• Sonuç bulunamadı

Başlık: TARİHİN DAYANILMAZ AĞIRLIĞIYazar(lar):DURALI, TeomanCilt: 40 Sayı: 1 DOI: 10.1501/Ilhfak_0000000455 Yayın Tarihi: 1999 PDF

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "Başlık: TARİHİN DAYANILMAZ AĞIRLIĞIYazar(lar):DURALI, TeomanCilt: 40 Sayı: 1 DOI: 10.1501/Ilhfak_0000000455 Yayın Tarihi: 1999 PDF"

Copied!
10
0
0

Yükleniyor.... (view fulltext now)

Tam metin

(1)

Prof. Dr. Teornan DURAL/*

1. Değerler

İnsan, hem canlı hem de kültür varlığı olarak geçmişin ürünüdür. Avami siyasi bir söze başvurursak, insan, hem doğal, hem toplumsal kalı-tımı bakımından 'gerici'dir. Doğal kalıtımı cihetiyle anne-babası yoluyla en eski canlılara, çekirdeksiz hücrelere; başta dil gelmek üzre, kültür-toplum mirası vechesiyle ise, yaşadığı günden çok öncelere geri gider. Ne var ki, aynı zamada 'ilerici 'dir de. Zira her anne-babanın çocuğu, ebevey-nine birtakım iç -gen etik- ile dış -tip- özellikleri bakımından benzemekle birlikte farklıdır. Bu, kültür-toplum düzleminde de böyledir. Nesiller, bir-birlerine bazı değerleri aktarırlar: Gelenekler. Ancak, her nesil, kendi de-ğerler hazinesinde -: Görenekler- irili ufa~lı değişiklikler yaparak birta-kım kültür unsurlarını sonrakisine devredcr. Sözünü ettiğimiz değerler, insanın elinin altında ve çevresinde bulduğu fizik, coğrafya, topoğrafya, iklim ile hava şartları ve hayvan ile bitki varlıkları çerçevesinde ve taş ile toprak cinsinden hammaddelerden yararlanılarak üretilirler. Görüldüğü gibi, insan kendi günlük acil yahut müstakbel ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde hammaddelerin, yani malzemelerin -dallardan, yapraklar ile sa-mandan örülü kulübeden tutunuz da feza taşıtına dek uzanan bir yclpaze cinsinden- mamı1le dönüştürülmesiyle değerler oluşturulur. Hammadde-den mamulün üretilmesi, bir fikir şablonu çerçevesinde gerçekleşir. Fikir-ler, inançlar tarlasından biter. Anlaşılacağı üzre, söz konusu olan zihnin yahut dimağın, elle iş ve güç birliğidir. Zaman-mekan hatlarında yer alan fizik-kimya kuvvetlerinin doğrudan etkisi ilc güdümünde yürümeyen dimağ-zihin işlemleri manevi dediğimiz alemdedir. İşlenen ise maddi dünyadır. İnsanın maneviyatı ile içerisinde yaşadığı maddi dünya arasın-da dialektik bir ilişki yürürlüktedir -işte bu görüş, gerek ilkçağ Çin bilge-liğinin Taosunda gördüğümüz Yin-Yang karşıtlığında gerekse Eskiçağ Egeli bilge Herakleitos'un mensur parçası "Savaş"ta ifadesini buluyor.

(2)

118 TEOMAN DURAL!

Maddi dünya ile manevi alem, sav ile karşısav durumundadırlar. Bu 'sav-laşma'nın 'evlad'ı, başka bir deyişle, sentezi, 'değer'lerdir.

2. İnançlar

İnsanları birarada yaşatacak kudret ile kabiliyetteki değerler, inanç-tırlar. Bunların pek küçük bir bölümü, öteki inançların, dolayısıyla da de-ğerlerin 'anne'sidir. Onların kendileri, özge inançlardan neşet etmemekle birlikte, 'inanç doğurur'lar. Bu 'kaynak inanç'lardan doğmuş olanlar, özellikle maddi zemin ve zaman ile mekan boyutlarında geçer oldukları görülür. MezkGr 'inanç'lar -en azından, gündelik yaşama düzleminde-'bilgi' durumuna gelir. Geçerli olup olmadığı soru konusu kılınmayan, ve yukarıda belirtildiği üzre, kendisi esas olup müteakib inançları doğuran, üstün ve tereddüte mahal bırakmayan yaptın m gücü bulunan 'inanc'a 'iman' diyoruz.

3. Kültür

Bir yahut birkaç merkez inanç (iman) etrafında yahut altında tutarlı-ca derleştiğini tasavvur edebileceğimiz bir belirli inançlar bütünlüğü, belli bir Kültürü oluşturur. Bahse konu merkez inanç/ların dayandığı en temel inanç yahut belirli az sayıdaki inançlardan türemiş başka bir inançlar kü-mesi, akrabası olan yahut olanlarla birlikte oluşturduğu daha üst ve kap-sayıcı kültür topluluğu seviyesine medeniyet adını veriyoruz.

