Yeşil Alan Kullanım Özellikleri Ve Tercihleri (ataköy, Beşiktaş, Zeytinburnu Örneği)

Tezin Enstitüye Verildiği Tarih : 22 Aralık 2003 Tezin Savunulduğu Tarih : 12 Ocak 2004

ĠSTANBUL TEKNĠK ÜNĠVERSĠTESĠ  FEN BĠLĠMLERĠ ENSTĠTÜSÜ

YEġĠL ALAN KULLANIM ÖZELLĠKLERĠ VE TERCĠHLERĠ (ATAKÖY, BEġĠKTAġ, ZEYTĠNBURNU ÖRNEĞĠ)

YÜKSEK LĠSANS TEZĠ ġehir Plancısı Elif KISAR

502001716

Tez DanıĢmanı : Prof. Dr. Handan Türkoğlu Diğer Jüri Üyeleri : Prof. Dr. Ahmet Cengiz Yıldızcı

Doç. Dr. Nilgün Ergun

ÖNSÖZ

ÇalıĢmalarımı yönlendiren değerli danıĢmanım Prof. Dr. Handan Türkoğlu’na, bu çalıĢmanın tamamlanması esnasında, destek ve anlayıĢını esirgemeyen Y. ġehir Plancısı Ġhsan Ġlze’ye ve bana her konuda destek olan ailem ve arkadaĢlarıma teĢekkürlerimi sunarım.

ĠÇĠNDEKĠLER ÖNSÖZ ... II ĠÇĠNDEKĠLER ...III TABLO LĠSTESĠ ... VI ġEKĠL LĠSTESĠ ... IX ÖZET ... XI SUMMARY ... XII 1. GĠRĠġ... 1 1.1. ÇalıĢmanın Amacı ... 1 1.2. ÇalıĢmanın Kapsamı ... 2

1.3. ÇalıĢmada Ġzlenen Yöntem ... 2

2. YEġĠL ALAN KAVRAMI VE YEġĠL ALAN HĠYERARġĠSĠ ... 4

2.1. YeĢil Alan Tanımı ... 4

2.2. YeĢil Alanların ĠĢlevleri ... 4

2.2.1. YeĢil Alanların Ekolojik ĠĢlevleri ... 5

2.2.2. YeĢil Alanların Fiziksel ĠĢlevleri ... 5

2.2.3. YeĢil Alanların Rekreasyon ĠĢlevleri ... 5

2.2.4. YeĢil Alanların Toplumsal ĠĢlevleri ... 5

2.2.5. YeĢil Alanların Psikolojik ĠĢlevleri ... 6

2.3. YeĢil Alanların Sınıflandırılması ... 6

2.3.1. Kentsel YeĢil Alanlar ... 6

2.3.1.1. Bina Düzeyinde YeĢil Alanlar ... 6

2.3.1.2. Ġlköğretim Ünitesi Düzeyinde YeĢil Alanlar ... 7

2.3.1.3. Mahalle Ünitesi Düzeyinde YeĢil Alanlar ...11

2.3.2.4. Kent Ünitesi Düzeyinde YeĢil Alanlar ...14

2.3.2. Doğal YeĢil Alanlar ...18

2.3.2.1. Bölge Parkları ...19

2.3.2.2. Milli Parklar ...19

3. KAVRAMSAL YAKLAġIMLAR ...23

3.1. Çevre ve Ġnsan EtkileĢimi ...23

3.1.1. Çevresel Algı ...24

3.1.2. Çevresel BiliĢim ...25

3.1.3. Çevresel Değerlendirme ...25

3.2. DavranıĢ Kavramı ...25

3.2.1. Çevre ve DavranıĢın Sosyal ve Kültürel Uzantıları...27

3.3. Çevresel Memnuniyet ...28

3.4. Rekreasyon Kavramı ve YeĢil Alanların Rekreasyon Amaçlı Kullanımı ...31

4. ĠSTANBUL GENELĠNDEKĠ YEġĠL ALAN POTANSĠYELĠ ...37

4.1. Ġstanbul Genelindeki Kentsel YeĢil Alanlar...37

4.1.1. Ġstanbul Genelindeki Kentsel Aktif YeĢil Alanlar ...37

4.1.2. Ġstanbul Genelindeki Kentsel Pasif YeĢil Alanlar ...38

4.2. Ġstanbul Genelindeki Doğal YeĢil Alanlar ...40

5. ĠSTANBUL’DA YEġĠL ALAN KULLANIM ÖZELLĠKLERĠ VE TERCĠHLERĠ ...45

5.1. AraĢtırmanın Yöntemi ...45

5.1.1. Anket Formlarının Hazırlanması ...45

5.1.2. Örneklem Modeli ...45

5.1.3. Verilerin Analizi ...46

5.2. ÇalıĢma Alanının Özellikleri ...48

5.2.1. Ataköy ÇalıĢma Bölgesinde Aktif YeĢil Alan Durumu ...48

5.2.2. BeĢiktaĢ Ġlçesi ÇalıĢma Bölgesinde Aktif YeĢil Alan Durumu ...54

5.2.3. Zeytinburnu Ġlçesi ÇalıĢma Bölgesinde Aktif YeĢil Alan Durumu ...58

5.3. Sosyo-Demografik Özellikler ...63

5.3.1. Cinsiyet ...63

5.3.2. YaĢ Dağılımı ...64

5.3.3. Eğitim Durumu ...65

5.3.4. Meslek Grupları ...65

5.3.5. Doğum Yeri ve Ġstanbul’da YaĢama Süresi ...66

5.3.6. Hanenin Gelir Düzeyi ...69

5.3.7. Medeni Durum ...70

5.3.8. Hane Halkı Özellikleri ...70

5.4. YeĢil Alan Kullanım Özellikleri ve Tercihleri ...76

5.4.1. Açık Alan Rekreasyon Ġhtiyacının KarĢılandığı Alanlar ...76

5.4.2. YeĢil Alan Kullanım Amaçları ...82

5.4.3. YeĢil Alanlarda GerçekleĢtirilen Aktiviteler ...90

5.5. YeĢil Alanlara ĠliĢkin Farkında Olma Düzeyi ve Memnuniyet ... 120

5.5.1. Ġstanbul Genelindeki YeĢil Alanlara ĠliĢkin Farkında Olma Düzeyi ... 120

5.5.2. Ġstanbul Genelindeki YeĢil Alanlardan Memnuniyet ... 124

5.5.3. En Sık Kullanılan YeĢil Alandan Memnuniyet ... 131

6. DEĞERLENDĠRME VE SONUÇLAR ... 140

KAYNAKLAR ... 144

EKLER ... 150

TABLO LĠSTESĠ

Tablo 4.1 Ġstanbul Genelindeki Kentsel YeĢil Alanlar ...39

Tablo 4.2 Ġstanbul’daki Orman Ġçi Dinlenme Yerleri ...41

Tablo 5.1 Ataköy ÇalıĢma Bölgesi ve Bakırköy Ġlçesi Alan, Nüfus ve Aktif YeĢil Alan Bilgileri ...49

Tablo 5.2 Ataköy ÇalıĢma Bölgesinde Yer Alan Parklar ...52

Tablo 5.3 BeĢiktaĢ ÇalıĢma Bölgesi ve BeĢiktaĢ Ġlçesi Alan, Nüfus ve Aktif YeĢil Alan Bilgileri ...54

Tablo 5.4 BeĢiktaĢ ÇalıĢma Alanında Yer Alan Parklar ...56

Tablo 5.5 Zeytinburnu ÇalıĢma Bölgesi ve Zeytinburnu Ġlçesi Alan, Nüfus ve Aktif YeĢil Alan Bilgileri ...59

Tablo 5.6 Zeytinburnu ÇalıĢma Alanında Yer Alan Parklar ...61

Tablo 5.7 Cinsiyet Dağılımı ...63

Tablo 5.8 YaĢ Dağılımı ...64

Tablo 5.9 Eğitim Durumu ...65

Tablo 5.10 Meslek Grupları ...66

Tablo 5.11 Doğum Yeri Dağılımı ...67

Tablo 5.12 Ġstanbul’da YaĢama Süresi ...68

Tablo 5.13 Hanenin Gelir Düzeyi ...69

Tablo 5.14 Medeni Durum ...70

Tablo 5.15 Hane Halkı Büyüklüğü Dağılımı...71

Tablo 5.16 Hane Yapısı Dağılımı ...72

Tablo 5.17 YaĢam Döngüsündeki Konum ...74

Tablo 5.18 GörüĢülen KiĢinin Hane Halkı Ġçindeki Konumu ...75

Tablo 5.19 ÇalıĢma Alanı Genelinde Açık Alan Rekreasyon Ġhtiyacını KarĢılamak Ġçin Tercih Edilen YeĢil Alanlar...76

Tablo 5.20 Açık Alan Rekreasyon Ġhtiyacının KarĢılanması Ġçin Tercih Edilen YeĢil Alanların ÇalıĢma Bölgelerine ve Sıklık Derecelerine Göre Dağılımı ...78

Tablo 5.21 Açık Alan Rekreasyon Ġhtiyacının KarĢılanması Ġçin Tercih Edilen YeĢil Alanlarının Kullanıcının YaĢam Döngüsündeki Konumu ve Sıklık Derecelerine Göre Dağılımı ...80

Tablo 5.22 Açık Alan Rekreasyon Ġhtiyacının KarĢılanması Ġçin Tercih Edilen YeĢil Alanların Kullanıcının Ġstanbul’da YaĢama Süresine ve Sıklık Derecelerine Göre Dağılımı ...81

Tablo 5.23 Açık Alan Rekreasyon Ġhtiyacının KarĢılanması Ġçin Tercih Edilen YeĢil Alanların Kullanıcının Gelir Düzeyi ve Sıklık Derecelerine Göre Dağılımı ...82

Tablo 5.24 YeĢil Alan Kullanım Amaçlarının ÇalıĢma Bölgelerine Göre DeğiĢimi ....83 Tablo 5.25 YeĢil Alan Kullanım Amaçlarının Kullanıcı Tipine ve Önceliklerine Göre

DeğiĢimi ...85 Tablo 5.26 YeĢil Alan Kullanım Amaçlarının Kullanıcının YaĢam Döngüsündeki

Konumuna ve Önceliklerine Göre DeğiĢimi ...87 Tablo 5.27 YeĢil Alan Kullanım Amaçlarının Kullanıcının Eğitim Düzeyine ve

Önceliklerine Göre DeğiĢimi ...88 Tablo 5.28 YeĢil Alan Kullanım Amaçlarının Kullanıcının Gelir Düzeyine ve

Önceliklerine Göre DeğiĢimi ...89 Tablo 5.29 ÇalıĢma Alanı Genelinde YeĢil Alanlarda GerçekleĢtirilen Aktivitelerin

Dağılımı ...90 Tablo 5.30 YeĢil Alanlarda GerçekleĢtirilen Aktivitelerin ÇalıĢma Bölgelerine ve

