alanda yapılan çalışmalara ayrıca bir önem atfetmektedir.

Önemine yukarıda değinmeye çalıştığımız üzere Arap Dili alanındaki yazma eserleri ihtiva eden "Diyarbakır Ziya Gökalp Yazma Eserler Kütüphanesinde Yer Alan Arapça Gramere Dair Eserlerin Tasnif ve Tanzimi" başlıklı bu çalışma sarf ve nahiv ilmi alanlarındaki eserleri tanıtmayı amaçlamaktadır. Bahsi geçen kütüphane-mizdeki nahiv ve sarf ilmine dair iki yüz seksen dört adet eser tasnif ve tanzim edile-rek araştırmacıların ilgisine sunulmuştur. Bu mütevazı çalışmanın tüm araştırmacı ve meraklılarına faydalı olması yegâne dileğimizdir.

Çalışmamızın eser temini döneminde kıymetli vakitlarini ayıran, kaynak te-mini ve eserlere ulaşmada bana yol gösteren değerli hocalarım Doç. Dr. İbrahim Kunt’a, Yrd. Doç. Dr. Şerafettin Yıldız’a, Hasan Harmancı’ya, Ahmed Khalil’e ve Yusuf Bildik’e, Konya Bölge Yazma Eserler Kütüphanesi müdürü Bekir Şahin’e ve Yazma Eser Uzman Yrd. Faruk Ağartan’a, Diyarbakır Ziya Gökalp Yazma Eserler

(14)

XIV

Kütüphanesi Müdür vekili Mehmet Baran'a ve her iki kütüphanenin diğer çalışanla-rına teşekkür ederim.

Ayrıca tezin ilk ortaya çıkış sürecinden bugüne kadar bana zaman ayırıp, önemli tavsiyeleriyle beni yönlendiren danışman hocam Prof. Dr. Recep DİKİCİ'ye teşekkürü bir borç bilirim.

Rıfat IŞIK

(15)

XV

T.C.

Öğr

enc

ini

n

ÖZET

Kültürümüzün, tarihimizin, geleneğimizin hem temel hem de öz kaynakları olan el yazması eserler, tarihi, sanatsal ve edebi olmaları bakımından çok büyük bir öneme haizdirler. Hz. ‘Osman’ın Kur’ân-ı Kerîm’i istinsah ettirmesiyle başlayan İslâm yazmacılığı, hadis, fıkıh, tefsir, tıp, dil, edebiyat ve şiir gibi ilim dallarında yazılan eserlerle yayılarak bugüne dek bize ait bir dünya inşa etmişlerdir.

Bu kıymete binaen keşfedilmeyi bekleyen çeşitli alanlardaki pek çok yazma eserimiz gün yüzüne çıkarılmayı beklerken, yazmacılık tavsifi görevinin sahip oldu-ğu büyük önem de ortadadır.

Bundan dolayı bizler bu çalışmamızda, bibliyografya alanına mütevazı bir katkı sağlamak maksadıyla Diyarbakır Ziya Gökalp Yazma Eserler Kütüphanesinde bulunan nahiv ve sarf ilmine dair olan 284 adet eserin tasnif ve tanzimini yapmaya gayret gösterdik. Ayrıca çalışmamızın giriş bölümünde yazma eserlerin tarihi, Diyar-bakır Ziya Gökalp Yazma Eserler Kütüphanesinin tarihçesi, yazma eserlerde sık rast-lanılan tabirler ve takip ettiğimiz metot hakkında da bilgi verdik. Ardından çalışma-mızı iki ana bölüme ayırarak birinci bölümde nahiv ilmi hakkında olan eserleri, ikin-ci bölümde ise sarf ilmi hakkında olan eserleri ele aldık.

Anahtar Kelimeler: Yazma eser, İslâm Yazmacılığı, Diyarbakır Ziya Gökalp Yazma Eserler Kütüphanesi, Nahiv, Sarf.

(16)

XVI

Öğr

enc

ini

n

Ana Bilim / Bilim Dalı

Tezin İngilizce Adı Presentation and introduction of arabic gramer manuscripts in Diyarbakır Ziya Gökalp Munuscripts Library

SUMMARY

Manuscripts, fundamental and inner sources of our culture, history and tradition, have a great importance in terms of their historical, artistic and literary character. The Islamic manuscripting, which began with copying Holy Quran which made by Hz. Osman, have built a world for us, spreading with Works written in such disciplines as hadith, fiqh, tafsir, medicine, linguistics, literature and poetry, until now.

Based on this value, while our many manuscripts in various field that are waiting for being discovered waiting to be unearthed, it is obvious that 'manuscripting task' has a great importance.

Because of this, in this study, we try to do classification and arranging of 284 pieces of works about morphology and syntax, located in Diyarbakır Ziya Gokalp Manuscripts Library, in order to provide a modest contribution to the bibliography. In addition, we provide information about history of manuscripts, history of Diyar-bakır Ziya Gokalp Manuscripts Library, common phrase in the manuscripts and the method we follow, in the introduction of our work. Subsequently, dividing into two main section, we have discussed works about syntax in the first and morphology in second sections.

Keywords: Manuscript, Islamic Manuscript, Diyarbakır Ziya Gokalp Manuscripts Library, Syntax, Morphology.

T.C.

(17)

XVII

TRANSKRİPSİYON SİSTEMİ

Bu çalışmada şu transkripsiyon sistemi kullanılmıştır: ىَـ , َاـ , آ

:

â

يِـ :

î

وُـ:

û

ـ:

e,a

ِـ:

i,ı

ُـ:

u,o

:

ء ’

ع

:

‘

ب :

b

ر :

r

غ

: ġ

ت :

t

ز :

z

ف:

f

ث :

s

س :

s

ق :

ḳ

ج :

c

ش :

ş

ك :

k

ح :

ḥ

ص:

ṣ

ل :

l

خ :

ḫ

ض:

ż

م :

m

د :

d

ط :

ṭ

ن :

n

ذ :

ẕ

ظ :

ẓ

ه :

h

و :

v

ى :

y

Bunun yanı sıra şu hususlara dikkat edilmiştir:

1. Harf- i tarifler cümle başında da olsa küçük harfle gösterilmiştir. el- Hucce. 2. Şemsî ve kamerî harfli kelimeler okundukları gibi yazılmıştır. el- Fevâ’id, et-

Tezkire.