İşte, insan olarak hayatımızı biçimlendiren -aile, oba, oymak, boydan millete dek uzanan- kültür katları, değer öbekleri demek olan inanç ilmik-leriyle örülür. Bahis .konusu 'inançların içerisine doğuyoruz. Başka bir söyleyişle, dirimsel (Ing biotic) yapımız ile fizik çevremiz gibi, toplum-kültür ortamını da hazır buluyoruz. Bir şeyi hazır bulmak, onun, 'ben' ol-madan önce varolduğunu gösterir. Yaşanan andan önce varolmuş her şey 'geçmiş'tedir. Toplum-kültür varlığını ifade eden gelenek-görenek-adet çeşidinden geçmiş değerler öbekleri 'geçmiş'ten 'şimdi'ye akıp varırlar.

"İnançlaşmış' bazı 'değer'lerden kalkarak bedence ve ruhca kendi 'ben 'imi ve kültür-toplum ortamım ile fizik çevremi 'değerlendiririm'.

4. Bireylilik

Dirimsel faaliyetleri (İng biotic functions) kesintiye uğratmaksızın canlının irdelenmesinde ulaşabileceğimiz en alt, en temel varlık seviyesi

'bireylilik'tir. Hücreden başlayarak beşere dek her canlı bireyi kendisine vucut veren 'altbirey'lerin bütünlüğüdür (Fr integration). Mesela, hücre-nin çekirdeği, mitokondrisi, golgi cihazı gibi yapılar, onda yer alan 'altbi-rey'lerdir. Filvaki kendisini oluşturan 'altbirey'lerden hareketle belirli bir hücrenin bütününü daha seçikce anlayıp açıklayabiliriz. Ancak

incelediği-miz hücreyi 'altbirey'lerine, başka bir deyişle, organcıklarına ayrıştırdığı-mızda, onun canlı bütünlüğünü yitiririz. Böyle bir durumda o, ölüdür.

De-mekki, bilim işlemlerinde, yaşayan varolanı 'altbirey'lerine

(3)

durum yine bir dirimli (İng biotic) varolan olarak beşer için de geçerlidir.

q

da öyleyse 'birey'dir. Her canlı birey, evrim basamaklanmasındaki (Hal scala) yapıca ve işleyişce (ing mechanism) karmaşıklık derecesi uyarınca, 'bireyliliğ'inin farkına değişik raddelerde varır. Bir ağaç, ışığın kuvvetine, maruz kaldığı basınca göre gelişip serpilir yahut tersine kurur. Bu 'bireyliliğ'in farkına varmanın bir derecesidir. Balık, ondan daha se-çikçe farkındadır. Çünkü, dış etkenler, onun bünyesinde haz yahut acı du-yumlarının ortaya çıkmasına yol açar. Bu durum, artık köpekte, kedide, devede, atta yahut maymunda iyice belirginlcşir. Ne var ki, hiçbiri duyu boşandırıcı bir etkene maruz kalmadıkca, durduk yerde, acıyı yahut hazzı duyumlayamaz. Hele, acı, haz ve daha başka duyular üstüne düşünemez. Zira kavramlaştırma istidadına malik değildirler.

5.İnsan-olma

Bahis konusu kuvveyi haiz beşcr, bunu içerisine doğduğu toplumda fiile dönüştürdüğünde, 'insan' olur. 'İnsan'ın 'bireyliliğ'iyse, başka hiçbir canlıda rastgelmediğimiz, 'ben' biçiminde tezahür eder. Şu halde, 'ben' artık bir dirim birimi değildir. O, anlamgücünün verisidir. Böylelikle maddı değil, manevıdir. Bedenini, bünyesini duyumlayan beşer'den ken-disini anlayarak başkalarından ayırdedebilen insana geçiyoruz. Kendisini

ilkin duyumlayarak, hissederek, bilahare anlayarak başkalarından ayırde-debilen insanın temel varlık birimi 'ben 'idir. Zaman içerisinde oluşan duyma, anlama ile başkalarından ayırdetme kabiliyeti ile birikimi, o belir-li 'ben'in tarihidir.