Sıklık Derecelerine Göre Dağılımı ...92 Tablo 5.31 YeĢil Alanlarda GerçekleĢtirilen Aktivitelerin Kullanıcı Tipine ve Sıklık

Derecelerine Göre DeğiĢimi ...94 Tablo 5.32 YeĢil Alanlarda GerçekleĢtirilen Aktivitelerin Kullanıcının YaĢam

Döngüsündeki Konumuna ve Sıklık Derecelerine Göre Dağılımı ...97 Tablo 5.33 YeĢil Alanlarda GerçekleĢtirilen Aktivitelerin Kullanıcının Gelir Düzeyine

ve Sıklık Derecelerine Göre Dağılımı ... 100 Tablo 5.34 YeĢil Alanlarda Yemek Yiyenlerin Yiyeceklerini Temin Etme Biçimleri. 101 Tablo 5.35 En Sık Kullanılan YeĢil Alanın ÇalıĢma Bölgelerine Göre DeğiĢimi ... 103 Tablo 5.36 En Sık Kullanılan YeĢil Alanın Tercih Edilme Sebepleri ... 105 Tablo 5.37 En Sık Kullanılan YeĢil Alana UlaĢım ġekli ... 106 Tablo 5.38 En Sık Kullanılan YeĢil Alana UlaĢım ġeklinin ÇalıĢma Bölgelerine Göre

DeğiĢimi ... 106 Tablo 5.39 Özel Aracın Park Edildiği Yer ... 107 Tablo 5.40 En Sık Kullanılan YeĢil Alana UlaĢım Süresi ... 108 Tablo 5.41 En Sık Kullanılan YeĢil Alana UlaĢım Süresinin ÇalıĢma Bölgelerine

Göre DeğiĢimi ... 109 Tablo 5.42 En Sık Kullanılan YeĢil Alanı Kullanım Sıklığı ... 110 Tablo 5.43 En Sık Kullanılan YeĢil Alanı Kullanım Sıklığının ÇalıĢma Bölgelerine

Göre DeğiĢimi ... 111 Tablo 5.44 En Sık Kullanılan YeĢil Alanın Kullanımında Tercih Edilen Günler ... 112 Tablo 5.45 En Sık Kullanılan YeĢil Alanın Kullanımında Tercih Edilen Günlerin

ÇalıĢma Bölgelerine Göre DeğiĢimi ... 113 Tablo 5.46 En Sık Kullanılan YeĢil Alanın Kullanımında Tercih Edilen Mevsimler . 114 Tablo 5.47 En Sık Kullanılan YeĢil Alanın Kullanımında Tercih Edilen Mevsimlerin

ÇalıĢma Bölgelerine Göre DeğiĢimi ... 114 Tablo 5.48 En Sık Kullanılan YeĢil Alanın Kullanıldığı Saatler ... 115 Tablo 5.49 En Sık Kullanılan YeĢil Alanın Kullanıldığı Saatlerin ÇalıĢma Bölgelerine

Göre DeğiĢimi ... 116 Tablo 5.50 En Sık Kullanılan YeĢil Alanda Geçirilen Sürenin Uzunluğu ... 117

Tablo 5.51 En Sık Kullanılan YeĢil Alanda Geçirilen Sürenin Uzunluğunun ÇalıĢma Bölgelerine Göre DeğiĢimi ... 117 Tablo 5.52 En Sık Kullanılan YeĢil Alanda Birlikte Olunan Kimseler ... 119 Tablo 5.53 En Sık Kullanılan YeĢil Alanda Beraber Olunan Kimselerin ÇalıĢma

Bölgelerine Göre DeğiĢimi ... 119 Tablo 5.54 YeĢil Alanlara ĠliĢkin Farkında Olma Düzeyinin Kullanıcı Tipine Göre

DeğiĢimi ... 120 Tablo 5.55 YeĢil Alanlara ĠliĢkin Farkında Olma Düzeyinin ÇalıĢma Bölgelerine Göre

DeğiĢimi ... 122 Tablo 5.56 YeĢil Alanlarıa ĠliĢkin Farkında Olma Düzeyinin Gelir Düzeyine Göre

DeğiĢimi ... 123 Tablo 5.57 YeĢil Alanlara ĠliĢkin Farkında Olma Düzeyinin Ġstanbul’da YaĢama

Süresine Göre DeğiĢimi ... 123 Tablo 5.58 Ġstanbul Genelindeki YeĢil Alanlardan Memnuniyetin ÇalıĢma Bölgelerine

Göre DeğiĢimi ... 125 ġekil 5.59 Ġstanbul Genelindeki YeĢil Alanlardan Memnuniyetin Kullanıcı Tipine Göre

DeğiĢimi ... 126 Tablo 5.60 Ġstanbul Genelindeki YeĢil Alanlardan Memnuniyetin Eğitim Düzeyine

Göre DeğiĢimi ... 128 Tablo 5.61 Ġstanbul Genelindeki YeĢil Alanlardan Memnuniyetin Ġstanbul’da YaĢama

Süresine Göre DeğiĢimi ... 129 Tablo 5.62 Ġstanbul Genelindeki YeĢil Alanlardan Memnuniyetin YaĢam

Döngüsündeki Konuma Göre DeğiĢimi ... 130 Tablo 5.63 En Sık Kullanılan YeĢil Alandan Memnuniyet ... 132 Tablo 5.64 En Sık Kullanılan YeĢil Alandan Memnuniyetin ÇalıĢma Bölgelerine Göre

DeğiĢimi ... 133 Tablo 5.65 En Sık Kullanılan YeĢil Alandan Memnuniyetin Kullanım Sıklığına Göre

DeğiĢimi ... 135 Tablo 5.66 En Sık Kullanılan YeĢil Alandan Memnuniyetin Gelir Düzeyine Göre

DeğiĢimi ... 136 Tablo 5.67 En Sık Kullanılan YeĢil Alanda Rahatsız Olunan Özellikler ... 137 Tablo 5.68 En Sık Kullanılan YeĢil Alanda Rahatsız Olunan Özelliklerin ÇalıĢma

ġEKĠL LĠSTESĠ

ġekil 3.1 Yapısal Çevreyi Anlama (Ünlü, 1998) ...24

ġekil 3.2 Ġnsan DavranıĢının Temel OluĢum Süreçleri (Gibson, 1979) ...26

ġekil 3.3 OluĢumu ve DavranıĢ EtkileĢimi ...29

ġekil 5.1 Kullanıcı Memnuniyetinin Belirlenmesi ...47

ġekil 5.2 Ataköy ÇalıĢma Bölgesinde Yer Alan Parklar ...53

ġekil 5.3 BeĢiktaĢ Ġlçesi ÇalıĢma Alanında Yer Alan Parklar ...57

ġekil 5.4 Zeytinburnu Ġlçesi ÇalıĢma Alanında Yer Alan Parklar ...62

ġekil 5.5 Cinsiyet Dağılımı ...63

ġekil 5.6 YaĢ Dağılımı ...64

ġekil 5.7 Eğitim Durumu ...65

ġekil 5.8 Meslek Grupları ...66

ġekil 5.9 Doğum Yeri Dağılımı ...67

ġekil 5.10 Ġstanbul’da YaĢama Süresi ...68

ġekil 5.11 Hanenin Gelir Düzeyi ...69

ġekil 5.12 Medeni Durum ...70

ġekil 5.13 Hane Halkı Büyüklüğü Dağılımı ...71

ġekil 5.14 Hane Yapısı Dağılımı ...73

ġekil 5.15 YaĢam Döngüsündeki Konum ...74

ġekil 5.16 ÇalıĢma Alanı Genelinde Açık Alan Rekreasyon Ġhtiyacını KarĢılamak Ġçin Tercih Edilen YeĢil Alanlar ...77

ġekil 5.17 ÇalıĢma Alanı Genelinde YeĢil Alan Kullanım Amaçları ...84

ġekil 5.18 ÇalıĢma Alanı Genelinde YeĢil Alanlarda GerçekleĢtirilen Aktivitelerin Dağılımı ...91

ġekil 5.19 YeĢil Alanlarda Yemek Yiyenlerin Yiyeceklerini Temin Etme Biçimleri .. 101

ġekil 5.20 En Sık Kullanılan YeĢil Alanın ÇalıĢma Bölgelerine Göre DeğiĢimi ... 103

ġekil 5.21 En Sık Kullanılan YeĢil Alana UlaĢım ġeklinin ÇalıĢma Bölgelerine Göre DeğiĢimi ... 107

ġekil 5.22 En Sık Kullanılan YeĢil Alana UlaĢım Süresinin ÇalıĢma Bölgelerine Göre DeğiĢimi ... 109

ġekil 5.23 En Sık Kullanılan YeĢil Alanı Kullanım Sıklığının ÇalıĢma Bölgelerine Göre DeğiĢimi ... 111

ġekil 5.24 En Sık Kullanılan YeĢil Alanın Kullanımında Tercih Edilen Günlerin ÇalıĢma Bölgelerine Göre DeğiĢimi ... 113

ġekil 5.25 En Sık Kullanılan YeĢil Alanın Kullanımında Tercih Edilen Mevsimlerin ÇalıĢma Bölgelerine Göre DeğiĢimi ... 114 ġekil 5.26 En Sık Kullanılan YeĢil Alanın Kullanıldığı Saatlerin ÇalıĢma Bölgelerine

Göre DeğiĢimi ... 116 ġekil 5.27 En Sık Kullanılan YeĢil Alanda Geçirilen Sürenin Uzunluğunun ÇalıĢma

Bölgelerine Göre DeğiĢimi ... 118 ġekil 5.28 En Sık Kullanılan YeĢil Alanda Beraber Olunan Kimselerin ÇalıĢma

Bölgelerine Göre DeğiĢimi ... 119 ġekil 5.28 YeĢil Alanlara ĠliĢkin Farkında Olma Düzeyinin ÇalıĢma Bölgelerine Göre

DeğiĢimi ... 121 ġekil 5.29 YeĢil Alanlara ĠliĢkin Farkında Olma Düzeyinin ÇalıĢma Bölgelerine Göre

DeğiĢimi ... 122 ġekil 5.30 Ġstanbul Genelindeki YeĢil Alanlardan Memnuniyetin ÇalıĢma Bölgelerine

Göre DeğiĢimi ... 125 ġekil 5.31 Ġstanbul Genelindeki YeĢil Alanlardan Memnuniyetin Kullanıcı Tipine Göre

DeğiĢimi ... 127 ġekil 5.32 En Sık Kullanılan YeĢil Alanda Rahatsız Olunan Özellikler ... 138 ġekil 5.33 En Sık Kullanılan YeĢil Alanda Rahatsız Olunan Özelliklerin ÇalıĢma

ÖZET

YeĢil alanların kullanım özelliklerinin, yeĢil alan tercihlerinin ve yeĢil alanlardan memnuniyet düzeyinin saptanması, bu çalıĢmanın baĢlıca amacıdır.