3. Arapçada izafet terkibi şeklinde gelen özel isimler bitişik yazılmıştır. ‘Abdullatîf, ‘Abdulkerîm.

4. Vasıl halinde iken kelimenin sonundaki i‘râbı belirtilmiştir. Zehru'r- Rabî‘ fi'l- Meseli'l- Bedî‘

5. Kelime sonundaki kapalı te (ة) ler vakıf halinde a veya e, vasıl halinde ise açık olarak gösterilmiştir. Mukaddime, Ravzatu'l- Mucâlese

(18)

XVIII

KISALTMALAR

a : Yaprağın ön yüzü

b : Yaprağın arka yüzü

age. : Adı geçen eser

agm. : Adı geçen makale/madde

b. : bin, ibn

bs. : Baskı

bk. : Bakınız

Çev. : Çeviren

DİA. : Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi

h. : Hicrî Hz. : Hazreti m. : Miladî mm. : Milimetre ms. : Milattan sonra S. : Sayı s. : Sayfa vb. : ve benzeri vs. : Vesaire nşr. : Neşreden

sas. : Sallalâhu Aleyhi ve Sellem

(19)

1

GİRİŞ

A. YAZMACILIĞIMIZIN TARİHİ VE DİYARBAKIR ZİYA GÖKALP YAZMA ESERLER KÜTÜPHANESİ TARİHÇESİ

A.1. Yazmacılığımızın Tarihi

Tarihimizin günümüz insanlarına sunmuş olduğu en önemli değerlerden birisi olan yazma eserler, İslâm'ın kültür birikimi, ilim, fikir ve sanat faaliyetlerinde önemli bir yer tutmaktadır. İslâmiyet'in ortaya çıkışından sonra yazma eser sahasında hızlı bir gelişme kaydeden Müslüman milletlerin, bu tür eserlerin çoğalmasına büyük bir katkısı olmuştur.

Elle yazılarak ortaya konan her türlü risale, belge ve eserlere, yazma eser adı verilmektedir. İlk yazma eserin ne zaman ve nasıl ortaya çıktığı hakkında kesin bir bilgi olmamakla birlikte alfabenin icadı kadar eski olması gerektiği düşünülmektedir. Yazma eserler, doğu dillerinde “maḫṭûṭât” olarak adlandırılırken batı dillerinde La-tince “manuscript” kelimesi ile ifade edilmektedir. Kur’ân-ı azimüşşânın nuzûlu ile birlite orta çıkan en önemli iş bu ilahi kelamın hatasız bir şekilde kayda geçirilmesi olmuştur.1

Bu yüzden Hz.‘Osman, sahâbenin ileri gelenlerinden Zeyd b. Sâbit ile ‘Abdullah b. ez-Zubeyr, Sa‘îd b. el-‘Âṣ ve ‘Abdurraḥmân b. el-Ḫâris b. Hişâm’ı ya-nına davet ederek Kur’ân-ı Kerîm’in sayfalarının çoğaltılmasını kendilerine emret-miş ve “Zeyd b. Sâbit ile bir konuda anlaşmazlığa düşerseniz onu Kureyş dili ile ya-zınız. Çünkü Kur’ân-ı Kerîm Kureyş dili ile nazil oldu” diye tavsiye etmiştir. Onlar da bu emir ve talimat çerçevesinde hareket ederek h.30 yılında Kur’ân-ı Kerîm’ı altı adet çoğaltmışlardır. Hz.‘Osman bu Mushaflardan dördünü, dört büyük eyalet olan Mekke, Basra, Kûfe ve Şam’a göndermiştir. Biri halka diğeri kendine ait olmak üze-re Medine’de iki Mushaf bırakmış2 ve böylece ilk İslâm yazmacılığı başlamıştır.

1_{Orhan Bilgin,"Yazma", DİA., İstanbul 2013, XLIII, 369.}

(20)

2

Ardından yazının daha kolay okunabilmesi için, Ḫalîl b. Aḥmed el-Ferâhîdî harekeleme işaretlerini kullanmış ve isimlerdeki i‘râb işaretlerini: “raf”, “naṣb” ve “hafż” olarak; mebni kelimelerdeki harekeleri ise: “żamme”, “fetḥa” ve “kesre” olarak adlandırmıştır. Mużâri meczûm fiilerin sonlarında görülen sükûna da “cezm” adını vermiştir.3

Özellikle kâğıdın keşfinden önce parşömenin pahalı olma-sından dolayı yazmacılık oldukça yavaş ilerlemiştir.

Ancak Çin’de ms. 1. yüzyıl sonlarında kâğıdın keşfedilmesi, ardından h. 751 tarihinde Müslümanlar tarafından yapımının öğrenilmesi ve XII. yüzyılda Müslü-manlar vasıtasıyla İspanya ve Sicilya’ya oradan da h. 1492 tarihinde Avrupa’ya geçmesiyle birlikte oldukça hız kazanmıştır.4

Tüm bunlarla birlikte yazmacılığın kendisi kadar tavsifi de büyük bir önem arz etmektedir. Yazma eserlerin birbirlerinden çoğu konuda farklılıklar arz etmesi, matbu kitaplar gibi her yerde ve her zaman bulunabilen standart kitaplar olmaması ve sayılarının da azlığından dolayı onların tanıtımı ve tavsifi gerekmektedir.5

Böylece gelecek zamanda tavsif edilmiş nüshanın bir başka örneği ile karşılaşıldığında, eserin tamamına bakılmaksızın sadece yapılan tavsif sayesinde müellifi, müstensihi, istin-sah tarihi, hat çeşidi, ebadı, kâğıt çeşidi, varak sayısı, baş ve son cümleleri hakkında karşılaştırma yapılarak bilgi edinilebilir.