6. İrade

Öyleyse 'ben', tarih verisi bir varolandır. Tarihi kesintiye uğrar,

ta-rihliliğini unutursa, o insanın 'benliğ'i sarsılır, giderek, çöker. Beşeri meydana getiren, bütün canlılarda olduğu üzre, evrim-genetik verisi

kalı-tımdır. O da, şu durumda, uzak geçmişten yakına -soyoluş (filogenesis)-,

yakın geçmişten şimdiki zamana -bireyoluş (ontogcnesis)- akıp gelen sürec ile onun beraberinde getirdiği birikimdir. Görüldüğü gibi, evrimsel-genetik süreçler tarihı olanları andırır. Şu var ki, insanın olmadığı yerde

tarihten bahsolunamaz. Zira, bulunulan andan önce uzak ilc yakın zaman

dilimlerinde olup bitmiş süreçlerin incelendiği alan evrim, genetiktir. Bahse konu cvrimsel-genetik süreçler, yer aldıkları yahut taşıdıkları can-lıların 'bireysel katkı 'ları olmaksızın olagelirler. Bir tek -artık beşer değil- insan, 'öz katkı'larıyla, müdahaleleriyle kendi 'insan oluş'unu inşa eder. Menşece zihni olan bu 'insan-olma' isteğine irade diyoruz. Şu du-rumda beşerin evrimsel-genetik kalıtımı gayrı iradı olmasına karşılık, in-sanın kendisini inşa etmesinin sa iki iradidir. Kendisini kendi isteği, yani iradesi doğrultusunda inşa eden insan bilinç sahibidir. Bilinçlenen insan da, kişileşir.

(4)

120 TEOMAN DURAL!

İrade-sahibi olmak, özden HÜR olmağı şart koşar. Bilkuvve hür olan insanın, hürlüğünü fiile geçirmesi, fiilinde tezahür ettirmesi,

iradedir. Bu kendisini ilkin düşünme ediminde, bilahare eylemde gösterir. Eylem de zaten, insana mahsus hareketlerin, onun düşünmelerinin seme-resi olan düşünceler tarafından biçimlenip yönlendirilmeleridir.

Düşünceler, en basit olanları dahi, öffifÜn ilerleyen evrelerinde beli-rirler. Öncelikle tasavvur, zamanla da kavram birikimine kaçınılmazcası-na ihtiyaç gösterirler de ondan. Yaşadıklarımızdan bizde kalan 'iz'ler, te-melde, duyu verilerinden neşet etmiş duyumlar ile bunlardan doğan duygulardır. Dışımızdaki şeylere veya olaylara doğrudan yahut dolaylı ilişkin olarak zihnimizdeki 'resim'lerin 'kaba hat'larını, duyu verilerin-den neşet etmiş izlenimler ile bunların daha bir seçikleşerek genelleşmesi demek olan duyumlar oluşturur.

7. Hafıza

Şeyler ile olayların zihnimize yansıyan sözümona 'resim'lerine de, nitekim, tasavvur diyoruz. Bunların zaman içerisindeki düzenli ve birbir-leriyle bağlantılı birikimiyse hafızadır.

Olup bitmiş olanların belli bir sonra zihinde canlandırılması, hatırla-madır. Işte, üstüne düşünerek katlandığımız -tefekkür. ejkarlanma

(reflexion)- tasavvurlar, 'resim'li olma özelliklerini yitirerek git gide

kav-ram da dediğimiz zihin birimlerinden düşüncelere dönüşürler.

Hatırlayarak düşünmelerimiz, hep geçmişte başımızdan geçenler üs-tünedir. Olup bitenlerin bizdeki 'iz'leri üstüne düşünerek -hatırlarnalar, hatıralar- kendi 'ben 'imiz ile 'çevre'miz hakkında düşünceler geliştiririz. Kendi 'ben'imizi aydınlatan, kendimize açan düşünceler, bilincimizi

oluştururken; 'çevre'mize ilişkin olanlar, bilgilerimizi meydana getirir-ler.

Nihayet, duyma-düşünme-hatırlama işleyişlerirniz ile işlemlerimizin tümü, inanç varlığımızın zeminini teşkil ederler. Söz konusu varlığımız, geçmişte temellenip henüz yaşanmamış zaman dilimi demek olan gelece-ğe hamle yapar. İmdi, geçmişteki yaşadıklarıyla yoğrulup 'pişen' kişilikli insan bireyi' , yaşanacakların nasılolabileceklerini hep tasarlamakla meş-guldür. İşte, hajizasından sudGr eden onun bu bariz vasfına 'tarihi varlık sahası' diyoruz. İnsan, hem birey hem de toplum olarak tarihi varlıktır.

'Kişilikli insan'ın kendi 'ben 'ini belirleyen eşsiz özelliklerine kimlik diyoruz. Bireyler için olduğunca, belli bireylerin zaman ile mekanca bira-radalığından doğan toplum bağlamında da kimlik söz konusudur. Sonuç-ta, 'kişilikli insan bireyi' vasfll1a uygun toplum da, varlıkca daha üst

(5)

sevi-yede bir 'kimlikli birey'dir. Nasıl tek bireyin kendi 'benliğ'ini bilmesi

ki-şisel bilinciyse, toplumun öz 'benliğ'ini tanıması da onun toplumsal bilin-cini ortaya koyar. Birinde olduğu üzre, ötekisinde de bilincin esası,

