Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi

A.Ü. TürkiyatAraştınna1arıEnstitüsü DergisiSayı12 Erzurum 1999

-53-EVLİYA ÇELEBi"SEYAHATNAMESİ"NDEKİGÖLGEVE KUKLA

SANATÇıLARı,ÇALGICILAR, KOLLAR

Selda Kulluk YERDELEN*

i.EVLİYA ÇELEBİVE "SEYAHATNAME"sİ

. kyazarı ve gezgini. (İstanbul 1611-1682) Yüz on yedi yaşında 'len (1648) babası Derviş Mehmet Zilli sarayın kuyurncubaşısıydı.

vliya Çelebi, ünlü Seyahatname'sinde kendisini "seyyah-alem" ve nedim-i beni-adem Evliya-yi biriya" diyetanımlar.i

Kütahyalı olan ailesi sonradan İstanbul'a göçlli. İlk öğrenimini tamamladıktan sonra altı yedi yıl medrese okudu. Babasından zamanın güzel

sanatları arasındanyer alan hat,nakış, tezhipöğrendi. Sonra musukialanında çalıştı.

Evliya Çelebi'de seyahat merakının çok genç yaşta başladıgını görüyoruz. Bunda

babasınınve onunyakın arkadaşlarının anlattıgı uzak ülke hikayelerinin etkisivardır. Macerayı sevdiği kadar hayali de geniş olan Evliya Çelebi seyahatlaeinin

başlangıcını bir rüyaya bağlar. Rüyada geçen olaylara görü 1630 Muharreminin aşure gecesirüyasında İstanbul'da Yemiş iskelesi yakınında Ahi Çelebi Camii'nde büyük bir cemaat içinde Hz. Muhammed'i görür ve huzurunda"şefaatya resul Allah" diyecek yerde heyecanlanarak "seyahat ya resul Allah" der. Peygambertarafından

seyahat sıfatıyla müjdelendigi gibi Said bin Ebi Vakkas tarafından da kendisine

göreceği şeylerin yazılmasısöylenir. Rüyadanuyanınca zamanınünlü yorumcularma, büyük şeyhlerine gidip rüyasıııı yorumlatır. Kasımpaşa Mevlevi Şeyhi Abdullah Dede'nin "İptidabizim İstambuıCağızı tahrir eyle" tavsiyesine uyarak işe İstanbul'u karış karışgezerekbaşlar.(1630)2

Bütün girdisi çıktısıyla tekkelerden koltuk meyhanelerine, büyüklerin meclislerinden meddah kahvehanelerine kadar İstanbul'u gezmiş, din ve kültür ile ilgili bütünyapıvekurumları (cami, mescit, medrese vb.),Çarşıvepazarları, gezme

meddahIarı, muka1litleri, sazende ve hanendeleri, eglence düşkünü mirasyedileri ayrıntıları ile anlatmış, on yıl sonra (1640), istanbul dışı gezilerine başaımıştır.

*

ı Büyük Larousse, Sözlük ve Ansiklopedisi, Cilt 8,İnterpress Basınve Yay.A.Ş., İstanbul ı986,s.3915.

S. Kulluk Yerdelen: Evliya Çelebi Seyehatnamesi'ndeki Gölge ve KuklaSanatçılan -

54-Taşrada görevalan çeşitli devlet adamlarının yanında çalışarak, bazı seferlere katılarak,mektup getirip götürerek ya da kendibaşınayolaçıkarak imparatorlugıınun birçokşehirlerive ülkeleri (Bursa, İzmit,Trabzon, Erzurum, Sivas, Van,Diyarbakır, Bitlis; Suriye, Filistin, Irak, Hicaz, Mısır, Sudan, Rumeli, Balkanlar gibi) ayrıca yabancı ülkeleri (İran, Azerbaycan, Gürcistan, Kırım, Macaristan, Almanya, Hollanda, İsveç,Rusya, Girit gibi)dolaşmıştır. Öldüğütarih kesin olarak bilinmiyor; kitabın son cildinde 1682'de geçen bazı olaylar anlatıldığınagöre o tarihten sonra öldüğü anlaşılıyor. Öldüğüyer de kesin olarak bellideğildir.3

Seyahatname adlı ünlü yapıtına bakıldığında elli yıldan fazla süren gezisinde gördüğü her şeyi yazmıştır. Onun yapıtı cografya, tarih, folklür, toplumbilim, kültlir başlıkları açısından önemli bir kaynak sayılmaktadır. Yapıtta

XVII. yy. toplum ve yaşayışının tüm özelliklerini bulma olanağı vardır. Doğrudan doğruya kendi gördüklerini anlatmanın yanında, okuduğu yazarlardan (Makrizi, Taberi Solakzade gibi) bazı resmi kayıtlardan, ünlü kişilerin biyografilerinden de

yararlanmıştır.Bunlar bir belgeselçalışma niteliğindedir.