Araplar, yaklaşık yirmi beş yıllık süre zarfında yazma eserlerin neşrine özel bir ilgi göstermiştir. Şarkiyatçılar ise, bir asırdan fazla bir süredir bu mirasın neşrinde ilerleme kaydetmiş ve bu konuda sabit bir metod geliştirmeye çalışmışlardır. Bu açı-dan belirli metodları izleyen kişiler muvaffak olurken herhangi bir metodu takip et-meyen kurumlar ve kişiler ise bu konuda başarısızlığa uğramışlardır.6

3_{Ahmet Subhi Furat, Arap Edebiyatı Tarihi I ( Başlangıçtan XVI. Asra Kadar ), Edebiyat Fakültesi} Basımevi, İstanbul 1996, I, 109.

4

Ömer Dalkıran, “Kitabın Tarihi”, Türk Kütüphaneciliği, S.1, Ankara 2013, XXVII, 207-209. 5

Yusuf Ziya Kavakcı, İslâm Araştırmalarında Usûl, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara 1991, s.67.

6_{Salâhuddîn el-Muneccid, "Arapça Yazmaların Neşir Kaideleri", Ankara Üniversitesi İlâhiyat}

(21)

3

Metin neşrinde kabul edilmiş ortak bir metodun olmaması, bu tip eski metin-leri muhafaza eden kurumları, komitemetin-leri ve âlimmetin-leri ortak bir usûl tespitine sürükle-miştir.7

Bu alanın duâyenlerinden birisi olan Fuat Sezgin'in ise bu konudaki görüşleri şu şekildedir:

"19. Asrın ikinci yarısından bugüne kadar gerek Doğu ve gerekse Batıda Arapça, Türkçe, ve Farsça yazma eserlerin bir çok katalogları yayınlanmıştır. Bu muhtelif kataloglarda yazma eserlerin ilimlere göre tasnifi işine esas teşkil eden bö-lümler birbirleriyle mukayese ve tetkik edildiği zaman şu iki husus göze çarpmakta-dır:

1. Arapça, Türkçe ve Farsça yazma eserlerin, ilimlere göre tasnif işinde herkes tarafından kabul edilmiş bulunan müşterek bir esas yoktur. 2. Kataloglarda tasnife esas olarak alınan fasıllar tam ihtiyacı

karşılaya-cak ve yazmaların zaman zaman ortaya çıkardığı müşkillleri giderebi-lecek bir mükemmeliyete sahip değildir."8

Yukarıda bahsi geçtiği üzere tahkik alanında ilk temel çalışmalar, her nekadar batılı şarkiyatçılar tarafından yapılsa da “ilmi kurumlar arasında bu konu hakkında ilk defa ortaya bir metod ortaya koyan, Şam Arap Akademisi olmuştur”.9

A. 2. Diyarbakır Ziya Gökalp Yazma Eserler Kütüphanesi Tarihçesi

Diyarbakır Ulu Camiine bitişik olan Mesûdiye Medresesi, Diyarbakır'da inşa edilen en büyük medreselerden birisi olup, üzerinde farklı dönemlere ait olan iki ki-tabe yer almaktadır. Bu kiki-tabelere göre medresenin yapımına Artuklu Sultanı II. Sökmen zamanında başlanmış, yerine geçen kardeşi Mahmûd zamanında yapımına devam edilmiştir. Ancak onun da h.619 (m.1222) tarihinde vefat etmesi ile birlikte yerine geçen ve "Mes‘ûd" olarak bilinen oğlu Rükneddîn Mevdûd bu medreseyi ta-mamlamıştır.10

7

Aynı eser, s.247. 8

Fuat Sezgin, "Arapça, Türkçe ve Farsça Yazma Eserlerin İlimlere Göre Tasnifi ", İslâm Tetkikleri

Enstitüsü Dergisi, İstanbul 1958, II, 201.

9_{Salâhuddîn el-Muneccid, "agm.", s.247.}

(22)

4

1962 tarihine kadar büyük bir kısmı harap olmuş olan medrese, bu tarihte onarımı yapılan Ulu Camii ile birlikte onarılmıştır. Bu muazzam yapı, "Meliku'l-Mes‘ûd" ünvanıyla bilinen II. Sökmen tarafından yapıldığından dolayı "Mesûdiye" ismiyle bilinmektedir.11 Osmanlı döneminde de meşhur olan ve günümüzde hâlâ Ulu Cami yanında yer alan bu medresenin, kitâbenin birinden dört Sünnî mezhebe göre inşa edildiği anlaşılmaktadır.12

Günümüzde varlığını hala sürdüren bu medrese, durumundan da anlaşıldığı üzere üç önemli dönem geçirmiştir. İlk dönem, II. Sökmen tarafından h.590-596 ta-rihlerinde eyvan, revak ve portal kısımlarının yaptırılması olup, ikinci dönem ise Rükneddîn Mevdûd’un h.620 tarihinde Halepli Câfer ustaya yaptırdığı kısımlarıdır. Son olarak üçüncü dönem ise, Osmanlılar zamanında yapılan değişikliklerdir.13

Be-zeme ve kitabeleriyle çok değerli bir sanat eseri olan bu medresenin yakın zamanda restorasyon işlemleri bitmiş ve yazma eserler kütüphanesine ev sahipliği yapmaya başlamıştır. Çok eski bir ilim yuvası olan Mesûdiye Medresesi, şu an yazma eserler kütüphanesi adı altında 1984 adet el yazma eser ve 4211 adet harf devrimi öncesine ait eski basma eseri bünyesinde barındırmaktadır.14

B. YAZMA ESERLER HAKKINDA GENEL BİLGİ

B.1. Bir Yazma Eser Nüshasını Değerli Kılan Temel Unsurlar

El emeği ve büyük zahmetler sonucu ortaya çıkan yazma eserler, matbu eser-ler gibi aynı değere sahip değileser-lerdir. Matbu olan esereser-lerin bir nüshası, aynı eserin diğer nüshalarıyla benzer olurken, bu durumun el yazması eserlerde olması söz ko-nusu değildir. Nitekim aynı müstensih tarafından kaleme alınmış olan yazma eserler arasında dahi farklılar mevcuttur. Bundan dolayı her bir el yazması eser, kendisine has bir özelliğe sahiptir.