Mfizadır. Toplum hafızasından kaynaklanan hatıralardan yaşayakalanlar,

gelenekleşirler. Gelenekleşebilmiş maşeri (kolektiv) hatıralar ise, kendile-rini, yaşayan toplumda örf, adet ile görenek biçiminde duyurur, izhar ederler. Örf, adet, gelenek ile göreneklerin heyetimecmununaysa, o toplu-mun kültürü adını veriyoruz. İmdi, nasıl, kültürsüz toplum olamazsa, aynı şekilde tarihsiz kültürden de bahsedilemez. Tarih, toplumun benliğine ilişkin bilinci, dolayısıyla, kimliğidir. Geçmişini topyekun unutmuş insan, hafızasını yitirmiştir. Rene Desearres'ın 'düşünüyorum, öyleyse, varım" düsturu uyarınca, hafızası silinmiş olan, varlığına -yani 'benliği 'ine- iliş-kin bilincini de kaybeder, sonuçta, insanlığından olur. Böyle birine artık insan diyemeyiz. O, salt dirim seviyesine -yani beşerliğe- rucu etmiş sa-yılmalıdır; buna ise, 'bitkisel hayat' denir. Aynı şekilde, geçmişini düşü-nemeyen, demekki, tarihsiz kalan toplum, ortadan kalkmağa hükümlüdür. Dünü olmayan toplumun yarını da olamaz. O, tıpkı hafızasını kaybetmiş kişi gibi, değerlendirme yapamayıp anlamlandırmada bulunamaz.

Anlamlandııma ile değerlendirme, birbirlerini tamamlayan iki ayrı zihin etkinliğidir. Anlamlandırma, yapma ile inşa etkinliklerinin asıl saikidir. Değerlendirmeyse, yapılmış, kurulmuş, inşa edilmiş olanın yoru-mu, takdiri ve yargılamasıdır. ALLAH, her iki hassanın biricik malikidir. Yarattıklarının kuvvesi -sureti ve ona eklenecek maddenin çeşidi, niteliği ile niceliği ve dahi Eflatun'un deyimiyle ideası- kendisinde saklı -hafi-bulunduğundan, O, her şeyin anlamı ilc manasına ezelden ebede müdrik-tir -tekamüle dayanmayan, demek ki, mutlak idrak ile şuur (bilinç) Onda-dır. Yalnızca halihazır varolan evren (kainat) değil, olmuş, olan ve olacak bilcümle alemler ALLAHda anlamlıdırlar. O, anlamlandırma yetisini (Fr capacite), varolan fizik eyrende, bilebildiğimizce, bir tek insana bahşet-miştir -bkz: Hicr(l5)/26; Isra(l7)/85 ile 86.

Değerlendirmeye gelince: Madem yaratıcı Odur, yarattıklarının anla-mını O, içkince bilir -bu bağlamda 'anlam', 'mana' olur-, o halde ALLAHın değerlendirme yapmağa ihtiyacı yoktur. Bunun istisnası insan-la ilgilidir. Zira -Melekut aleminin sakinleri haric- sınırlı ölçüde, HÜR-LÜKle şereflendirilerek yaratılmış olan, bir tek, insandır. Onun ne duydu-ğunu, hangi duygulara kapıldığını, ne yapıp ettiğini yaratıldığı andan itibaren RABBi tarafından bilinmekle birlikte, ALLAH, ayrıca, insanın duyuşunu, düşünüşünü, hal He hareketlerini mütemadiyen gözleyip değer-lendirir -'De: Herkes kendisine has -kendi kabiliyetine uygun- tarzda eyler; en doğru yolda olanları -yolu seçen leri- en iyi bilen RABBindir -İsra(l7)/84.

(6)

122 TEOMAN DURALI

8. Tarihin Zemini: Akıl

Şu durumda tabıı' ki, ALLAHın ölçüsünde olmamakla birlikte -çünkü insan, yaratamaz, sadece ~nşa edebilir-, anlamlandırma ile değer-lendirme hasletlerini kişi, RABBInden doğrudan doğruya almıştır. Başka bir anlatışla, bunları o, beşerliğinden -dirim cihetinden evrim yoluyla-tevarus etmemiştir. Bu cümleden olmak üzre, ALLAH, yeryüzündeki ha-lifeliğine insanı tayın etmiştir. -Bkz: Bakara(2)/30 ile An'am(6)/1651

Bunu da ALLAH, Kendi Ruhundan kişinin beşer bedenine 'üflemek'

suretiyle izhar buyurmuştur. Bundan dolayı da, Alman mistiki ile din filo-zofu Johannes -Meister (Usta)- Eckhart'a göre, Ruhun insandaki tecellisi demek olan Akl!!!, öteki bütün şeylerin tersine, yaratılmamış olup ALLA. Hın Kendisini Üzünden izhar edişi olduğunu ileri sürmüştür.