Evliya Çelebi,yapıtınısade bir dille yazmıştır. Yer yeryabancı sözcük ve tamlamalarla karşılaşılsa da metnin anlaşılmasında güçlük çekilmez. Kişilerin konuşmalarına, şiirlere, ilginç örneklendirmelere yer vererek okuyanların ilgisini artımıştırdenilebilir.

"Seyahatname" adlı yapıtı on büyük cillten oluşur. İlk altı cilt İkdam GazetesiyayıncısıAhmed CevdettarafındanNecipAsım'ıngözetiminde PertevPaşa nüshasıtemelalınarak basılmıştır. AltıncıcildinbasımınaMacar

bilimler akademisi deyardım etmişve bubasımıDr. Caracsondenetlemiştir. Yedinci ve sekizinci ciltler Türk tarih encümenince, Kilisli RIfat'ın gözetiminde Beşir Ağa nüshası temel alınarak basılmıştır.(1928) Dokuzuncu ve onuncu ciltler Maarif Vekaletince yineBeşir Ağa nüshası temel alınarakyeni harflerlebasılmıştır.

(1935-1938) ilk altıcildinbasımı,Abdülhamit II dönemine rastladığındanbirçok parçalar sansür nedeni ile çıkarılmıştır. Daha sonraki yıllarda, yapıtın kısaltılmış basımıarı yapılmıştır. ReşatEkrem Koçu "Evliya Çelebi Seyahatnamesi",beşcilt, 1943-1951; Zuhuri Danışman "Evliya Çelebi Seyahatnamesi" on beş cilt, i970-i976. Bunların

dışında Seyahatnameden bazı seçmeler de yayınlanmıştır. Mustafa Nihat Özön "Seyahatname, On Yedinci Asır Hayatından Levhalar", üç cilt, 1944-1945; NihaI Adsız " Evliya Çelebi Seyahatnamesinden Seçmeler", iki cilt, 1962; Orhan Şaik Gökyay "Evliya Çelebi Seyahatnamesi", 1996.4

3 Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi, Cilt 8,İnterpress Basımve Yay.A.Ş., İstanbul 1986, s. 3915.

A.Ü. TürkiyatAraStırmaIanEnstitüsü DergisiSayıII Erzurum 1999

-55-A- "SEYAHATNAME"DEKİGÖLGE VE KUKLASANATÇıLARı Evliya Çelebiİstanbul'dagördügU hüner göstericileriyle ilgili uzun bir liste veriyor. Bu listede seyirlik oyunlar olarak adlandırdıgımız sadece seyirciyi eglendinneyi amaç edinen gösterileri yapanların sıralanışı vardır. Bu göstericilerin padişahın huzurunda yeteneklerini, gösterişlerini " diller ile tabir olunmaz" diye anlatır.Bu grup içinde mehteranın olmadıgını söyler. Toplamkırk kişiden oluşup iş yerlerinin Katırham olduğunu belirtir. Aşağıda bir kısmı görülen liste içinde

"Pehlivan-ı şebbllzyanihayaı-ı zılcıyan, Pehlivan-ı kuklabaz,Pehlivan-ı hay~il-ı zıl-ı

tasvirciyan, Pehlivan-ı başkuklabaz" olarak verdiği deyimlerden gölge ve kukla ile ilgili gösterileri izlediginianlıyoruz.

"Pehlivan-ı şebbdzyanihayal-ı zılcıyan Pehlivan-ıkuklabaz

Pehlivan-ızurbaz

Pehlivan-ıkUzebaz

Pehlivan-ısinibaz

Pehlivan-ıkadehbaz

Pehlivan-ı hayal-ı zıl-ıtasvirciyan

Pehlivan-ı başkuklabaz

Pehlivan-ıtasbaz

Pehlivan-ıçanakbaz Pehlivan-ı külahMz ,,5

(

...

Prof. DrÖzdemir Nutku bu konuyla ilgili olarak" IV. Mehmet 'in Edirne Şenligi" adlı kitabında şöyleyazar:

" Evliya Çelebi. gölge oyunu için iki deyim verir:Pehlivan-1

şebbdzvePehlivan-ı haydl-ı zıl-ıtasvirciyan. Bunlardan ilki parmaklarla çok güzel hayvan figürleriyansıtan

hünerbazlardı.ikincisi de tasvirlerle Karagöz oynatan kimselerdi.