11_{Yusuf Kenan Haspolat, Diyarbakır Medreseleri, Tekke, Zaviye ve Taziye Evleri, Kendi Yayını,} 2015, s.17.

12_{Cahid Baltacı, age., s.304.}

13_{Aptullah Kuran, Anadolu Medreseleri, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1969, I, 26.} 14

http://www.konyayazmakutup.gov.tr/TR%5CHaber_Duyuru%5Cdiyarbakir.htm (İnternet Erişim Tarihi: 21.05.2015).

(23)

5

Öte yandan her bir nüsha elle ve çoğu kez farklı kişiler tarafından yazıldığın-dan dolayı hata veya eksikliklerin eserin farklı bölgelerinde olması mümkündür. Sü-leyman Mollaibrahimoğlu değerli eserinde, bu hataların genel olarak üç sebepten ötürü ortaya çıktığını belirtmektedir:

1. Müellif yada müstensihin dikkatsizliği

2. Müellif yada müstensihin dili kullanmadaki yetersizliği

3. Telif edilen eser hangi ilim dalına ait ise, bu alanda yeterli bilgiye sa-hip olunmaması.15

Tüm bunlardan ötürü yazma eserlerde, yazım ve harekeleme hataları artmış ve güvenilir bir yazma eserin bulunması daha büyük bir önem kazanmıştır. Bu açıdan nüshaların güvenirliliği konusunda öncelikli olarak şu hususlara dikkat etmek gere-kir:

1. Nüshanın bizzat müellif tarafından yazılmış olması yani müellif hattı olması.16

2. Eserin müellif nüshasından istinsah edilmiş olması.17

3. Müellif hattından istinsah edilmiş olan bir nüshadan istinsah edilmiş olması.18

4. Eserde mukabele kaydının bulunması.19

5. Nüshanın müellife okunarak kontrol edilmiş olması.20

6. Nüshanın müellifin yaşadığı dönemde yada bu döneme en yakın bir ta-rihte istinsah edilmiş olması.21

7. Müellifin okuyarak yazdırmış olduğu bir nüsha olması.22

15_{Süleyman Mollaibrahimoğlu, Yazma Eserler Terminolojisi, Ensar Neşriyat, İstanbul 2007, s.161.} 16_{Aynı eser, s.162.}

17_{Aynı eser, s.162.} 18_{Aynı eser, s.162.}

19_{Berk Keskinel, Türkiye’de Yazma Eser Kütüphanelerinin Önemi ve Toplumsal Farkındalık}

Düzey-leri Bağlamında Süleymaniye Yazma Eser kütüphanesinin İncelenmesi, Yayımlanmamış Uzmanlık

Tezi, Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, İstanbul 2012, s.8. 20_{Aynı eser, s.8.}

(24)

6

B. 2. Yazma Eserlere Ait Bazı İfadelerin Tanımı

Bu bölümde yazma bir eseri tanıtırken karşılaşılan tabir ve terimler hakkında bilgi verilecektir.

Âbâdi kâğıt: Sarımtrak renkte ve parlak bir kâğıt olup ham ipekten yapılan bir

kâğıt türüdür. Dut ağacı elyafından da yapılmakla birlikte daha çok Kur’ân-ı Kerîm ve murakka’larda tercih edilmektedir. En meşhur türleri Hindistan’ın “Devlet-âbâd” şehrinde yapılanlar olduğu için bu şekilde adlandırılmıştır. Ayrıca “Hint Âbâdisi” olarak da anılmaktadır. Bunun yanısıra Avrupa’daki taklitlerine “Frenk Âbâdisi” denilmektedir.23

Ahâr: Yazı yazarken yapılan yanlışların düzeltilmesi esnasında silintinin belli

olmaması ve iz bırakmaması için kâğıdın üzerine sürülen kaygan maddeye verilen addır. Ek olarak kâğıdın parlak görünmesi, mürekkebin akışının temin edilmesi ve ham kâğıdın ıslah edilmesi gibi durumlarda kullanılan maddedir. Bu yöntem ile ya-pılmış kâğıtlara ise “aharlı kâğıt” denilmektedir.24

Altın varak: İnceltilen altın levhalar anlamına gelmektedir.25

Ayak: Yazma eserlerde varakların sırasını belirtmek amacıyla sağ taraftaki

sayfanın ilk kelimesinin sol sayfanın alt köşesine yazılmasıdır.26

Bezeme: Daha çok yazma eserlerde görülen tezhib, minyatür gibi süslemelere

verilen addır.27

Cilbend: Yazma eserlerin ciltlerinin korunması için kullanılan kutudur.

Kutu-nun iç tarafına yerleştirilen kurdele kitabın kolayca dışarıya çıkmasını sağlamaktadır. Bunun yanısıra yazı ve resim konulmak üzere bir kenarından bez ile yapıştırılmış iki mukavvadan ibaret kapaklara da cilbend adı verilmektedir.28

23_{Hasan Özönder, Ansiklopedik Hat ve Tezhip Sanatları Deyimleri, Terimleri Sözlüğü, Sebat Ofset} Matbaacılık, Konya 2003, s.1.

24_{Mehmet Zeki Pakalın, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, Milli Eğitim Bakanlığı} Ya-yınları, İstanbul 1993, I, 27.

25

Süleyman Mollaibrahimoğlu, age., s.45. 26

Aynı eser, s.45. 27_{Aynı eser, s.46.}

28_{Mine Esiner Özen, Yazma Kitap Sanatları Sözlüğü, İstanbul Üniversitesi Prof.Dr.Nâzım Terzioğlu} Basım Atölyesi, İstanbul 1985, s.10.

(25)

7

Çaharkuşe: Harap olmuş kitap kaplarının sökülmemesi için dört köşesine

ge-çirilen meşin eklere verilen addır.29

Deffe: Kitap cildinin iki kapağından her biri için kullanılan bir tabirdir.30 Dibace: Eserin baş tarafına yazılan ve önsöz yerine kullanılan bir tabirdir.

Bu-nun yerine “muḳaddime” kelimesi de sıkça kullanılmaktadır.31

Ferağ kaydı: Müellifin kendisi tarafından eserinin sonuna eklenen kısımdır.