Gücünü Akıldan alan zihin, dünyayı değerlendirir. Böylelikle bütün yaratıklar için 'değerden-bağımsız' olan dünya ile doğa, insanda 'değer' kazanır. Her 'değerlendirme' işlemi, Aklın isterlerine uyarak, bir sıradü-zeni derpış eder. Bu düsıradü-zenin üç basamağı, 'ben', 'ben-benzeri-olan-biz'; 'ben-benzeri-olmayan-dünya-doğa' .

'Ben' ile 'ben-benzeri' alanları arasında aslında ~nemli ölçüde kesi-şirler. Aralarındaki ayırım çizgisini çekmek zordur. Ikisi, olanın tesbiti şeklinde tecelli eden 'değerlendirme'nin aşılıp dar anlamda kültür diye nitelediğimiz kurma, inşa etme mahalinde yer alır. Bu bakımdan 'ben'i 'ben-benzeri -yani, 'biz' - şartlarının bağlamından koparan Freudcu psiko-lojinin -psikoanalizin- yarılgısına burada işaret ctmeden geçemcyeceğiz.

Aslında bir değerlendirme-anlamlandırma bağlamı olması bakımın-dan, gerek 'ben' gerekse 'biz' sahalarında, insan-toplum-kültür aleminin esası tarihtir. Hem bireysel, hem toplumsal kimlik, tarih temeli üstünde inşa olunur. Kimlik inşa olunduğuna göre, ortada anlamlandırma dediği-miz bir olay söz konusudur. Bu anlamlandırma işinin en geniş ve derin tezahürü, kültürün inşasıdır.

Öz 'ben'imin inşası sırasında mensubu bulunduğum değişik toplum katmanlarının kendilerine mahsus tarihlerinin ağır baskısını her dem du-yumlarım. Bu duyumlama, insan-toplum-kültür çerçevesinde yer alan olaylardan ibaret değildir. Bahsolunan çerçevenin dışındaki fizik dünya doğayı dahı yine kültürümüzün, dolayısıyla da tarihimizin gözlük camla-rından seyrederek değerlendiriyor ve toplum-kültür tarihinden ayırdetmek maksadıyla buna doğa tarihi diyoruz. Gerçi

Laikcilik-Positivcilik-I. Kur'~n mealieri için bkz: .""

"KUR' AN-! KERIMin Türkçe meal-i Alisi", Omer Nasuht Bilmen, Akçağ, Ankara, 1994.

QUR'AN, translated and explained by Muhammad Asad, Dar al-Andalus-Gibraltar, 1980.

"The Meaning of the "oly QUR' AN", Abdullah Yusuf Ali, Amana, Brentwood, Maryland,1989.

(7)

Nesnelcilik dünya tasavvuru, giderek ideolojisi, dünya-doğanın, toplum-laştırılması-kültürleştirilmesine şiddetle karşı çıkmıştır. Kısaca evrim

ıstılahıyla dile getirdiğimiz 'değerden bağımsız' bir dünya-doğanın, ancak tahlilolunarak incelenebileceği öne sürüledurulmuştur. Ne var ki, adı üstünde, bu, bir dünya tasavvuru yahut ideoloji olduğuna göre, kendi-si de, açıkcası, başlıbaşına bir değerlendirme biçimidir. Demek ki doğa-nın 'değerden bağımsız' olduğu savının kendisi bile bir değerlendirme ifadesidir. Şu durumda, doğa araştırmalarında ele alınan konunun yahut nesnenin 'değerden bağımsız' olduğu fikri, bizzat bir değerlendiriştir.

Nihayet, araştırmalardan elde edilen verilerin 'yorum'lanması,

'değer'lendirme değilse, nedir?

Tarih, belli bir bireyin yahut toplumun, kendi geçmişinden bulundu-ğu halihazır ana değin kotarabildiği, metafizik bir söyleyişle, bilincine va-rabildiği tüm müktesebat, birikim demek olduğu gibi; bu birikimin üstün-de düşünerek onda yer alan olayları, süreçler ile varolanları neüstün-den-etki bağlan çerçevesinde yeniden değerlendirme işini de dile getiren ıstılahtır. Anlaşılacağı üzere, ikinci anlamıyla 'tarih', bir bilimin adıdır.

Birinci anlamıyla tarihin, her zaman ister birey, ister toplum biçi-minde olsun, bütün insanlar için geçerli olduğunu yaşanmış örnekleriyle ilk defa akıcı bir uslupla tasvir eden Halikarnasos'lu (Bodrum) Herodos-tur (484-4:75). Sanıldığının tersine, o, bir vaka olarak tarihi ilk keşfeden değildir. Oncelikle medeniyet seviyesine erişmiş küıtürler, öteden beri tarih bilincine sahib olmuşlardır. Hatta medeniyet aşamasına ulaşmamış kültürlerde de geçmişten gelen birikimler yaşanır. Geçmiştekiler ilc şimdi yaşananlar arasında dikkate değer bir kırılma, bir fark yoksa, iki zaman kesiti arasında belirgin bir ayırım çizgisi çekilemez. Bu durumda, yüzeye yansımış bir tarih bilincinden bahis açılamamakla birlikte, yine de geçmi-şe ilişkin beııi belirsiz bir 'farkındalık'tan söz etmek yanlış olmaz. De-mekki, değişik derecelerde olmakla birlikte, tarih, her toplumda bir bi-çimde algılanır.