YeĢil alanların, kent yaĢantısı üzerindeki toplumsal ve psikolojik iĢlevlerinin etkin bir konuma getirilebilmesi için, kent halkının sosyo-ekonomik özelliklerine bağlı olarak değiĢen yeĢil alan kullanım özelliklerinin ve memnuniyet düzeylerinin, yeĢil alan kullanım amaçları ve tercihleri doğrultusunda incelenmesi ve elde edilen verilerin yeĢil alan düzenlemelerine yansıtılması gerekmektedir. Böylelikle, yeĢil alanlarda, çevre ve davranıĢın uyumlu birlikteliği yakalanabilir ve yeĢil alanların etkin kullanımı sağlanabilir. Ayrıca, farklı özelliklere sahip bireylerin, aynı mekanı uyum içerisinde paylaĢarak kullanması ve sahiplenmesi sağlanarak sosyal iliĢkilerin geliĢimine ve kentlileĢme sürecine katkıda bulunulabilir.

ÇalıĢma, 6 bölümden oluĢmaktadır. Ġlk bölümde, çalıĢmanın amacı ve önemi, çalıĢmanın kapsamı ve izlenen yöntemler açıklanmıĢtır. Ġkinci bölümde, yeĢil alan kavramı üzerinde durulmuĢ ve yeĢil alanların iĢlevleri, kentsel yeĢil alan tipleri ve yeĢil alan düzenleme esasları tanımlanmıĢtır. ÇalıĢmanın üçüncü bölümünde, çevre, davranıĢ, memnuniyet ve rekreasyon kavramları ve etkileĢimleri açıklanmıĢtır. Yine bu bölümde, yeĢil alanların rekreasyon amaçlı kullanımına iliĢkin daha önce yapılmıĢ olan çalıĢmalar incelenmiĢtir. Dördüncü bölümde, Ġstanbul genelindeki yeĢil alan olanaklarının büyüklükleri, türleri ve iĢlevleri incelenmiĢtir. ÇalıĢmanın beĢinci bölümünde, araĢtırma alanı olarak seçilen konut alanlarının genel özellikleri, yeĢil alan olanakları verilmiĢ ve bu alanların, hangi özelliklerinden dolayı araĢtırma alanı olarak seçildiği belirtilmiĢ ve gerek geliĢimi açısından, gerekse de barındırdığı nüfusun sosyo-ekonomik yapısı bakımından birbirinden farklılıklar gösteren konut alanlarında gerçekleĢtirilen anket çalıĢmasından elde edilen veriler açıklanmıĢtır. Altıncı ve son bölümde ise, anket çalıĢmasından elde edilen veriler değerlendirilmiĢ ve yorumlanmıĢtır.

SUMMARY

CHARACTERISTICS OF GREEN AREA USAGES AND PREFERENCES (ATAKÖY, BEġĠKTAġ, ZEYTĠNBURNU)

Main of this study, is to determine the characteristics of usages and preferences of green areas and to define the satisfaction level of users.

The efficiency of the social and psychological functions of green areas would improve, if the criteria that form the charateristics of usage in green areas and the satisfaction level of the users, is carefully examined and reflected to the organizations of urban green areas. Achievement of efficient green areas in the urban structure, may contribute the social integration in urban social life and assist to the urbanization process.

This study, consists of six chapters. In the first chapter, the aim, the context and the methodology of the study are expressed. The concept of green area and the functions, the types and the organization procedure of green areas are emphasized in the second chapter. The third chapter of this study includes environment, behavior, satisfaction and recreation concepts and the interactons between them. In the fourth chapter, the opportunities, sizes, functions and distributions of the green areas in Ġstanbul are examined. For the determination of the characteristics of the usage of the green areas and the satisfaction levels of the users, social survey is made, on the residential areas that differentiate with their urban development processes and socioeconomic structures. Main characteristics of the study’s chosen cases among residential areas and the opportunities for green areas in them, are explained and the data of the social survey, is expressed in the fifth chapter. Finally, the data of the social survey is interpreted and evaluated.

1 GĠRĠġ

1.1 ÇalıĢmanın Amacı

Kent içerisindeki yeĢil alanların, ekolojik, fiziksel, rekreasyonel, toplumsal ve psikolojik alanlarda olmak üzere birçok iĢlevleri bulunmaktadır. Bireysel ve toplumsal geliĢim sürecine olumlu katkıları olan yeĢil alanların, en önemli özelliklerinden biri, kent halkının ortak ve benzer amaçlar doğrultusunda bir araya gelmesini sağlayarak sosyal iliĢkileri geliĢtirmeleridir. Ayrıca, yeĢil alanlarda, doğayla yakınlaĢarak gerçekleĢtirilen rekreasyon faaliyetleri, bireylere ruhsal ve bedensel dinlenme ve yenilenmenin sağlandığı bir süreç sunar. Ruhsal ve bedensel yenilenme sonrasında, bireylerin kent yaĢantısına sağlıklı ve verimli katılımı sağlanır.

Fiziksel mekan ve söz konusu fiziksel mekanda yaĢanan sosyal ve psikolojik deneyimlerle bir bütün olarak ele alınan çevre, belirli insan davranıĢlarını doğururken, diğer yandan belirli çevrelerde sergilenen davranıĢlar, o çevreyi biçimlendirir ve tanımlayıcıları haline gelir. OluĢturulan çevreden duyulan memnuniyet, gerek kiĢisel özelliklere, gerekse de o çevrede birey tarafından algılanan davranıĢ ve mekan uyumunun derecesine bağlı olarak değiĢir. Memnuniyet düzeyine bağlı olarak birey, çeĢitli davranıĢlar geliĢtirir ve çevrenin biçimlenmesine etki edecek bir sürecin yaĢanmasına sebep olur.

Çevrenin, yaĢanan sosyal ve psikolojik deneyimlerle bir bütün olarak ele alınmasından ve kiĢisel özeliklerin davranıĢ ve memnuniyet üzerindeki belirleyici rolünden yola çıkarak, yeĢil alanların kullanımının ve yeĢil alanlardan memnuniyet derecesinin, kiĢisel özelliklere bağlı olarak farklılıklar göstereceği söylenebilir. YeĢil alanların, kent yaĢantısı içerisindeki toplumsal ve psikolojik iĢlevlerinin etkin bir konuma getirilebilmesi için, kent halkının sosyo-ekonomik özelliklerine bağlı olarak değiĢen yeĢil alan kullanım özelliklerinin ve memnuniyet düzeyinin, yeĢil alan kullanım amaçları ve tercihleri doğrultusunda incelenmesi ve elde edilen verilerin peyzaj düzenlemelerine yansıtılması gerekmektedir. Böylelikle, yeĢil alanlarda, çevre ve davranıĢın uyumlu birlikteliği yakalanabilir ve yeĢil alanların etkin kullanımı sağlanabilir. Ayrıca, farklı özelliklere sahip bireylerin, aynı mekanı uyum içerisinde paylaĢarak kullanması ve sahiplenmesi sağlanarak sosyal iliĢkilerin geliĢimine ve kentlileĢme sürecine katkıda bulunulabilir.

Ġstanbul’da seçilen üç bölgede, yeĢil alanların kullanım özellikleri, kullanım amaçları ve tercihlerinin saptanması, yeĢil alanlardan memnuniyet düzeyinin belirlenmesi, bu çalıĢmanın baĢlıca amaçlarını oluĢturmaktadır.

1.2 ÇalıĢmanın Kapsamı

ÇalıĢma, 6 bölümden oluĢmaktadır. Ġlk bölümde, çalıĢmanın amacı ve önemi, çalıĢmanın kapsamı ve izlenen yöntemler açıklanmıĢtır. Ġkinci bölümde, yeĢil alan kavramı üzerinde durulmuĢ ve yeĢil alanların iĢlevleri, kentsel yeĢil alan tipleri ve yeĢil alan düzenleme esasları tanımlanmıĢtır. ÇalıĢmanın üçüncü bölümünde, çevre, davranıĢ, memnuniyet ve rekreasyon kavramları ve etkileĢimleri açıklanmıĢtır. Dördüncü bölümde, Ġstanbul genelindeki yeĢil alan durumu, büyüklükleri, iĢlevleri ve Ġstanbul içerisindeki dağılımlarına göre incelenmiĢtir. ÇalıĢmanın beĢinci bölümünde, araĢtırma alanı olarak seçilen konut alanlarının genel özellikleri ve yeĢil alan olanakları incelenmiĢ, bu alanların hangi özelliklerinden dolayı araĢtırma alanı olarak seçildiği belirtilmiĢ ve bu alanlarda gerçekleĢtirilen anket çalıĢmasından elde edilen veriler açıklanmıĢtır. Altıncı ve son bölümde ise, anket çalıĢmasından elde edilen veriler değerlendirilmiĢ ve yorumlanmıĢtır.

1.3 ÇalıĢmada Ġzlenen Yöntem

ÇalıĢmanın teorik bölümünün oluĢturulması için, yeĢil alan kavramı ve çevre, davranıĢ, memnuniyet kavramlarıyla ilgili kaynaklardan yararlanılarak literatür çalıĢması gerçekleĢtirilmiĢtir. Ayrıca, yurtiçinde ve yurtdıĢında yayınlanan makalelerde ve tezlerde yer alan örnekler incelenmiĢtir.

ÇalıĢma alanlarına dair istatistiksel veriler ve paftalar, ilgili kurumlarla yapılan görüĢmelerde edinilen ve daha önce yapılmıĢ çalıĢmalardan elde edilen veriler doğrultusunda hazırlanmıĢ ve çalıĢma alanlarında yapılan gözlemlerle desteklenmiĢtir.

Anket çalıĢması, gerek konut alanının geliĢimi açısından, gerekse de barındırdığı nüfusun sosyo-ekonomik yapısı bakımından birbirinden farklılıklar gösteren konut alanlarında gerçekleĢtirilmiĢtir. Anket çalıĢmasında, yeĢil alan tercihinin ve kullanımının, hangi amaçlar doğrultusunda gerçekleĢtiği, yeĢil alanlarda hangi faaliyetlerin ve davranıĢların sergilendiği araĢtırılmıĢtır. Ayrıca sıklıkla kullanılan yeĢil alan, bu alanın kullanım özellikleri ve bu alanın tercih edilmesinde rol oynayan kriterler saptanmıĢtır. Bununla birlikte, görüĢülen kiĢilerin, yeĢil alanlara, algılamaya dayalı değerlendirmeleri edinilmiĢtir. Bu doğrultuda, yeĢil alanlardan memnuniyet

düzeyi belirlenmiĢtir. Elde edilen veriler, görüĢülen kiĢilerin sosyo-ekonomik özellikleri ve yaĢadıkları konut alanının özellikleriyle iliĢkilendirilerek, yeĢil alan kullanım özelliklerinin ve memnuniyet düzeyinin değiĢiminde hangi kriterlerin etkin olduğu saptanmaya çalıĢılmıĢtır. Anket çalıĢmasından elde edilen veriler, çalıĢmanın amacına yönelik açıklayıcı ve bilgilendirici tablo ve grafikler yardımıyla sunulmuĢ ve değerlendirilmiĢtir.