Bu kısımda müellif, kendisi ve yazmış olduğu eseri hakkında bilgiler aktarmakta-dır.32

Fevâid: Arapça kökenli bir kelime olup, "fâide" kelimesinin çoğuludur. Eserin

baş ve son kısımlarında bulunan boş varaklara sonradan eklenen ve şiir, beyit gibi çeşitli alanlarda verilen bilgiler için kullanılan bir tabirdir.33

Fihrist: Bir eserin içerisinde yer alan bölümleri kısaca ve alfabetik olarak

gös-teren cetveldir. Bazı yazma eserlerde son derece güzel tezhipli ve geometrik süsle-meler içerisinde yer alan fihristler bulunmaktadır.34

Filigran: Eski kâğıtların dokusunda bulunan ve sadece aydınlığa tutulduğunda

görülebilen şekillerdir. Avrupa’dan gelen eski kâğıtlar filigranlı ve daha çok enine su çizgilidir. Doğudan gelenlerde ise bu özellikler yoktur ve daha çok karışık zeminli-dir.35 Bunun yanısıra filigran, bir kâğıdın tarihini tesbit etme konusunda en önemli etmenlerden birisidir. Bir yazma eserin kâğıdı eğer filigranlı ise h.681 (m.1282) tari-hinden önce yazımış olması mümkün değildir. Çünkü filigranlı kâğıt Avrupa'da ilk defa bu tarihden itibaren imâl edilmeye başlanmıştır. Ayrıca filigranların özellikleri, basıldığı tarih ve yere göre farklılıklar arzetmektedir.36

31_{Mehmet Zeki Pakalın, age., I, 449.}

32_{M. Es‘ad Coşan, “Bazı Yazmalarda Görülen Bilmeceli Tarih Kayıtları”, İslâm Enstitüsü Dergisi,} S.2, Ankara 1975, s.55.

33

Süleyman Mollaibrahimoğlu, age., s.46. 34_{Mine Esiner Özen, age., s.20.}

35_{Aynı eser, s.20.}

(26)

8

Hamdele: Bir yazma eserin çoğunlukla baş kısmında yer alan

ينلماعلا بر لله دملحا

(Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah’adır) ibâresine verilen addır.37

Hâşiye: Yazma eserlerde yer alan muhtelif konuların, başka bir müellif

tara-fından açıklanması amacıyla kaleme alınmış olan eserlerdir.38

Hâtime: Kitabın son kısmında yer alan bölümdür. Bu bölümde, müellifin

ese-rini bitirirken yazmış olduğu dua ve hamd içerikli cümleler yer almaktadır.39

Hülasa: Herhangi bir eserin özeti anlamına gelmektedir.

İstinsah kaydı: Bir yazma eserin sonuna müstensihi tarafından eklenen

kayıt-lardır. Müstensih, bu kayıtlarda kendisinin yanısıra nüshayı hangi eserden kopya ettiği, nerede ve ne kadar sürede yazıp bitirdiği gibi konular hakkında bilgi vermek-tedir.40

Keşîde: Uygun olan bazı harflerin, “cevher” denilen özünden itibaren devam

eden çizgisinin çekilip, uzatılması anlamında kullanılan tabirdir. Denge, ahenk, uyum ve istif için uygulanmakla birlikte belirli kuralları vardır. Genellikle yatay kavis şek-lindedir.41

Köşebend: Cild kapağının dört köşesine yapılan süslemelere verilen addır.42 Mıkleb: Sertabın uç kısmında yer alan ve yazma eserin bütünüyle örtülmesini

sağlayan kısımdır. Genellikle üç köşeli olup, ön kapağın altına konulmaktadır.43 Muhaşşi: Bir esere ḥâşiye yazan kişiler için kullanılan bir tabirdir.

Mukabele kaydı: Müellif hattı ile yazılmış olan esas bir nüshanın, diğer tam

bir nüsha ile karşılaştırılmış olduğunu belirten bir kayıt çeşididir.44

37_{Süleyman Mollaibrahimoğlu, age., s.46.} 38_{Aynı eser, s.46.}

40_{M. Es‘ad Coşan, “agm.”, s.55.} 41_{Hasan Özönder, age., s.108.} 42

Mine Esiner Özen, age., s.40. 43

Hüseyin Odabaş, "Osmanlı Yazma Eserleri ve Türkiye'de Yazma Eser Kütüphaneciliği", Bilig, S.56, Ankara 2011, s.145.

44_{Niyazi Ünver, "El Yazması Eserler", https://kutuphane.diyanet.gov.tr/yazma2.htm (İnternet Erişim} Tarihi: 11.05.2015).

(27)

9

Mukabele: Bir nüsnahının güvenirliliğini ölçmek için başka bir güvenilir

nüs-ha ile karşılaştırılması anlamına gelmektedir.45

Müstensih: Yazma bir eserin kopyasını çıkartan kişidir.46

Salbek: Daha çok eski ciltli eserlerde bulunan ve şemsenin iki tarafındaki

uzantıyı süslemeye verilen addır. Salbeklerin en güzel örnekleri XVI. Yüzyılda görü-lürken zamanla boyutları büyütülmeye başlamış ve eski güzelliklerini kaybetmişler-dir.47

Salvele: Bir yazma eserin başında veya sonunda yer alan

ىلع ملاسلا و ةلاصلا و

هلآ ىلع و محمد انلوسر

(Salât ve selam Peygamberimiz Muhammed (s.a.s)'e ve yakınlarına olsun) ibâresine verilen addır.48

Satıh: Eni ve boyu olup, derinliği bulunmayan alan anlamına gelmektedir.49

Saykal: Cilâ aleti için kullanılan bir tabir olup, âhar ve cilâ yapan usta için de

kullanılmaktadır.50

Semâ kaydı: Bir âlimden rivayet etme hakkını icâzet yoluyla almayı

belgele-yen kayıtlardır. Bu kayıt, rivayet etme konusunda öğrenci için bir diploma niteliğin-dedir.51