Kendi medeniyetlerinin saçtığı parlak ışık karşısında körleşip basireti bağlanmış, Yeniçağ Batı Avrupalı bir bölük önyargılı, kibirli filo-zof ilc bunların kör topal yamaklarının tersine, onlardan iki bin küsur yıl önce yaşamış koca Herodotos, tümüyle tarihten yoksun toplumdan söz edilemeyeceği gerçekliğini görüp kendisinden sonrakilere bildirmiştir.

Herodotos, bir vaka olarak tarihi bütün değişik vecheleriyle, çeşitli toplumları tanıyıp incelemek suretiyle tesbit etmenin yanında, bunu so-yutlayarak salt bir kavram olarak da irdelemiştir. Böylelikle bir nevi tarih

sistematiğinin zeminini hazırlamıştır.

Gelenek ile görenekleri, örf ile adetleri ve içerisinde bulunduklan iklim, coğrafya ile topoğrafya şartları çerçevesinde farklı toplumlara

(8)

124 TEOMAN DURAL!

mensup bireylerin birbirlerine savaş ile barış dönemlerinde nasıl davran-dıklarını Herodotos bize karşılaştırmalı ve tasvirci tarzda hikaye etmiştir. Nitekim, Almancada -Geschichte- yahut Felemenkcede -geschiedenis-gördüğümüz gibi, tarih, kimi dillerde hikaye anlamına gelir. Ama bilim şeklinde 'tarih 'in belirlendiği Yunancada, Historia, 'araştırma', 'malumat' anlamlarını içermektedir. 'Historia', 'soruşturmak' demek olan historein masdarının isim halidir. İşte, genelde bilimi -E7ttCrt-rll..l:rl-tarif edip onun aksiyomatiği ile sistematiğini ilk kez belirleyen

Aristote-les (384-322), Histariayı belli toplum-kültür bağlamında olup bitmiş yahut gelip geçmiş olaylar ile kişilerin neden-etki bağlantıları dikkate alı-narak araştırılması biçiminde anlayıp açıklamıştır. Tarihi Herodatas anla-mında klasik Türkçede vakanüvislik -'vakaların kayda geçirilmesi sanatı', 'vaka yazıcılığı' -, Aristotelesinkisindeyse, tarifi ilc sistematiği felsefede yapılan bilim olarak anlıyoruz. Daha Aristoteles, bilim olmakla birlikte,

tarihin, doğa bilimlerinden farklı bir aksiyomatik ile sistematiğe malik

ol-duğu gerçekliğine parmak basmıştır. Bilim midir yoksa zanaat mı olol-duğu sorusu bilim felsefesinde henüz tatmin edici ölçülerde cevaplandırılama-mış olan iktisadı bir yana bırakırsak, insan-toplum-kültür aleminin kendi-sini doğrudan doğruya ele alan uğraşılardan -klasik mekaniğin teşkil etti-ği- bilim ülküsüne en ziyadesiyle yaklaşan tarihtir. Doğa bilimlerinin

tersine, bilim olarak tarih, her ne denli konusunun bağlam çerçevesinde kendisi inşa etmek mecburiyetindeyse de, sonuçta, araştırılan konu ile araştırıcısı arasında zamanca2 fasılanın bulunması, öznel duygu bağlarının kurulmasını bir nebze önler. Bahsolunan fasıla genişlediği ölçüde bu bağın oluşma ihtimali de azalır. Bu sebeple, bilimin nesnellik şartına en fazla yaklaşan 'tarih' kesimi, onun tarihöncesi (Fr prehistoire) yahud

ön-tarih (protohistoire) kalıntılar üstüne girişilen araştırmalar alanıdır.

Devlet ülküsünde birleşmiş toplum demek olan milletin kimliği en seçik haliyle ona ait topyekun birikim üstüne girişilmiş sistematik

çalış-2. Haddızatında, medeniyetimizin klasik kaynak dili Arapçada tarih sözü zaman

veya vakit anlamına gelir. Başka bir deyişl~, zaman veya vakitle anlamdaştır.