( ..) Evliya Çelebi, kuklaoynatıcıları, pehlivan-ıKuklabaz ve

pehlivan-ı başkuklabaz olarak ikiyeayırır. Bu ikioynatıcı

türüarasında ayrım henüz biJinmemektedir.( ..)6

Yahudilerdenoluşan

iki

5 OrhanŞaikGökyay, Evliya Çelebi Seyahatnamesi, YKY, Ltd.Ştd., İstanbul1996. s.299 6 Özdemir Nutku, " IV. Mehmet'in EdirneŞenligi"Türk Tarih KurumuBasımevi,Ankara

S. Kulluk Yerdelen: Evliya Çelebi Seyehatnamesi'ndeki Gölge ve KuklaSanatçıları -

S6-şebbazdan da söz eder. Görülüyor ki hüner gösterenlerin içinde mutlaka gölge oyunu ya da kukla oynatankişilereyervermiştir.

" (...) Bu yahudi kollarının istiMrlarıoldur kim cemi-i hokkabaz ve sürahibaz ve kuzebaz ve kadehbaz ve ateşbaz veşebbazve perendebaz ve mihrebaz ve sinibaz vekullebaz ve'l-hasıl cümle marifet-i baz-bazanbunların kollarıda mevcut olup ta sabaha dek bi-minetfasl iderler ve bir gice yüzgilruşa kana/at iderler. (...)1/7 Evliya Çelebi kitabında Hacivat'ın Bursalı Hacı İvaz, Karagöz'ün de Bali Çelebi oldugunu söyler. Hacivat ve Karagöz'ün birbirleriyle bahse girme vekarşılıklı konuşmalarını, zamanın pehlivanlarmıtasvir haline getirip taklitlerini yaptıklarınıve oynattıklarınıbelirtir. Kör Hasan'm o@unu Karagöz ve Hacivat'ın akşamdan sabaha kadaryaklaşıkonbeşsaatoynattıgını, bazıespirilerinyazılmıştakliderolduğunuve yapılan espirinin deaynı gece sadece bir defayapıldığınısöyler. Karagöz oyunu ile ilgili deçeşitli şiirlerde okuduğunu yazar. Kör Hasan'ın ogıunun yanındaMukaIIid Akbaba, MukaIIid Kahvecizade, Mukallid Çakınan Çelebi, Mukallid Çıkrıcızade Süleyman Çelebi, MukaIIid Cilve Çavuş, MukaIIid Simitçioğlu, Mukallid Şebek Çelebi, MukaIIid Şengtll Çelebi, MukaIIid Suma Ahmed Çelebi, MukaIIid Salih Çelebi ve Kara MukaIIid Muhammedadlarında, çeşitlidiller bilenhazırcevap, şakacı ve taklitçikişilerdendesözetmiştir.8

B-"SEYAHATNAME"DEKİÇALGıCıLAR

Evliya Çelebi kitabının kırkıncıbölümünde mehterler ve çalgıcılarla ilgili bilgi verir.Esnaf-ı ÇalıcıMehteran veEsnaf-ıSazendegan olarak ikiyeayırmıştır.

1.1Esnaf-ı ÇalıcıMehteran(ÇalıcıMehterler)

Yaklaşık üç yüz kişiden oluşurlar. İş yerleri Padişahın sarayında Demirkapu'dadır.Genelde her sabah üç kezfasılederler. Bu fasıllaherkesi namaza kaldırırlarkenuyanık olanlara da çok güzel bir müzik ziyafeti çekmiş olurlar.9

1.2Karhane-iMehteran-ıYedikuIIe

Kırk kişiden oluşur. Akşamdansonra ve sabah üç fasılyaparlar. Herakşam ve seher vakti subaşı, kadı gibi devlet görevlilerinin hazır ve uyanık kalmalarını sağlarlar.Eyüp, Kasımpaşa, Galata, Tophane, Beşiktaş, Rumeli Hisan, Yeniköy'de, Rumeli Yeni Hisan'nda, Kavak Yeni Hisarı'nda, Beykoz'da, Anadolu Hisarı, Üsküdar ve Kızkulesigibiİstanbul'unon üç yerinde çalıyorlar. Bunların dışındabin

7 OrhanŞaik Gökyay, A.g.y.,s. 308. 8 A.g.y.,s.3ıo-3 ı ı.

A.Ü. TürkiyatAraştırmalarıEnstitüsü DergisiSayı12 Erzurum 1999

-57-kişiolan vePadişah mekanlarının dışında,sulardafasıledenler debulıınuyor.Mehter

başına ait olan bu insanların çogtl Lidros Köyü, Terkoz ve Baııad'dadır. Mehter

Başınabir hediye veripınezunolabiliyorlar. 1.3Esnaf-ı Mehteran-ıKösçiyan

İşyerleri Odun Kapısı'nın içindedir. Yüz eııi çift deve kösleri ve Osman

Han'ın Hotin Seferi'ne götürdüğü FiI kösleri vardır. Bunların her biri zamanın

kubbesi büyüklüğündedir. Ustaları Hakan-ı Çin olduğundan "Kös-i Hakaniyanı! adıyla anılır.