Serlevha: El yazması eserlerin ilk varaklarına yapılan tezhipli başlığa verilen

addır. Bir eserin yada levhanın başına çizilen resim ve yazılan yazılara da serlevha denilmektedir.52

45_{Süleyman Mollaibrahimoğlu, age., s.47.} 46_{Hasan Özönder, age., s.147.}

47_{Mine Esiner Özen, age., s.60.} 48

Süleyman Mollaibrahimoğlu, age., s.47. 49

Hasan Özönder, age., s.172. 50_{Aynı eser, s.173.}

51_{Tevfik Rüştü Topuzoğlu,"Kıraat ve Semâ Kaydı", DİA., İstanbul 2002, XXV, 436.} 52_{Mehmet Zeki Pakalın, age., III, 187.}

(28)

10

Sertab: Eski eserlerde cildin tamamlayıcısı olarak yapılan ve arka kapak ile

“mıkleb”in bağlanmasını saylayan kısımdır. Geçmiş zamanlarda değerli olan ciltlerin sertaplarına eğer Kur’ân-ı Kerîm ise ayet, herhangi bir ilim dalından ise uygun bir beyit ya da fıkra yazılırdı.53

Şârih: Bir esere şerh yazan kişiye verilen addır.

Şemse: Arapça’da güneş anlamına gelen bu kelime, yazma eserlerin üzerine

yapılan güneş şeklindeki süslemeler için kullanılan bir tabirdir. Bu motif, bazen tüm kapağı kaplayacak şekilde yapılırken bazen de sadece kapağın orta kısmına yapıl-maktaydı.

Yapılış şekillerine göre yekpâre şemse, parçalı şemse, zincirli şemse, gömme şemse, mülevven şemse, mülemmâ şemse, müşebbek şemse, soğuk şemse, alttan ayırma şemse ve üstten ayırma şemse olarak çeşitlere ayrılmaktadır.54

Şerh: Herhangi bir metnin daha iyi anlaşılması için içerisinde yer alan

ibarele-rin ayrıntılı bir şekilde açıklanması ile yazılan kitaplara verilen addır.55

Şirâze: Kelime anlamı itibariyle kitabın yapraklarını bir arada tutan bağ ve

ör-gü anlamına gelmektedir.56

Şukka: Yazma esere sonradan eklenen küçük notlara verilen addır. Bu notlar,

eserin müellifi, mütercimi ya da müstensihi tarafından eklenebilir.57

Ta’lîkat: Haşiyenin bir derece küçük hacimlisi olup, kitabın içeriğini gözden

geçirerek açıklamak maksadıyla sayfa kenarlarına yazılan notlardır.58

Temellük kaydı: Yazma eserin kime veya hangi kuruma ait olduğunu bildiren

kayıtlar olup, genellikle zahriyede bulunur.59

54_{Mine Esiner Özen, age., s.66.} 55_{Aynı eser, s.66.}

56_{Kemal Çığ, "Türk Kitap Kapları Asır XV.-XX.", Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, S.} 2-3, Ankara 1952, s.115.

57

Hakan Anameriç, "Yazma Eserlerde Bir Bilgilendirme Aracı Olarak Şukka" Bilig, S.73, Ankara 2015, s.19.

58_{Süleyman Mollaibrahimoğlu, age., s.48.} 59_{Mine Esiner Özen, age., s.70.}

(29)

11

Vikaye varağı: Eserin başında yer alan boş bir varak olup, cilt ile metin

arası-na koruma maksadıyla konulmaktadır.60

Zahriye: Yazma eserin ilk sayfasının arka yüzüne verilen addır.61

Zencirek: Daha çok çerçevelerde kullanılan küçük ve ince zincir şeklindeki

motiftir.62

C. ÇALIŞMADA TAKİP EDİLEN METOT

Bu çalışmada, Diyarbakır Ziya Gökalp Yazma Eserler Kütüphanesinde bulu-nan 1984 adet el yazma eserden nahiv ve sarf ilmine dair olan 285 adet eserin tanıtmı yapılmaya gayret gösterilmiştir. Çalışma, temelde iki bölüme ayrılarak birinci bölüm nahiv ilmi hakkındaki eserlere, ikinci bölüm ise sarf ilmi hakkındaki eserlere ayrıl-mıştır. Bunlarla birlikte çalışma sırasında aşağıda yer alan hususlar göz önünde bu-lundurulmuştur:

1. Her eserin kütüphane demirbaş numarası sayfanın sağ üst köşesinde belirtildi.

2. Eserleri tanıtırken hem eserin hem de müellifin isimleri Arapça ve Türkçe olarak verildi.

3. Dipnotlarda gerek müellif gerekse eser hakkında temel bilgilere yer verildikten sonra ayrıntılı bilgiye ulaşılabilecek kaynaklara işaret edildi.

4. Eseri tanıtırken sırasıyla baş kısmı, muhtevası, fiziki özelliği ve son kısmı hakkında bilgi verildi.

5. Her iki ana bölümde ele alınan eserler, ilk olarak alfabetik sıraya göre dizildi ve aynı olan eserler ise kendi arasında kütüphane demirbaş numarasına göre küçükten büyüğe doğru sıralandı.

6. Tanıtımı yapılan eser, eğer birden fazla risâleden oluşmuş ise, önce demirbaş numarası yazıldıktan sonra araya (/) işareti koyularak risâlenin kaçıncı sırada olduğu belirtildi. (Örneğin: 21 hk 923/2 )

60_{Süleyman Mollaibrahimoğlu, age., s.48.} 61_{Aynı eser, s.48.}

(30)

12

7. Başı veya sonu eksik olan eserlerin sayfa numarası yerine (?) işareti koyuldu.

8. Tüm çabalarımıza rağmen müellifi bulunamayan eserler, “Yazar bu-lunamadı” şeklinde belirtildi.

(31)

13

BİRİNCİ BÖLÜM

1. DİYARBAKIR ZİYA GÖKALP YAZMA ESERLER KÜTÜPHANESİN-DEKİ NAHİV İLMİ İLE İLGİLİ ESERLERİN TAVSİFİ

21 HK 446/2 el-‘Avâmilu'l-Cedîde

ةديدلجا لماوعلا

Birgîlî Meḥmed Efendî b. Pîr ‘Alî h.929-981(m.1523-1573)63

م ىليكرب

ـ

يلع يرب نب يدنفا دمح

Baş:(35b)

بر لله دملحا الله الرحمن الرحيممسب

هنا ملعاف دعب و ينعجما هلا و محمد ىلع ملاسلا و ةولصلا و ينلماعلا

ىمست اهنم نوثلث و لاماع ىمست اهنم نوتس ئش ةئام ةفرعم نم بارعلاا ةفرعم بلاط لكل دب لا

باارعا و لامع ىمست اهنم ةرشع و لاومعم

...