Leidc:n'de (Felemenk) yayımlanan "Is/am Ansik/opedis"nin 1979 Türkçe baskısında (M.Eğ.B., Istanbul) tarih sözünün, ortak Sami v-r-h köküne dayandığı bildirilmektedir. Ibrancada 'ay' anlamına gelen Yerah da aynı kökten türemiş. Buna göre, 'ay' ile 'tarih' bir kökten çıkıp benzer anlam taşımıştır. Bahse konu anlam, bir taraftan "bir hadisenin yahut tarihi vakınm vadesinin tayin ve tesbiti", öte yandan da "bunun vukau anını, zaman devresini ifade etmek üzre gelişmişlir" (Ii.cilt, 777.s).

"Biraz Yak/.n Tarih, Biraz Uzak Hurafe" (Kitabevi, Istanbul, i998) başlıklı kitabının 63. sayfasında ısmail Kara be)' bizlere, Şemseddııı Samı beyin anıtlık "Kamus-ı Türkı'sinden (Ikdam matbaası, Istanbul 1899) hareketle, 'esatır' sözünün, 'nizamsız kelam' (saçma) manasına geldiğini söylüyor. "Nitekim" diyor, "zamanımızda da tarfh-i

kadım, hatta tarih kelimelerini, 'vahi, boş şeyler' manasında kullananlar vardır. 'O, tarihe karışmıştır", 'bu artık tarih olmuş' denildiğinde, 'yalan olmuş. sade lafta kalmış' yahut 'adı, nam! payıdar olmuş, iştihar etmiş' manalarından her biri kasdedili,r ...••

Arapea aslında 'soyağacı', 'soykütüğü' anlamına gelen 'şecere', Islamileşmiş diller-den Malayeada 'tarih 'e karşılıktır.

(9)

malar anlamında tarih felsefesinin kurulmasıyla çıkarılabilir. Şu durumda tarih felsefesi, belli bir toplumun, milletin, kültür yahut medeniyetin kim-lik çetelesidir. Nasıl kültürlerin oluşturabilecekleri en üst basamak

mede-niyet ise, medemede-niyetlerin dahi ulaşabileceği en yüksek aşamafelsefileşmiş medeniyet safhasıdır. Nitekim bellibaşlı felsefileşmiş medeniyetler ile kültürlerin kimlik çetelerini çıkarmış filozofları olmuştur. Bunu Eskiçağ

Ege medeniyetine Herodotos ile Aristoteles; Qrtaçağ Hırıstıyan

medeni-yetine Azız Augustinus ile Akinolu Thomas; Islam medeniyetine Gazali ile İbn Haldun; Yeniçağ dindışı B,atı Avrupa medcniyetine Galileo

Gali-lei ilc Isaac Newton; Yeniçağın ıtalyan kültürüne Niccolo Machiavelli, Fransız kültürün,e Rene Deseartes, Jean-Jacques Rousseau ile François

Marie Voltaire, Ingiliz kültürüne William Shakespeare, Thomas Hobbes, John Locke ile David Hume, Alman kültürüne Martin Luther, Immanuel

Kanı, Johann Wolfgang von Goethe ile Georg Wilhelm Friedrich Hegel; Çağdaş cihQnşumul İngiliz-Yahudı medeniyetine de Adam Smith, Charles

Darwin ile Karl Heinrich Marx yapmışlardır.

Sonuç olarak toparlarsak; gerek birey gerekse toplum düzleminde 'insan-oluş'unu sağlayan, demekki 'kişiliğ'ini kuran insanın zihninde açık yahut bulanık bütün baştan geçmiş olanların çetelesinin çıkarılması demek olan tarih, aşağıda dökümü sunulan konuları anlarnca kapsamak-tadır:

- Kişiler ile toplumlarda bilinçlenilerek -yani, 'öz bilgisi 'ne erişile-rek- 'kimliğ'in oluşturulması;

- özellikle toplumun maşeri hafızasında yer etmiş -gelenekleşmiş örf ile adetler, esatirler, kıtlıklar, feHlketler, tabii afetler, dini-tasavvufi yaşan-tılar, iktidar kavgaları, iktisadi bolluk yahut sıkıntılar, zafer destanları yahut bozgun üstüne ağıtlar, sefer yahut ricatlar, aşk maceraları ile hikayeleri, yurtlanma efsaneleri cinsinden- yaşanmışlıklar, ya oldukları zaman ya da olup bittikten sonra kuyumcu titizliği ve dikkatiyle ayıklana-rak kayda geçirilmeleri: Tarihçiliğin esasını oluşturan vakanüvislik;

- belli bir toplumda, küıtürde, medeniyettc yahut medeniyetler camiasında maşeri hafızaya nakşolmuş yaşanmış cümle olayları elden geldiğince dikkate alarak bunların, nasıl, neden ve hatta niçin cereyan etmiş olabileceklerini sorgulayıp bilim aklının gerektirdiği nedensellik ile nesnellik ilkelerine uygun tarzda ya düzayak hikaye ederek ya da karşı-laştırmalı biçimde izah edebilecek açıklama örneklerini geliştirip öner-mek: Tarih bilimi;

- ve nihayet tarih felsefesi: Bu da, yine, iki bölüme ayrılır: Tarih bi-liminin felsefesi ile tarih metafiziği.