4

2 YEġĠL ALAN KAVRAMI VE YEġĠL ALAN HĠYERARġĠSĠ

2.1 YeĢil Alan Tanımı

YeĢil alanlar, kentin içinde ve çevresinde yer alan, rekreasyon, peyzaj ve hidroloji gibi iĢlevler gören, ormanlar, korular, çeĢitli büyüklük ve iĢlevlerdeki parklar, mezarlıklar, refüj alanları ve bina bahçeleri gibi, canlı (ağaç, ağaçcık, çalı, yer örtücü, çimen gibi) ve cansız (yollar, su elemanları, kent mobilyaları gibi) elemanlardan oluĢan alanlardır (Pamay, 1978).

YerleĢmelerin fiziki planlarında belirlenen, barınma, çalıĢma, hizmetler ve ulaĢım fonksiyonları dıĢında kalan alanlar, yeĢil veya boĢ zamanları değerlendirme alanları olarak tanımlanmaktadır. Bu alanlar, diğer fonksiyon bölgelerinin dıĢında veya içinde yer alabilir. UlaĢım sistemi üzerindeki en küçük yeĢil eleman olan ağaçlardan, kent çevresindeki ormanlara kadar, yeĢil örtü ile ilgili her doğa elemanı, yeĢil alan tanımı içinde yer almaktadır (Çetiner, 1979).

YeĢil alanlar, kentsel alanlarda, insanların dinlenmeleri, gezinmeleri, çeĢitli rekreasyon faaliyetlerini gerçekleĢtirmeleri ve doğaya yaklaĢımlarının sağlanması amacıyla, kent yönetimlerince düzenlenen, ortak kullanım alanları olarak da tanımlanabilir (KeleĢ, 1998).

2.2 YeĢil Alanların ĠĢlevleri

YeĢil alanların, kentsel yerleĢmeler ve kent insanları üzerinde boĢ zamanları değerlendirme, ruhsal ve bedensel sağlık açısından ve estetik yönlerden birçok olumlu katkıları bulunmaktadır (Çetiner, 1979). Ġnsanların, yeĢil alanlara ihtiyacı, yeĢil alanların psikolojik ve fiziksel faydaları, çeĢitli gözlem ve araĢtırmalarla ortaya konmuĢtur (Çetiner, 1991).

Kent içerisindeki ve dıĢındaki yeĢil alanların, boyutlarına, kent merkezine olan uzaklıklarına, arazi kullanım özelliklerine, arazi yapısına, Ģekillerine, jeolojik ve hidrolojik özelliklerine göre farklılıklar gösteren çeĢitli iĢlevleri vardır (Yıldızcı, 1982). Bu iĢlevler, ekolojik iĢlevler, fiziksel iĢlevler, rekreasyon iĢlevleri, toplumsal iĢlevler ve psikolojik iĢlevler olmak üzere, beĢ ana grupta incelenebilir.

2.2.1 YeĢil Alanların Ekolojik ĠĢlevleri

YeĢil alanların, ekolojik ve mikroklimatik yönlerden, kent yaĢantısına olumlu etkileri olmaktadır (Yıldızcı, 1982). YeĢil alanlar, havayı kirleten zehirli toz ve gazları absorbe ederek kentsel alanların hava kalitesini düzenler ve iyileĢtirir (Bayraktar, 1978). Bitkilerin doğru Ģekilde kullanımıyla, rüzgarın filtre edilmesi yada yönünün değiĢtirilmesi suretiyle, rüzgarın kent hayatı üzerindeki etkileri düzenlenebilir (Yıldızcı, 1988). Bitkilerin gürültüyü azaltma etkilerinden yararlanılarak, gürültünün olumsuz etkileri azaltılabilir (Eruz, 1988).

2.2.2 YeĢil Alanların Fiziksel ĠĢlevleri

YeĢil alanlar, farklı arazi kullanımlarının geçerli olduğu bölgeler arasında yer alarak fiziksel bir sınırlayıcı ve bağlayıcı vazifesi görür. YeĢil alanların kent içerisindeki dengeli dağılımı, yapı ve nüfus yoğunluğunu düzenler, kentin geliĢimini sınırlar ve yönlendirir. Bitkilerin renk ve dokularının yarattığı görsel etki, kent mimarisindeki monotonluğu kırar ve kente estetik bir değer kazandırır (Akesen, 1997). YeĢil alanlar, kentsel yerleĢmelerin doğal özelliklerini ortaya çıkarır ve korur, yapı kontrolüne ve dolayısıyla yapı yoğunluğuna yön verir (Çetiner, 1991)

2.2.3 YeĢil Alanların Rekreasyon ĠĢlevleri

Rekreasyon, günlük yaĢamın sıkıcı, disiplinli, tekdüze geçen çalıĢmalarının ardından, yıpranan vücutların ve zihinlerin yenilenmesini sağlamak, yeniden enerji kazanmak amacıyla, insanların sevdiği, ilgi duyduğu iĢlerle uğraĢması olarak tanımlanabilir (Akesen, 1997). YeĢil alanlar, rekreasyon ihtiyaçlarının karĢılanması amacıyla, kent halkına spor, eğlence, dinlenme ve doğaya yakınlaĢma olanakları sunar (Yıldızcı, 1982). Rekreasyon ihtiyacının gereğince karĢılanarak bedensel ve zihinsel yenilenmenin sağlanması, daha verimli çalıĢma ortamlarının oluĢmasını sağlar (Akesen, 1997).

2.2.4 YeĢil Alanların Toplumsal ĠĢlevleri

YeĢil alanlar, kent halkının ortak amaçlar için bir araya gelmesini sağlayan ortak kullanım alanlarıdır. Ortak faaliyetlere katılma ve aynı mekanı paylaĢma, sosyal iliĢkilerin geliĢmesini sağlar. YeĢil alanlarda yaĢanan ortak deneyimler bireylerin aidiyet ve sahiplenme duygularının geliĢmesini sağlar. Aidiyet ve sahiplenme duygularının geliĢmesi ise toplumların kentlileĢme sürecini olumlu yönde etkiler (Akesen, 1997).

6

2.2.5 YeĢil Alanların Psikolojik ĠĢlevleri

YeĢil alanlarda sürdürülen faaliyetler ve doğayla yakınlaĢarak yaĢanan deneyimler, ruhsal dinlenme sağlar. Doğayla iliĢki kurmak, kentsel yapı altında ezilen bireylerin, doğa içerisinde, insan ölçeğiyle buluĢarak dinlenmesini sağlar (Pamay, 1978).

2.3 YeĢil Alanların Sınıflandırılması

YeĢil alanlar, iĢlevleri ve büyükleri açısından belirli bir hiyerarĢiyi takip eder ve kent dokusuna paralel olarak geliĢerek yeĢil sistemi oluĢturur.

YeĢil alanlar, yeĢil dokunun veya kent dokusunun egemen karakter taĢımasına göre, kent içerisindeki yeĢil alanlar ve kent dıĢındaki yeĢil alanlar olarak iki bölümde incelenebilir (Yıldızcı 1982).

2.3.1 Kentsel YeĢil Alanlar

YeĢil alan gereksinimleri, insan topluluklarının yaĢ, kültür, meslek, sosyal ve ekonomik durumlarına bağlı olarak, farklılıklar göstermektedir. ÇeĢitli insan gruplarının değiĢik türlerdeki yeĢil alan gereksinimleri, kentlerde, çeĢitli tiplerde yeĢil alanların doğmasına neden olmuĢtur. Kentsel yeĢil alan tipleri, etki alanlarına ve iĢlevlerine göre, bina düzeyinde, ilköğretim ünitesi düzeyinde, mahalle ünitesi düzeyinde ve kent ünitesi düzeyinde olmak üzere dört grupta açıklanabilir (Yıldızcı, 1982).

2.3.1.1 Bina Düzeyinde YeĢil Alanlar

Ġnsanoğlu, temel yaĢama ihtiyaçlarını karĢılayabildiği andan itibaren fiziksel çevresiyle olan iliĢkilerin düzenlenmesinde pek çok düĢünsel yaklaĢım geliĢtirilmiĢtir. Ġnsanlar daha sağlıklı, daha yaĢanabilir çevreler oluĢturmak, hem fiziksel hem de ruhsal ihtiyaçlarını karĢılamak için her dönemde doğayla bütünleĢmek, yeĢille iç içe olmak istemiĢlerdir (Bütüner, 1993).

Yapı çevresinde açık dinlenme mekanı iĢlevi gören bina düzeyindeki yeĢil alanlar, yapının ve yapı kullanıcılarının gereksinimlerine göre düzenlenirler (Zeren,1989). Bina düzeyindeki yeĢil alanlar, kiĢilerin yaĢam kalitesini yükselten ve belirleyici olan mekanlardır. Günlük yaĢamın içinde, Ģehrin hareketli yaĢamına ayak uydurmak zorunda kalan insanlar, konut yakın çevresinde rahat edebilecekleri donatılar ve serbest alanlar bulmak isterler. Donatı alanları, sosyal etkinlikler için insanları bir araya getirmesi, kiĢinin ruhsal ve fiziksel gereksinimlerini karĢılaması, yapı alanlarında kitleleri yumuĢatarak mekanlar arasında geçiĢi sağlaması, insan ve

yapılaĢmıĢ çevre arasında ara ölçek oluĢturması, yaĢam konforu sağlaması açısından önemlidir (Karaman, 1989).

Bina düzeyindeki yeĢil alanlar ve özel bahçeler, binaya bütünlük kazandırmaktadır. Bina, yeĢil elemanlarla yaratılan mekanlar, kontrastlar, biçim ve renk ritimleriyle estetik değer kazanır. Bitkisel elemanların kullanımında, bazı oranlara, bazı boyut, alan, hacim, renk iliĢkilerine dikkat edildiği ölçüde, estetik sonuca en üst derecede yaklaĢılır. Bunun için, kütlelerin, yüzeylerin, formların ve renklerin, dengeli kompozisyonunun, gerek bitkiler arasında gerekse de bitkilerle mimari elemanlar arasında kurulması gereklidir (Yıldızcı, 1982).

2.3.1.2 Ġlköğretim Ünitesi Düzeyinde YeĢil Alanlar

Ġlköğretim ünitesi düzeyindeki yeĢil alanlar, çocuk bahçeleri ve toplu konut bahçelerinden oluĢmaktadır. 5000 kiĢilik nüfus büyüklüğü için, minimum 15 ha.’lık alanı kapsar (Yıldızcı, 1982).

Ġlköğretim düzeyindeki yeĢil alanlarda, iĢletme maliyeti düĢük spor tesisleri ve çocukların oynayabileceği oyun alanları, küçük anfiler oluĢturulabilir. Su elemanları gibi çeĢitli peyzaj öğelerinden yararlanılarak farklı mekan organizasyonları yaratılabilir (Yıldızcı, 1994).