Nahiv alanında telif edilmiş olup, dîbâcesinde de aktarıldığı üzere temelde üç bölüme ayrılmış olan bu eser, birinci bölümde, ‘âmil, ikinci bölümde ma‘mûl ve üçüncü bölümde i‘râb konularını ele almaktadır. Ayrıca müellif, bunların ardından ‘âmil konusunu lafẓî ve ma‘nevî, lafżî konusunu da kendi arasında semaâ‘î ve ḳıyâsî olarak iki bölüme ayırmıştır. Diğer bölümleri de bunun gibi tasnif eden müellif, ese-rinin ilerleyen sayfalarında yukarıda bahsedilen başlıklar altında inne ve kardeşleri, ḥurûfu'l-müşebbehe, fiil-i mużâri'yi nasp eden edatlar, fiil-i mużâri'yi cezm eden edatlar, ism-i mef‘ûl, ṣıfat-ı müşebbehe, maṣdar, müptedâ, haber, mef‘ûl-u mutlaḳ,

63_{Tam adı Meḥmed b. Pîr ‘Alî el-Birgîvî er-Rûmî el-Ḥanefî’dir. Balıkesirde doğmuştur. h.929-981} (m.1521-1573) yılları arasında yaşamıştır. Meşhur bir nahiv, fıkıh ve hadis âlimi olmasının yanı sıra iyi bir müfessirdir. İlk eğitimini babası olan müderris Ali Efendi’nin yanında almış ve kendini geliş-tirdikten sonra sahip olduğu ilim sevgisi nedeniyle İstanbul’a gelmiş ve burada devrin âlimlerinden olan Ahizade Muḥammed Efendi’den dersler almıştır. 52 yaşında Birgi’de yakalandığı taun hastalı-ğından dolayı vefat etmiştir. Telif etmiş olduğu eserlerinden bazıları şunlardır; “Şerḥu Lubbi’l-Elbâb fî ‘İlmi’l-İ‘râb li’l-Beyżâvî”, “el-‘Avâmilu’l-Cedîde fî’n-Naḥv”, “İm‘ânu’l-İnẓâr fi’s-Ṣarf”, “İmtiḥânu’l-Eẕkiyâ’ fî’n-Naḥv”, “ el-Erba‘ûn fi’l-Ḥadîs”, “İnḳâẕu’l-Hâlikîn”. Daha geniş bilgi için bk. Kâtip Çelebi, Keşfu’ẓ-Ẓunûn ‘an Esmâi’l-Kutub ve’l-Funûn, Dâru İḥyâi’t-Turâs, Beyrut, 1941, I, 54,183; Bağdatlı İsmail Paşa, Îżâḥu’l-Meknûn fi’ẕ-Ẕeyli ‘alâ Keşfi’ẓ-Ẓunûn ‘an

Esmâi’l-Kutubi’l-Funûn, Dâru İḥyâi’t-Turâs, Beyrut, I,2; Ömer b. Rızâ b. Muhammed Râğıb b. ‘Abdu’l-Ğanî Kehhâle, Mu‘cemu’l-Müellifîn Terâcim Muṣannafi’l-Kutubi’l-‘Arabiyyeti, Müessetu'r-Risâle, Beyrut 1993, III,

(32)

14

mef‘ûl-u bih, mef‘ûl-u fîh, mef‘ûl-u leh, mef‘ûl-u ma’ah ve te‘kîd gibi konuları ör-nekleriyle birlikte net bir şekilde açıklamıştır.

Arapça nesih hattıyla, 200×150-110×70 mm. ölçüsünde, 13 satırlı, 35b- 42a yaprakları arasında olup, isim filigranlı kâğıt üzerine yazılmıştır. İnce, krem rengi ve kartonu yırtık olan bir cilt içindedir. Söz başları ve cetveller kırmızı mürekkeplidir. Eserin sonunda mülkiyet kaydı ve mührü mevcut olup h.1194 tarihinde istinsah edilmiştir. Müstensihine kaynaklarda rastlanılmamıştır.

Son:(42a)

هرخا فى ردق لب رهظي لم نا و ةروكذلما ةلثملاا فى امك ايظفل ىمسي ظفللا فى رهظ نا بارعلاا ثم

و ىصاعلا ناا ونح ياريدقت ىمسي

ىتيألا نم ىلع انلكوت ونح ايلمح ىمسي هرخا فى ردقي لم و رهظي لم نا

باهولا كللما الله نوعب باتكلا تتم هتهج نم لاا يرلخا

...

ةنس

٩٩١١

ةديدلجا لماوعلا

م ىليكرب

ـ

يلع يرب نب يدنفا دمح

Baş:(82b)

ملعاف دعب اما ينعجما هلا و محمد ىلع ملاسلا و ةولصلا و ينلماعلا بر لله دملحا الله الرحمن الرحيممسب

اهنم نوتس ئش ةئام ةفرعم نم بارعلاا ةفرعم بلاط لكل دب لا هنا

اهنم نوثلاث و لاماع ىمسي

لامع ىمسي ةرشع و لاومعم ىمسي

...

Eser içeriği hakkında “21 hk 446/2” kütüphane nolu eserde bilgi verilmiştir. Arapça nesih kırması hattıyla, 200×145-145×90 mm. ölçüsünde, 15 satırlı, 82b-85a yaprakları arasında olup, suyolu filigranlı kâğıt üzerine yazılmıştır. Çeharkuşe, kahverengi deri kaplı mukavva bir cilt içinde olup, söz başları kırmızı ile yazılmıştır. Müstensihi meçhul olup, h.1146 (m.1732) tarihinde istinsah olunmuştur.