(10)

126 TEOMAN DURALI

Nasıl, tarih biliminin ilk şaşmaz örneğini Herodotos'ta buluyorsak, bunun felsefesini de ilk yapan Aristotcles olup Yeniçağda adını koyan da

-Philosophie de la Histoire- Voltairedir. Tabıı, gerek Aristoteles'te gerek-se Yoltaire'de tarih biliminin felsefesi, tarih metafıziğinden besbelirgin çizgilerle ayırılmış değildir. Yine de, bugün tarih biliminin felsefesi tabiri altında tanıdığımız çalışma-inceleme alanına ilkin öncelikle Aristoteles'te rastgeliyoruz. Ama asıloluşup olgunlaşması Wilhelm Diltheyladır (1833-1911).

Tarih metafiziğine gelince; onun da ilk dikkate şayan siması Giam-battista Vico'dur (1668-1744). Bunun doruğunaysa, Hegel ile daha küçük ölçekte Johann Gottlieb Fichte'nin (1762-1814) çalışmalarında ulaşılır. Ancak, asıl kayda değer hamle çağımızın önde gelen filozoflarından Jose

Ortega y Gasset'le (1883-1955) vuka bulmuştur: Tarih, insan-toplum-kültür gerçekliğinin dışında, ondan ayrı mütalea edilemez. Tam tersine, insan-toplum-kültür, 'tarih ocağı'nda pişer. Her insan-toplum-kültür ger-çekliği, 'piştiğ'i 'tarih ocağı'na göre 'bakış açısı' (Fr: perspectif) kazanır. -bkz: Jose Ortega y Gasset: "Estructura de la Vida, Sustancia de la

His-toda", 23.s, "En Torno a Galileo"da; Espasa Calpa, Madrid, 1965.

Böylelikle her insan-toplum-kültür, öz tarihinden ötürü kendisine has bir gerçeklik 'reng'ine bürünür. Buradan hareketle, 'insan-tarih-toplum-kültür' bütünlüğünden bahsetmek lazım. Her tarih biriciktir; bu yüzden, hiçbir 'insan-tarih-toplum-kültür' gerçekliğini başka birinin bakış açısın-dan açıklamağa imkan yoktur. Ancak, bunların arasınaçısın-dan benzerliklerin, ortaklıklar ile etkileşmelerin olmadığı anlamını çıkarmak da doğru değil-dir. Tarihciliğin, ama özellikle de -gerek tarih biliminin felsefesi gerekse tarih metafiziği anlamlarında- tarih felsefeciliğinin zorluğu, 'insan-tarih-toplum-kültür'lerin özgün gerçekliklerinin üstünde ve onları da kapsayan evrensel yahud insanşumaı değerler ağı var mı; varsa, cüzl birimlerin, bahsi geçen tümel (evrensel) değerler varlığı içerisindeki konumları, önemleri ile ilişkileri nelerdir, sorularında odaklaşmaktadır.

Referanslar

Benzer Belgeler

A — Madenleri kamu mülkü sayan, arama ve işletme hakkını devlete veren «domanial sistem». * Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi. Not: Bu yazı, 2172

Hakimin önüne gelen her meselede yapması gereken ilk ve başta gelen görevi maddî olayı niteleyip uygulayacağı hukuk kuralını bulmaktır (HUMK. Hakim, görevini yerine

1844 tarihli yasaya göre verilen patentlerle, tibbi ulaçlara ilişkin özel patent­ ler dışında, patent 1968 tarihli yasaya göre verilecek, Avrupa Patentine Münih

Ankaraya tevdi edilen Dernek evrakını esas alarak, yeni bir üye listesi hazırladı ve 1978 yı­ lının ilk günlerinde sayıları 900'ün üstünde olan, tüm Roma ve eski çağ

Evlilik dışında Türk anadan doğan çocukların vatandaşlığı ile ilgili hükmü, evlilik içinde doğan çocukların vatandaşlığına ilişkin hü­ kümlerden sonra bir c

Bu etüdün ağırlık merkezini 1964 Türk Vatandaşlığı Kanunu "T- V K " nun bu hususa ilişkin hükümleri teşkil edecek, ancak vatandaşlık hakukumuzun

Bâb-ı Âli tarafından 1917 yılında Avusturyalı ormancıların tek­ lifi üzerine kabul edilmiş fakat yürürlüğe konamamış olan bu kanun, adından da anlaşılacağı

için en ufak bir neden de yoktur [yoksa, Alman devi îtler özel hukukun­ da (geçen yüzyılda Prusya Devleti ile katolik kilisesi arasında cere­ yan etmiş olan) din -