 Çocuk Oyun Alanları

Çocuk oyun alanları, çocukların, oyun gereksinimlerini giderebilmek amacıyla bir araya geldikleri mekanlardır. Çocuk oyun alanları, oyun etkinliğinin, çocuğun, bedensel, ruhsal, duygusal, zihinsel ve sosyal geliĢimindeki tamamlayıcı rolü sebebiyle önem kazanmaktadır (Özgüç, 1998).

Oyun, çocuğun iĢbirliği ve dayanıĢma duygusunu geliĢtir, konsantrasyon yeteneğini artır, çeĢitli deneyler yapmasına olanak verir ve çevreyi tanıma yolu ile bir takım korkularının etkisinden kurtulmasına ve sorumluluk duygusunun geliĢmesine yardımcı olur. Bedensel ve ruhsal yönden geliĢme ise çocuğun ileride aktif ve katılımcı bir birey olarak toplum içerisindeki yerini almasını sağlar (Akdoğan, 1984). Çocuk oyun alanları, çocukların, her türlü etkiden uzakta, kendi içgüdüsü, beğenisi ve taklit eğilimi doğrultusunda, kendi oyun Ģeklini, amaçlarını ve beĢeri çevreyi bulabildiği alanlar olmalıdır (Yıldızcı, 1978).

Çocuk bahçeleri çocukların sadece oynamaktan öte birbirleri ile anlaĢmayı ve geçinmeyi öğrendikleri mekanlardır. Bunların ötesinde, çocuk, oyundaki örneklemler yoluyla, ileride üstleneceği rollere ve sorumluluklarına uyum sağlar. Böylesine

8

yoğun bir eğitim merkezi olan oyun alanları, kent bünyesinde yeterli sayıda bulunmalı ve farklı disiplinlerin ortak çalıĢmalarının sonucunda düzenlenmelidir. Çocuk oyun alanlarının tasarımlarında, esnekliğe, yaratıcılığa yer verilmeli, çocuğa doğa hakkında bilgiler verebilecek düzenlemelere gidilmelidir. Böylesi düzenlemeler, çocuğun, oyun alanlarında uzun süreler geçirmesine de olanak sağlar. Çocuk oyun alanları oluĢturulurken, önemli olan diğer bir konu da, oluĢturulan mekanın güvenlik ve sağlamlık açısından, çocuğun sağlığına zarar vermeyecek Ģekilde düzenlenmesidir (Fanuscu, 1998).

Kentsel alan içinde çocuk oyun alanları planlanırken bu alanlar yalnızca çocuk oyun alanı olarak görülmemeli, parklara çocukların aile bireyleri ile birlikte geldikleri ve bu nedenle bir tür dinlence mekanı olarak değerlendirilmeleri gerektiği unutulmamalıdır (Mondon, 1982).

Farklı yaĢ gruplarındaki çocukların, oyun oynamadaki fiziksel yeterliliği farklı olduğundan dolayı, çocuk oyun alanlarının düzenlenmesinde, bu alanlara yerleĢtirilecek oyun elemanları, yaĢ gruplarına göre sınıflandırılarak birbirlerinden ayrı alanlarda yerleĢtirilmelidir. Bu ayrım, doğabilecek kazaları, sakatlıkları da engelleyecektir (Bozkurt, 1961).

Bayındırlık ve Ġskan Bakanlığının yönetmeliklerle belirlemiĢ olduğu kiĢi baĢına 10m² aktif yeĢil alanın 1,5 m²’sini çocuk oyun alanları oluĢturmaktadır (Yıldızcı, 2001). Çocuk oyun alanlarının, çeĢitli yaĢ gruplarındaki çocukların oyun eğilimlerine ve yeteneklerine uygun Ģekilde donatılabilmesi için, çocuk oyun alanları, üç gruba ayrılabilir (Yıldızcı, 1982).

a) 0-3 YaĢ Arasındaki Çocuklar Ġçin Oyun Alanları

Bu yaĢ grubu için düzenlenecek çocuk oyun alanlarının etrafı, tehlike yaratmayacak bir biçimde çevrelenmelidir. Alanda yer alacak tüm yapısal ve bitkisel öğelerin çocuk ölçeğine indirgenerek seçilip, düzenlenmesi gerekir. Tasarımda yer alacak yapısal ve bitkisel elemanların form, ölçü ve tekstür özellikleri değerlendirilmelidir. Bitki örtüsü olarak, çocukların üzerinde dolaĢıp oynayabileceği bakımlı çim alanları, küçük boylu çalı ve ağaçcıklar seçilmelidir. Ayrıca çocuklar için tehlike yaratacak nitelikteki dikenli bitki türlerinden, meyveli çalı ve ağaçcıklardan kaçınılmalıdır. Bu alanlarda yer alacak oyun öğeleri, kum havuzu, salıncak, az derinlikte bir havuzcuk, hareketli plastik oyun aletleri gibi sade ve tehlikesiz oyun elemanları olmalıdır. Çocukların oturma, bekleme, yürüme ve tırmanma becerilerini geliĢtirmeye yönelik, zarar vermeyecek nitelikteki yumuĢak yapı malzemeleriyle desteklenmiĢ, değiĢik

yükseklikler, basit tırmanma elemanları, yeni yürümeye baĢlayan çocuklar için korunabilecekleri ve tutunabilecekleri derin olmayan çukurlardan oluĢacak oyun grupları, küçük yaĢtaki çocukların vücutlarının ve onlar üzerinde etki oluĢturan güçlerin farkına varabilmelerini sağlayacaktır (Akdoğan, 1984).

0-3 yaĢ grubu çocuk oyun alanlarının büyüklüğü belirlenirken, her bir çocuk için 7-10 m² alan önerilebilir. Özellikle komĢuluk grubu içinde yer alacak alanlarda 300-500 m² alan asgari ölçü olarak görülmelidir. Alan gereksiniminin belirlenmesinde, yerleĢim biriminin yapısal özelliği, çevrenin doğal koĢulları, çocuk nüfusu ve benzeri belirleyiciler dikkate alınmalıdır (Akdoğan, 1984).

Bu tür çocuk oyun alanlarının düzenlemelerinde, göz önünde bulundurulması gereken en önemli etkenlerden birisi, çocuklarıyla beraber gelen anne, baba veya gözcüler için, oyun alanı etrafında gerekli oturma birimleri ve yardım gerekebilecek yerlere ulaĢabilmeleri için doğrudan ve hızlı geçiĢ mekanlarının oluĢturulmasıdır (Soulier).

b) 4-7 YaĢ Arasındaki Çocuklar Ġçin Oyun Alanları

Bu yaĢ grubunun yararlanacağı çocuk oyun alanları, bir anaokulu bünyesinde veya bir mahalle parkı içinde yer alabilir. Alan büyüklüğü belirlenirken, yerleĢim biriminde yaĢayan 4-7 yaĢ grubu içinde yer alan çocuk sayısı dikkate alınmalıdır. Her bir çocuk için minimum 10-15 m² alan ayrılması gerekmektedir (Yıldızcı, 1982).

Çocuk bahçeleri için yer seçiminde, eğimli alanlardan kaçınmak gerekir. Çok az eğimli alanlar, birbirinden 40-50 cm’lik kot farkı gösteren platformlara ayrılabilir ve böylece değiĢik türdeki aktivitelere olanak tanıyacak nitelikte alanlar tasarlanabilir. Çok düz olan alanlarda, küçük tepecikler yaratarak hem görsel olarak, hem de kullanım açısından ilginç oyun alanları oluĢturulabilir. Resim ve yazı tahtası fonksiyonunu da içerebilecek küçük ahĢap paravanlar, grafik ve mozaik anlatımlı masalları içeren dekoratif alçak duvarlar ve form verilmiĢ bitki çitleriyle de, oyun mekanında modülasyon yani değiĢim duygusu oluĢturulabilir. Tasarım esnasında, ebeveynleri veya gözleyicileri, görüĢ alanlarından uzaklaĢtıracak düzenlemelere yer verilmemesi, oluĢturulan birimde gözlemciler için de oturma ünitelerinin düĢünülmesi gerekmektedir (Akdoğan, 1984).

4-7 yaĢ arasındaki çocuklar için tasarlanacak oyun alanlarında, çocuğun her yönden geliĢimini sağlayacak nitelikte oyun elemanlarının seçimine dikkat edilmelidir. Atlama, koĢma, tırmanma, zıplama, denge bulma, kayma, mekan değiĢtirme ve benzeri fiziksel eğilimlerini gerçekleĢtirecek nitelikteki oyun elemanlarının yanı sıra

10

çocukların hayal gücünü geliĢtirecek, kendisine güven duygusu, cesaretini arttırıcı nitelikteki oyun öğeleri, çocukların bedensel ve zihinsel geliĢimine katkıda bulunacaktır (Yıldızcı, 1982).

4-7 yaĢ grubu için düzenlenecek çocuk oyun alanında, oyun öğeleri olarak; büyük bir kum havuzu, ahĢap veya demir malzemeden tırmanma, kayma ve sallanma alanları, minyatür tepeler, paten ve bisiklet pisti, ahĢap veya beton denge elemanları ve buna benzer oyun öğeleri bulunabilir (Yıldızcı, 1982).

Bitkilendirmede, çocukların merakını uyandıracak çok renkli, hafif tekstürlü, neĢeli mekanlar yaratmaya elveriĢli, çocuk ölçeğine bağlı kalacak boyutta ağaç ve ağaçcıklar kullanılmalıdır (Yıldızcı, 1982). Kötü kokulu, zehirli meyve veya yapraklı, dikenli, çok fazla çiçek tozu yapan bitkileri kullanmaktan kaçınılmalıdır (Akdoğan, 1984).

Çocukları en fazla çeken öğelerden biri olan çim alanlar, iĢlevsel amaç taĢımalıdır. Çim alanların üzerinde oynanması yasaklanacak veya kısıtlanacak ise veya çim alanların, bakım koĢullarının yetersizliği nedeniyle çamurlu yeĢilliklere dönüĢmeleri kaçınılmaz ise, çim alanlar yerine baĢka bir döĢeme türü seçilmelidir (Akdoğan, 1984).

c) 8-15 YaĢ Arasındaki Çocuklar Ġçin Oyun Alanları:

Bu yaĢ grubu için düzenlenen çocuk oyun alanları, ilkokul yerleĢme birimi ile koordine edilecek, mahalle parkları ve semt parkları içinde de yer alabilen oyun alanlarıdır. Bu alanlar, daha küçük ünitelerdeki çocuk bahçelerini içerebilecekleri gibi erginler için de az yer gerektirecek bazı oyun ve sportif donatıları da bünyelerinde bulundurabilir, içinde bulunduğu mahalle ve ya semtin bazı özel günlerinde bir araya gelebileceği bayram Ģenlikleri, oyun, yarıĢma ve bunun gibi toplu rekreaktif eğilimlere mekan sağlayabilirler.

Alan gereksiniminin saptanmasında hizmet verecekleri nüfus yoğunluğu, nüfus projeksiyonları, çevresel ve yerel fiziksel özellikler göz önünde bulundurulmalıdır (Akdoğan, 1984).