(33)

15 Son:(85a)

باتكلا تتم هتهج نم لاا يرلخا ىتيأ لا نم ىلع انلكوت ونح ايلمح ىمسي هرخا فى ردقي لم و رهظي لم

ةنس باهولا كللما الله نوعب

٩٩١١

.

21 Hk 1218/12 el-‘Avâmilu'l-Cedîde

ةديدلجا لماوعلا

م ىليكرب

ـ

يلع يرب نب يدنفا دمح

Baş:(67b)

دب لا هنا ملعاف دعب و ينعجما هلا و محمد ىلع ةولصلا و ينلماعلا بر لله دملحا الله الرحمن الرحيممسب

و لاماع ىمسي اهنم نوتس ئش ةئام ةفرعم بارعلاا ةفرعم بلاط لكل

ةرشع و لاومعم ىمسي نوثلاث

باارعا و لامع ىمسي

...

Eser içeriği hakkında “21 hk 446/2” kütüphane nolu eserde bilgi verilmiştir. Arapça kırma ta‘lîḳ hattıyla, 240×155-180×75 mm. ölçüsünde, 29 satırlı, 67b- 69a yaprakları arasında olup, abâdî kâğıt üzerine yazılmıştır. Gri rengi mukavva ve sırtı meşin kaplı bir cilt içinde olup, söz başları kırmızıdır. Eser, h.979 tarihinde Muṣtafâ el-Ḥânkî tarafından istinsah olunmuştur.

Son:(69a)

ا و

دملحا و هتهج نم لاا يرلخا ىتيأ لا نم ىلع انلكوت ونح ايلمح ىمسي هرخآ فى ردقي لم و رهظي لم ن

تتم ينلماعلا بر لله

...

ةنس فى

١٧١ نب ىفطصم فيحنلا فيعضلا دي ىلع

...

الله رفغ ىكنالحا

ينعجما يننمولما عيملج و امله

.

(34)

16

21 Hk 1800/3

el-‘Avâmilu'l-Cedîde

ةديدلجا لماوعلا

م ىليكرب

ـ

يلع يرب نب يدنفا دمح

Baş:(89b)

و محمد ىلع ملاسلا و ةولصلا و ينلماعلا بر لله دملحا الله الرحمن الرحيممسب

هنا ملعاف دعب و ينعجما هلا

اهنم نوتس ئش ةئام ةفرعم نم بارعلاا ةفرعم بلاط لكل دب لا

...

Eser içeriği hakkında “21 hk 446/2” kütüphane nolu eserde bilgi verilmiştir. Arapça ta‘lîḳ hattıyla, 192×135-130×70 mm. ölçüsünde, 9 satırlı, 98b-106b yaprakları arasında olup, rutubet lekeli bayraklı koç filigranlı krem kâğıt üzerine ya-zılmıştır. Çok yıpranmış, yamaklı, kısmen dökülmüş kahverengi meşin bir cilt içeri-sinde olup, söz başları, kırmızıdır. İstinsah tarihine ve müstensihine kaynaklarda rast-lanılmamıştır. Son:(601b)

تتم هتهج نم لاا يرلخا ىتيأ لا نم ىلع انلكوت ونح ايلمح ىمسي هرخآ فى ردقي لم و رهظي لم و

.

ةديدلجا لماوعلا

م ىليكرب

ـ

ىلع يرب نب ىدنفا دمح

Baş:(27b)

و ينعجما هبحص و هلا و محمد ىلع ملاسلا و ةولصلا و ينلماعلا بر الله دملحا الله الرحمن الرحيممسب

اهنم نوتس ئش ةئام ةفرعم نم بارعلاا ةفرعم بلاط لكل دب لا هنا ملعاف دعب

...

66_{Daha geniş bilgi için bk. s.13.} 67_{Daha geniş bilgi için bk. s.13.}

(35)

17

Eser içeriği hakkında “21 hk 446/2” kütüphane nolu eserde bilgi verilmiştir. Arapça ta‘lîḳ hattıyla, 190×137-120×75 mm. ölçüsünde, 8 satırlı, 27b- 37a yaprakları arasında olup, birleşik harf filigranlı kâğıt üzerine yazılmıştır. Sırtı ve sertabı kahverengi meşin, üstü yer yer aşınmış desenli kâğıt kaplı olup, mıklebli, mukavva bir cilt içindedir. Söz başları ve keşideler kırmızıdır. Eser, Muṣtafâ b. Seyyid Süleymân tarafından h.1667 tarihinde istinsah olunmuştur.

Son:(37a)

تتم ةهخ نم لاا يرلخا ىتيأ لا نم ىلع انلكوت ونح ايلمح ىمسي ردقي لم و رهظي لم نا و

.

باتكلا تتم

باتك اذه غارفلا عقو دق باهولا كلم الله نوعب

...

و امله الله رفغ ناميلس ديس نب ىفطصم دي نع

هيدلاول

...

ةنس

٩١١٧

...

ةديدلجا لماوعلا

م ىليكرب

ـ

يلع يرب نب يدنفا دمح

Baş:(55b)

و محمد ىلع ملاسلا و ةولصلا و ينلماعلا بر لله دملحا الله الرحمن الرحيممسب

ملعاف دعب و ينعجما هلا

اهنم نوثلاث و لاماع ىمست اهنم نوتس ئش ةئام ةفرعم نم بارعلاا ةفرعم بلاط لكل دب لا هنا

...

Eser içeriği hakkında “21 hk 446/2” kütüphane nolu eserde bilgi verilmiştir. Arapça nesih hattıyla, 195×125-155×65 mm. ölçüsünde, 17 satırlı, 55b-60b yaprakları arasında olup birleşik harf filigranlı kâğıt üzerine yazılmıştır. Mıklebli siyah meşin kaplı mukavva bir cilt içindedir. Ebru ve mukavvası yıpranmış olup söz başları kırmızıdır. Eserin müstensihi ve istinsah tarihine kaynaklarda rastla-nılmamıştır.