8-15 yaĢ grubundaki çocuklar, kendi kendilerini yönetebilecek düzeye eriĢtiktiklerinden dolayı, bu yaĢ grubundaki çocuklar için düzenlenecek oyun alanlarında, çocukların ebeveynleri tarafından gözetlenmesine gerek olmamaktadır (Yıldızcı, 1982).

8-15 yaĢ grubundaki çocuklar için düzenlenecek oyun alanlarında, çocukların bireysel olarak gerçekleĢtirecekleri oyun ve aktiviteler için, tırmanma, kayma, sallanma amaçlı donatılar, paten, bisiklet, yüzme ve benzeri etkinliklerin gerçekleĢtirilebileceği donatılar ve çocukların çizgi, heykel, yapı ve benzeri becerilerini geliĢtirebilecekleri donatılar düzenlenmelidir. Bununla birlikte, çocukların grup halinde gerçekleĢtirebilecekleri etkinlikler için de satranç, dama ve benzeri etkinlik alanları oluĢturulmalıdır (Akdoğan, 1984). Ayrıca bu alanlarda futbol, voleybol, basketbol ve hentbol alanları; geniĢ çim veya çayır alanları, bisiklet ve paten pistleri, macera alanları bulunmalıdır (Yıldızcı, 1982).

8-15 yaĢ grubundaki çocuklar için düzenlenecek yeĢil alanlarda, güneĢli çim açıklıklar ile gölge verecek geniĢ açıklıklar arasında iyi bir dengenin kurulması gerekmektedir. IĢıklı, neĢeli bir ortam yaratacak hafif tekstürlü bitkilere önem verilmelidir. Çocuklar için çekici ve eğitici olabilecek güzel çiçekli ağaçlarla ilginç formlu koniferlerin kullanımına yer verilmelidir. Çim alanlarının oluĢumunda, basılmaya ve oyun oynamaya dayanıklı çim türlerini kullanılmalıdır. Böylelikle, hem çok amaçlı edilmiĢ olacak hem de çocuklar için gerekli alanlarda kısıtlamaya gidilmemiĢ olacaktır (Akdoğan, 1984).

 Toplu Konut Bahçeleri

Her türlü ihtiyacın kendi içinde karĢılanmasını amaç edinmiĢ olan toplu konut alanlarında, kullanıcıların zaman içerisinde gerçekleĢecek sosyal değiĢimlerine ve isteklerine uygun ortamların yaratılması gerekmektedir (Karaman, 1991). Toplu konut bahçeleri, toplu konut alanları kullanıcılarına, böylesi bir ortamı hazırlayan nitelikteki yeĢil alanlardır.

Toplu konut alanlarında, binalar arasındaki duvar, çit gibi sınırlayıcılar kaldırılarak geçiĢ kolaylığı, geniĢ görüĢ açısı ve sınırlandırmayı ortadan kaldırmaya yönelik düzenleme eğilimleri bulunmaktadır (Yıldızcı, 1982). Toplu konut bahçelerinin düzenlenmesinde, kullanıcıların, boĢ zamanlarını değerlendirebileceği ve kısa süreli enerji harcayabileceği alanlar yaratılmalı, çeĢitli yaĢ gruplarına cevap verebilecek çocuk oyun alanları, gezinti yolları, dinlenme alanları oluĢturulmalıdır (Yıldızcı, 1994).

2.3.1.3 Mahalle Ünitesi Düzeyinde YeĢil Alanlar

Mahalle ünitesi düzeyindeki yeĢil alanlar; mahalle parkları, spor alanları ve meydanlardan oluĢur. Mahalle ünitesi düzeyindeki yeĢil alanlar, 15000 kiĢilik nüfus büyüklüğünü ve minimum 45 ha.’lık alanı kapsar (Yıldızcı, 1982).

12

 Mahalle Parkları

Halka açık kentsel yeĢil alanların en küçük elemanlarından birisi olan mahalle parkları, daha çok bir geçiĢ yeri olarak oluĢturulan yeĢil alanlar olup mahalle birimine hizmet eden parklardır (Yıldızcı, 1982).

Konut alanları içinde bulunan ve yapı adaları ile çevrelenmiĢ olan bu parklar, daha çok küçük çocuklar için oyun, ev kadınları ve yaĢlı kimseler içinse, dinlenme, seyir ve bir arada olma olanaklarını sağlayan yeĢil alanlardır. Mahalle parklarının içereceği rekreasyon türleri, bulunduğu çevrenin fiziksel özellikleri, yakın çevrede yaĢayan halkın istek ve eğilimleri doğrultusunda belirlenmelidir. Mahalle parkı için ayrılabilecek asgari alan ölçüsü, mahalle parkında yer alacak rekreasyon türleri için bir baĢka belirleyiciyi oluĢturmaktadır. Mahalle parklarında, yeĢil alanlar içerisinde yer alan dinlenme ve gezinti alanları, seyir terasları, basketbol, voleybol gibi temel rekreasyon alanları ve çocuk oyun alanları yer alabilir (Yıldızcı, 1982).

Mahalle parklarının düzenlenmesinde, yaratılacak mekanların, kullanıcıları bir araya gelmeye özendirecek nitelikte dinlenme, eğlenme, seyir etkinliklerini gerçekleĢtirebilecekleri, yaĢanabilir mekanlar olması amaçlanmalıdır (Yıldızcı, 1982).

Mahalle parkında yer alacak çocuk oyun alanlarının büyüklüğü, mahalle parkının büyüklüğü ile uyumlu olmalıdır. Mahalle parkının yer seçiminde ise, trafik ve gürültü gibi olumsuz etkilere karĢı korunumlu alanların seçilmesine dikkat edilmelidir (Yıldızcı, 1982).

Mahalle parklarının tasarımında, bitkisel ve konstrüksiyonel ayrıntılar önem kazanmaktadır. Bitkilerin, form, renk, doku ve norm özelliklerinin değerlendirilmesi yoluyla, parkın çekiciliği artırılabilir ve bitkilerin mahalle parkında yer alan çeĢitli fonksiyonlarla iliĢkilendirilmesi sağlanabilir. Bitkilerin fizyolojik özellikleri değerlendirilerek, fiziksel çevre kontrolünde etkin kullanımı sağlanabilir (Akdoğan, 1984).

Mahalle parkı düzenlenmesinde, dikkat edilecek diğer bir konu da bu ölçekteki parkların düzenlenmesinde botanik bahçesi gibi farklı türlerle parkı süslemekten kaçınılmasıdır (Yıldızcı, 1982).

Genellikle, geliĢmiĢ ülkelerde, mahalle parklarının büyüklüğü, kiĢi baĢına 4-5 m² alan standartından yola çıkılarak belirlenmektedir. Mahalle parkının etki alanı ise en uzak konuta 800 m mesafe alınarak belirlenebilir (Akdoğan, 1984). Bayındırlık ve

Ġskan Bakanlığının yönetmeliklerle belirlemiĢ olduğu kiĢi baĢına 10m² aktif yeĢil alanın 2 m²’sini mahalle parkları oluĢturmaktadır (Yıldızcı, 2001).

 Spor Alanları

Spor ve oyun alanları, halka açık yeĢil alanların en geniĢ kısmını teĢkil ederler. Spor, genç kuĢakların yapıcı, milli birlik ve beraberlik duygusu taĢıyan kiĢiler olarak yetiĢmesini sağlar. Ayrıca grup çalıĢması, karĢılıklı dayanıĢma, kendine güven, dürüstlük gibi üstün niteliklerin kazandırılmasına yardımcı olur. Sportif faaliyetlerin bedensel yapıya da çeviklik, denge, kuvvet, hız, duyuların sağlamlığı gibi olumlu etkileri olmaktadır (Yıldızcı,1994). Bu alanlarda futbol, basketbol, voleybol, tenis, yüzme, atletizm, buz pateni ve benzeri spor faaliyetlerini içeren açık ve kapalı tesis alanları bulunabilir (AyaĢlıgil, 1993). Bu tür iĢlevler, toplumun her kesimini bir araya getiren önemli bir sosyo-kültürel değer taĢır (Akdoğan, 1985).

Spor alanının büyüklüğü, aynı anda yararlanacak her kiĢi için 200 m² alan standartından yola çıkılarak hesaplanabilir. Spor alanları için asgari ölçü ise 40 - 80 dekâr olmalıdır (Memluk, 1974). Spor alanlarının etki alanı, konut birimlerine maksimum uzaklık 1000-1500 m olmak kaydıyla belirlenebilir Bakan ve Konuk (1987). Ayrıca Bayındırlık ve Ġskan Bakanlığının yönetmeliklerle belirlemiĢ olduğu kiĢi baĢına 10m² aktif yeĢil alanın 2 m²’sini açık spor alanları oluĢturmaktadır (Yıldızcı, 2001).

Spor alanlarının, lise ve üniversitelere komĢu alanlarda yer almasına dikkat edilmelidir. Spor alanlarının düzenlenmesinde benimsenen bir diğer ilke de, bu alanların, parklarla birlikte planlanmalarıdır (Kentsel Tasarım Kılavuzu ÇalıĢma Grubu, 1992). Diğer taraftan üniversite kampüsleri ile birlikte düĢünülmeleri de oldukça yaygın bir uygulama halindedir. Nitekim birçok ileri ülkede, hemen hemen bir kent ölçüsündeki alan üzerinde planlanan üniversite kampüslerinde, spor alanları kentlilerinde yararlanabileceği bir park-spor alanı kombinasyonu olarak ele alınmaktadırlar (Akdoğan,1984). Bununla birlikte, spor alanlarının gençlere olduğu kadar kent halkının diğer kesimlerine hitap etmesi amaçlanmalıdır (Akdoğan, 1984). Spor alanlarının, kentlerin, hava kirliliğinden en az etkilenen bölümlerinde ve geniĢ yeĢillikler içinde yer almasına dikkat edilmelidir. Spor tesislerinin geniĢ yeĢillikler içinde kurulması, kullanıcıların, gürültü, toz, duman gibi zararlı etkilerden uzaklaĢabilmesi ve gerek duyacakları temiz havanın sağlanması açısından önem kazanmaktadır.

14

 Meydanlar

Meydanlar, kesiĢme noktası yada kesiĢme yeri gibi bir kaç yolun, birleĢtiği yerlerde ortaya çıkan ve yaya trafiğinin düzenlenmesini sağlayan açık alanlardır. Bunlar önemli binaların çevresinde yada yakınında, genellikle taĢıt gidiĢ ve geliĢine açık olmayan, herkesin oturup dinlenmesine olanak verecek Ģekilde planlanmıĢ, isteyenlerin gerektiğinde toplantılarını da yapabileceği alanlardır (KeleĢ, 1984). Meydanlar, belli bir amaca yönelik toplu etkinliklere olduğu kadar, bireysel isteklere bağlı hareketlere de olanak sağlayan alanlardır. Kamu yararını amaçlayan meydanların arazi mülkiyeti, kamunun elindedir. Meydanların planlama ve düzenleme ilkeleri de kamu yararını sağlamayı amaçlamaktadır (Suher, 1997). Paul Zucker, meydanı, mimari elemanlarla sınırları belirlenmiĢ, belli bir toplumsal iĢlevi olan ve Ģehir dokusuyla bütünleĢmiĢ kent parçası olarak tanımlamıĢtır (Zucker, 1959).

Meydanların formu, kendilerine yönelen sokakları sınırlayan biçimsel faktörlerle oluĢur. Sınırları açıkça belirlenmiĢ alanlar olarak meydanlar, kentsel imajları en kolay belirlenen kent parçalarıdır (Yürekli, 1997).

Meydan bir toplanma mekanı ve odak noktası olma özelliğindedir (Yürekli, 1997). Aynı zamanda, geçiĢ noktası vazifesi görmekte olan meydanların kompozisyonlarının dekoratif ve iĢlevsel olmasına dikkat edilmelidir. Meydanların bitkilendirmesinde, ulaĢım ve görüĢ açısına olumsuz etkiler yapacak düzenlemelerden kaçınılmalı, sınırlayıcıların ölçekleri de dikkate alınarak, sade ve basit düzenlemelere gidilmelidir. SatıĢ alanları, pazar yerleri, gezici satıcılar için düzenlenmiĢ çarĢı meydanlarında dekoratif ve hassas bitkiler dikilmemeli ve bitkiler, satıcı ve müĢteriler için bir engel olmayacak Ģekilde yerleĢtirilmelidir (Yıldızcı, 1982).

2.3.2.4 Kent Ünitesi Düzeyinde YeĢil Alanlar

YerleĢmelerde yaĢanan nüfus ve yapı yoğunluğu artıĢına paralel olarak, yeĢil alan gereksinimi de artmaktadır. YeĢil alan gereksinimindeki artıĢ, yeĢil alanların hem alansal büyüklüklerindeki artıĢla, hem de iĢlevlerindeki çeĢitlenme ve özelleĢmeyle karĢılanmaktadır. Kent ünitesi düzeyindeki yeĢil alanlar, etki alanı bakımından, bütün bir kent halkına hizmet verecek büyüklükte ve çeĢitlilikteki iĢlevleri kapsayan yeĢil alanlardır.

Kent ünitesi düzeyindeki yeĢil alanlar kapsamında, kent parkları, hayvanat bahçesi, botanik bahçesi gibi çeĢitli tema parkları, kent içi yollar, refüjler, yaya yolları ve mezarlıklar ele alınacaktır (Yıldızcı, 1982).

 Kent Parkları

Kent parkları, mahalle parklarından daha büyük bir çerçevede, kent halkının fiziksel ve psikolojik sağlığı açısından önem taĢıyan, tüm kent halkına hitap edebilecek nitelikte rekreasyon elemanlarıyla donatılmıĢ büyük yeĢil alanlardır (Yıldızcı, 1982). Kent parklarını diğer park kategorilerinden ayıran en belirgin özellik, bu parkların bütün kente hizmet etmeleridir. Kent parklarının hizmet alanlarının geniĢliği, parka uzaklık ve ulaĢılabilirlik, parkta sunulan hizmet ve aktivitelerdeki çeĢitlilik, park büyüklüğü, parkın estetik özellikleri ve benzeri pek çok etmene bağlı olarak değiĢmektedir (Oğuz, 1998).

Kent parkları, kentin farklı kesimlerindeki, farklı özellik ve ihtiyaçlara sahip kullanıcıları çekebilecek nitelikte özelleĢmiĢ ve geliĢmiĢ iĢlevlere sahip parklardır. Kent parklarında, kullanıcıların, dinlenme, spor faaliyetleri, eğlence ve doğayla baĢbaĢa kalma ihtiyaçları karĢılanmaktadır. Kent parklarının, kent yaĢantısı üzerindeki sosyal ve psikolojik etkilerinin daha fazla olmasından dolayı, bu mekanlarda, eğitici faaliyetlerin ve sosyal iliĢkileri kuvvetlendiren özelleĢmiĢ iĢlevlerin de yer alması gerekmektedir (Yıldızcı, 2001)

Kent parklarının, kentin farklı kesimlerindeki, farklı özelliklere sahip, farklı yaĢ gruplarındaki halkın bütününe hitap edecek nitelikte aktif ve pasif rekreasyon olanakları sağlayacak Ģekilde planlanması gerekmektedir. Kent parklarında, bireysel veya gruplar halinde gerçekleĢtirilecek rekreasyon olanakları dıĢında, profesyonel etkinlikler için de, Ģenlik alanları, açık hava tiyatroları, kültür merkezleri gibi donatılar yer almalıdır (Akdoğan, 1984).

Kent parkları için hizmet etki alanının 3200–4800 m olması uygun görülmektedir (Akdoğan, 1984). Kent parkları 30 – 60 dakikalık bir yürüyüĢ mesafesinde olabildikleri gibi, ulaĢım araçları ile eriĢebilecek mesafelerde de planlanabilirler (Kentsel Tasarım Kılavuzu ÇalıĢma Grubu, 1992).

Kent parkları için asgari 20 ha alan büyüklüğü önerilmektedir. Bazı ülkelerde ise kent parkı büyüklüğü için minimum 40 ha kabul edilmektedir. Modern Ģehircilikte kullanılan alan standartları ise, kiĢi baĢına 10-40 m² park alanı öngörmektedir. Kentin özelliği, büyüklüğü ve nüfusu dikkate alınarak; parkın 40–400 hektar alana gereksinme duyacağı ortaya çıkar.

16

DıĢ ülkelerde bu tür parklar için kiĢi baĢına 10–40 m² alan düĢerken, bizim ülkemizde Bayındırlık ve Ġskan Bakanlığının yönetmeliklerle belirlemiĢ olduğu kiĢi baĢına 10m² aktif yeĢil alanın 3,5 m²’sini kent parkları, 1 m²’sini spor tesisleri oluĢturmaktadır (Yıldızcı, 2001).

Bir kent parkında, mahalle parkında bulunan fonksiyonlar dıĢında, basketbol, voleybol, tenis, yüzme gibi spor aktivitelerine olanak tanıyan bir spor kompleksi, gölet veya büyük bir su elemanı, dekoratif ve eğitici bahçe köĢeleri (gül bahçeleri, egzotik bitkiler), sergi alanları, hayvanat bahçeleri, büfe, restaurant, kahve, yağmur sığınakları, kule, wc gibi diğer donatımlar da yer almalıdır.

Bu tür donatıların yer seçiminde fonksiyonlar arası iliĢkiler göz ardı edilmemeli, kullanıcıları tüm alanda dolaĢtırabilmek için çeĢitli alanlara dağıtılmıĢ odaklar ve dikkat çekici fonksiyonlar oluĢturulmalıdır. (Yıldızcı, 1982).

 Tema Parkları

Tema parkları, sundukları aktivite olanakları ve donatı türlerine göre uzmanlaĢmıĢ, kent parkı büyüklüğündeki açık alanlardır. Tema parkları, etki alanı bakımından, tüm bir kente hitap edebileceği gibi, bölgesel ve/veya ulusal ölçekteki geniĢ kitlelere de hitap edebilir. Tema parklarının planlanması esnasında, coğrafi veriler, altyapı ve ulaĢım verileri, üretim-tüketim eğilimleri ve sosyo-demografik verilerin incelenmesi gerekmektedir (Yıldızcı, 2001b). Bazı tema parkı türleri Ģöyle sıralanabilir:

a) Hayvanat Bahçeleri: DeğiĢik türden hayvanların sergilendiği, korunduğu, incelendiği ve bakıldığı sosyo-kültürel değeri olan alanlardır. GeniĢ bir park ve yeĢil alan karakteri taĢıyan bu alanlar, canlı müze niteliğindedir Bakan ve Konuk (1987). Bir hayvanat bahçesinde dinlenme yerleri, gezinti yerleri, tabiat köĢeleri, hayvan müzeleri ve Ģehir parkındaki bazı donatılar bulunmalıdır (Yıldızcı, 1982).

b) Botanik Bahçeleri: ÇeĢitli bitki türlerinin, bilimsel araĢtırma ve eğitim amaçlarıyla bir araya getirildiği alanlardır. Botanik bahçesine özgü donatılar, bitki türlerine göre sergileme yapılan değiĢik botanik zonları, herbaryumlar, kıĢ bahçeleri, araĢtırma ve servis binaları, konferans salonları ve Ģehir parkında bulunan çeĢitli donatılardır (Yıldızcı, 2001b).

c) Kültür Parkları: ÇeĢitli sosyal, kültürel ve resmi etkinliklerin düzenlendiği ve sergilendiği yeĢil alanlardır. Müze parkları, tarih parkları, arkeoloji parkları ve sanat parkları, kültür parkları kapsamında değerlendirilebilir (Yıldızcı, 2001b).

d) Fuar ve Festival Alanları: Fuar ve festivallerin, geçici veya sürekli olarak yapıldığı, özel sergileme esasına göre düzenlenmiĢ yeĢil alanlardır. Açık ve kapalı sergi pavyonları, fuar ve festival alanlarının en belirgin ekipmanlarıdır (Yıldızcı, 2001b).

e) Macera ve Oyun Parkları: Su oyunları, rafting, motor yarıĢları, trekking, kamping gibi çeĢitli aktivitelerin yer aldığı geniĢ yeĢil alanlardır (Yıldızcı, 2001b).

 Kent Ġçi Yollar , Refüjler, Yaya Yolları

Kent içi yolların, ortasında ve/veya her iki kenarında yer alan refüj alanlarının bitkilendirilmesi suretiyle elde edilen yeĢil alanların, kent peyzajına ve estetiğine, insanların fiziksel ve psikolojik sağlığına olumlu etkileri olmaktadır (Yıldızcı, 1982). Yaya yolları, genellikle taĢıt trafiğinden arındırılmıĢ, yayalara ayrılmıĢ olan alanlardır. Kent halkının gereksinimlerine; fizyolojik yönden (büfe, çayhane, gazino,wc, gibi), sosyolojik yönden (buluĢma ve iletilim merkezleri olma nedeniyle), ekonomik yönden(alıĢveriĢ olanağı sağlaması nedeniyle) hizmet ederler (Fanusçu, 1998). Yaya ulaĢımına ait kent içi açık alanların tümü yaya yolları kapsamına girmektedir. Bunlar; kaldırımlar, alt-üst geçitler, yaya meydanları, pasaj ve geçitler ile salt yayaya ayrılan cadde ve alanlardır (Kazmaoğlu, 1979).

Konut dıĢı alanların tasarımında dikkat edilmesi gereken en önemli unsurlardan biri olan yaya yolları, yayaların hareket serbestliğini sağlayan, kullanıcılar arasındaki sosyal iliĢkiyi kuvvetlendiren ve kullanıcıların kent mekanının algılamasını destekleyen dolaĢım alanlarıdır Bakan ve Konuk (1987).

Yaya yolunda amaç, yaya ve taĢıt hareketlerini birbirinden ayırmak ve taĢıtların çevreye olumsuz etkilerinden arınmıĢ yaya alanları düzenlemektir. Araçla seyahat edenlerin aksine yayalar rüzgar ve yağıĢın etkilerine maruz kalırlar. Özellikle alıĢ-veriĢ etkinliği esnasında, küçük çocuklarla yol alırken vb. gibi durumlarda, yaya hareketi fiziksel gayret gerektirmektedir. Bu nedenle büyük kentlerde; yaya akıĢlarına göre düzenlenmiĢ, dolambaçlı olmayan, kamuya açık mekânları birbirine bağlayan, birden çok iĢleve hizmet veren, otobüs durağı, dükkânlar, okullar, oyun alanları, sağlık kuruluĢları gibi yoğun kullanılan donatılar arasında yer alan, yaya ağırlıklı yollar ağı düzenlenmelidir (Kentsel Tasarım Kılavuzu ÇalıĢma Gurubu, 1992).

Kent içerisinde, hareket halindeki yayalar, doğal bir stratejik nokta hissi veren yaya yollarının yönlenmelerine ve görüntülerine göre, yön tayini yapar. Yaya yollarının,

18

tanımlı giriĢ ve çıkıĢ noktalarına, heyecan veren ilgi çekici mekanlara, yapı ve renk bakımından zengin noktalara sahip olması, insanları harekete özendirecektir (Simonds, 1961). Yaya yollarını, insanlar için çekici hale getirebilmek için, bitkilerin form, doku, renk ve koku özelliklerinden faydalanılabilir.

TaĢıt ve yaya yollarında yapılacak bitkilendirme çalıĢmalarında; yol geniĢliğine, komĢu binanın yüksekliğine, komĢu binaya olan mesafe ile uyum sağlayabilecek form ve büyüklükte bir ağaç seçimine, peyzaj değeri olan, zararlı gazlara dayanıklı ve ekolojik koĢullara uyabilecek türlerin seçimine, dikkat edilmelidir (Yıldızcı, 1982).

 Mezarlıklar

Mezarlıklar, hayati fonksiyonlarını kaybetmiĢ organlar için, toplum sağlığı yönünden zarar vermeyecek Ģekilde oluĢturulmuĢ çözülme odacıklarının bulunduğu alanlardır (OdabaĢı, 1997).

Halka açık ve geniĢ yeĢil alanlar içerisinde yer alan mezarlıklar, sadece ölülerin gömüldüğü yerler olarak düĢünülmemeli, mezarlıkların park niteliği kazanması sağlanmalıdır.

Mezarlık alanı olarak kullanılacak alanın seçiminde, stadyum, hipodrom, havaalanı, sanayi alanları gibi gürültülü alanlara yakın olmamasına dikkat edilmelidir. Ağır killi topraklarda, cesetlerin çürümesi geç ve yavaĢ olacağından, geçirgen ve kumlu toprağa sahip alanlar tercih edilmelidir (Yıldızcı, 1994).

Mezarlıkların düzenlenmesinde özellikle sükunete, sessizliğe, intizama ve uhrevi hisler yaratacak düzenlemelere gidilmesi gerekmektedir (Pamay, 1979). ÇağdaĢ bir mezarlıkta; tören ve patika yolları, çeĢme, otopark, oturma yerleri, çim ve su yüzeyleri, çöp kutuları, büfe, çiçekci, taĢcı ve benzeri fonksiyonlar için ayrılmıĢ mekanlar olmalıdır (OdabaĢı, 1997).

2.3.2 Doğal YeĢil Alanlar

Doğal yeĢil alanlar, kentin çeperlerinde ve yer yer kent içerisinde bulunan, henüz yapılaĢmamıĢ, barındırdığı flora ve faunasına ait doğal özellikleri sebebiyle koruma altına alınmıĢ alanlardır. Doğal yeĢil alanların, insanlar ve kent dokusu için üstlenmiĢ olduğu çeĢitli iĢlevler vardır. Doğal yeĢil alanlar, sahip oldukları ekolojik değerleriyle, kentin ekolojik sistemini düzenler ve korur, kent halkına kent hayatının yıpratıcı etkilerinden uzaklaĢarak doğayla baĢ baĢa kalma ve rekreasyon olanakları tanır (KarataĢ, 1995).

2.3.2.1 Bölge Parkları

Bölge parkları, kentin çevresindeki doğal ortamın hakim olduğu kırsal alanlarda ve ormanlarda düzenlenen büyük ölçekteki parklardır. Bölge parkları, kent insanına, doğal ortam içerisinde, gezinti, eğlence ve gözlem olanakları sunarak, fiziksel ve psikolojik dinlenmelerini ve doğayla yakınlaĢmalarını sağlar (Yıldızcı, 1982).

Doğal ortamların kullanılarak korunması amacını taĢıyan bölge parkları, kullanıcılara değiĢik türde eğlence, oyun ve spor imkanları sunar. Bölge parkı kapsamında; göletler, su oyun grupları, doğa kültürünü yaygınlaĢtırıcı sergi bahçeleri, doğal bitki köĢeleri, hayvanat ve botanik bahçeleri, çeĢitli spor aktiviteleri (golf, binicilik,kürek, yüzme vb.), gerekli yerlerde araç yolu, yürüyüĢ ve gezinti yolları, gölgeli oturma alanları, kapalı oyun alanları, açık hava tiyatrosu, satıĢ birimleri, spor kulübü ve seyir terasları yer alabilir. Bölge parkı içerisinde yer alacak donatı alanlarının ve ekipmanların, doğal ortamın peyzajı ile uyumlu olmasına ve doğal ortama zarar vermemesine dikkat edilmelidir (Yıldızcı, 1982).

Doğal ve yapay surette kurulmuĢ olan bölge parklarının düzenlenmesinde, üzerinde önemle durulması gereken konu, bu alanlarda her Ģeyden önce fonksiyonel bir yol Ģebekesinin oluĢturulmasıdır. Bölge parkının ulaĢım sistemi planlanırken, özellikle bölge parklarının, hangi fonksiyona sahip olacağı üzerinde önemle durulmalıdır. Bölge parkının hangi amaçlar için düzenleneceği belirlenmeli, bu amaçlara yönelik donatı tesisleri getirilmeli ve mevcut tesisler, bu amaca yönelik olarak yeniden düzenlenmelidir (Pamay, 1978).

Ülkemizde, bölge parklarının etki alanı birden fazla Ģehir, büyüklüğü ise 200 ha.’dan daha büyük olarak kabul edilmektedir (Yıldızcı, 1982).

2.3.2.2 Milli Parklar

Milli parklar, doğal bir alanı, donatılmıĢ bir toprak parçası haline getiren, baĢka bir deyiĢle, doğa parçasını kutsallaĢtıran, onu, insanların hoĢça vakit geçirmelerine, dinlenmelerine ve kültürel etkinliklerine ve birikimlerine açan açan, gelecek kuĢaklara bu özellikleri el değmemiĢ bir Ģekilde teslim etme gerekliliğini hatırlatan, bir düzenleme ve iĢletme sistemini öngörür (Yıldızcı, 1982).

Milli parklar, halk ve turistlerin dinlenme ve doğayla baĢ baĢa kalma ihtiyaçlarını sağlamak üzere, büyük tabiat güzellikleri ile nadir bitki ve hayvan topluluklarının bulunduğu bakir geniĢ alanlarda düzenlenmiĢ alanlardır.

20

Milli parklar, aynı zamanda koruma alanlarıdır. Amaç, bilimsel incelemelere yer vermek, tabiatı korumak, bitki ve hayvan türlerini beslenmek ve üretmek, halkın spor ve dinlenme ihtiyaçlarını karĢılamak, turizme imkan sağlamaktır. Bu alanlar içinde piknik sahaları, göller, plajlar, kabinler, kayık iskeleleri, oyun yerleri, lokanta, büfe gibi ticari tesisler ve otoparklar düzenlenebilir. Golf sahaları, atıĢ poligonu gibi spor ile ilgili alanlar bu bölge kapsamı içinde bulunabilir (Çetiner, 1991).

Milli parkların baĢlıca amaçlarından biri, halkın, sahip olduğu doğal kaynaklar konusunda bilgilendirilmesi ve kültürel geliĢimin sağlanmasıdır. Bu amaçla, milli parklar, araĢtırma alanları olarak da kullanılmaktadır. Milli parklar, bilimsel komisyonların, çeĢitli araĢtırmalar için kullanabileceği alanlardır (Yıldızcı, 1982). Devlete ait geniĢ araziler üzerinde bulunan milli parkların etki alanları, bölgesel, ulusal yada uluslar arası ölçeklerde olabilir (Çubuk, 1987).

2.4 YeĢil Alan Düzenleme Esasları

YeĢil alanların, kent geneline dengeli dağılımının sağlanabilmesi için, kent ölçeğinde analizler yapılmalı ve yeĢil alanlar, kentsel yeĢil sistemi oluĢturacak bir hiyerarĢi içerisinde planlanmalıdır. Böylelikle, yeĢil alanların, diğer arazi kullanımlarıyla anlamlı iliĢkiler kurması ve kent dokusu ile bütünleĢmesi sağlanmıĢ olacaktır. Kent mekanına dengeli dağılımının sağlanabilmesi için, Ġmar Mevzuatı’nda belirtilen yeĢil alan standartlarına uyulmasına dikkat edilmelidir. YeĢil alanların, kent mekanına dengeli dağılımının gerçekleĢtirilmesiyle, yeĢil alanların ekolojik ve fiziksel iĢlevlerinin etkinliği de artırılacaktır (Çabuk, 1996).

Hızla geliĢen kentlerimizde, yeĢil alanların, kent geliĢimine yön verebilecek ve sınırlandırabilecek nitelikteki alanlar olduğu hatırlanmalı ve yeĢil alanların yer seçimi esnasında, bu özelliğin etkin kullanımına dikkat edilmelidir (Çabuk, 1996).

YeĢil alanların yer seçiminde, kentin doğal bitki örtüsü, topografyası, morfolojik özellikleri dikkate alınmalıdır. YerleĢim açısından sakıncalı alanlarda, yeĢil alan kullanımlarına öncelik verilmelidir. Arazinin doğal yapısıyla uyumlu mekanlar yaratılmalı, arazinin doğal yapısına çok fazla müdahale etmekten kaçınılmalıdır (Çabuk, 1996).

YeĢil alanlara etkin ulaĢımın sağlanabilmesi için, yeĢil alan düzenlemelerinin, ulaĢım sistemi verileri dikkate alınarak yapılması gerekmektedir. Ġlköğretim ve mahalle ünitesi düzeyinde, yeĢil alanların yaya olarak ulaĢılacak merkezi noktalarda yer almalarına dikkat edilmelidir. Kent ünitesi düzeyindeki yeĢil türleri ise, tüm kent