lAEsnaf-ı Kar-ı Zumacıyan

Yedi dükkandanoluşur. Toplamkırk kişiyibünyesindebarındırır.Yaratıcısı Cemşid'dir

1.5Esnaf-ı Davulcıyan

Beşdükkandan ve onbeş kişiden oluşur.En iyi davul çalan Orhan Gazi'dir. 1.6Esnaf-ıDa'yireciyan

On dükkan ve ellibeş kişden oluşur.Hz. Süleyman ileBellos'ınzifaf gecesi çalınınıştır.Hz. Muhammed Arabistan'da bu deriçaldırmıştır.Defçalanların ustaları Ömer ve Ayyaradlı kişilerdir.

1.7Kar-ıRebabciyan

Üç dükkan,beş kişiden oluşur.Rebab birçeşitkemençedir. Rebab Abdullah Faryabi'denkalmıştır.Frengistan'a ait birsazdır.

1.8Esnaf-ı Kar-ıNeyzan-i Kadim

Dört dükkan, on üçkişden oluşur. Hz. Musa çobanken kavalçalarınış. Hz. Mevlana da Mevlevihane'de busazı çaldırmıştır.

1.9Esnaf-ı Kar-ıMusikar

Altı dükkan ve onbeş kişidir.Hz. Süleyman zamanında Musaadlı kişinin çaldığıeski birsazdır.Musikar, birçeşit kavaldır.

1.10 Hüner-iKar-ıCengciyan

İki dükkan, on kişiden oluşur. Süleyman Nebi zamanında çalınınıştır. FH hortumuşeklinde yaklaşık kırkteIIisazdır.

1.11 Ehl-iHevayıKudÜffi

*

• KudÜffi: Türk müzigine ait usul vurma aleti. Ençok Mevlevihane'lerde bulunmak. üzere tekkelerdekullanılmıştır. Kendine has vetatlı bir ses verir. Mevlevi ayinlerinde büyük önemivardır.

S. Kulluk Yerdelen: Evliya Çelebi Seyehatnamesi'ndeki Gölge ve KuklaSanatçıları -

58-Dükkan ve kiş sayısı birdir. Tablbaz davulcu, Dübelekciyan da dÜInbelekçidir. Genelliklebunlarınön yüzlerine deve derisi çekilip zil ve tel konulur. Burada bir bölümüaşağıda sıralananbir çokçalgıcıdansöz eder:

"Kar-ıtanburciyan (..)

Kar-ı kanuncıyan(. ..) Kar-ı çartayiyan

** (..)

Kar-ı kemançeciyan (..)"10 2.1 Esnaf-ı Sazendegan

Bu bölümde bir çok müzik aleti çalançalgıeılardansözeder. Buçalgıcıların seslerinin ruhlara hayatverdiğini,kalbi üzüntüdenkurtardığınısöyler.

2.2Sazendegan-ıDa'irezan

Beş yüz kişiden oluşur.Bir çok çalgıcı, defter olmazsa fasıllarının olmayacagını söyler. Usulbend Ahmed Garibani, Parpüloğlu, Diyarbakırlı Karaoğlan, Baba Ahu, Baba Acem,NazlıBaba, ErmeniAydın, Yahudi Pıtikoğluve Çingene Densiz def çalan üstadlararasındadır.

2.3 Sazendegan-ı Kemençeciyan

Seksen kişiden oluşur. Kemani Mustafa Ağa, Kemani Aşur Aga, Kemani Mahmud Çelebi, Kemani Kurşuncizade, Kemani Masrak gibi isimlerkemancıların en büyüküstadlarıdır.

2.4Sazendegan-ıNeyzenan

Musa Nebi çobanlık yaparken kaval çalar. Berber Ömer Çelebi, Sarraç Ahmed Çelebi, Kafali Derviş Muhammed ve Derviş Süleyman, Kasımpaşa Mevlevihanesi'nde neyzenbaşıdır. Torlak Dede, Sipah Ahmed Bey, Yentir Hasan

paşa, Derviş Kasım, Küçük Derviş Ahmed Kullekapısı Mevlevihanesi'ndedir. Onlardanbaşka yaklaşıkyüzaltmışneyzenvardır.

2.5Sazendegan-ı Musıkaran

Yaklaşık elli birkişiden oluşur. NakkaşSolakzade,Pıtikogıu, Köle Yusuf, Katib Abdullah Efendi ve Çartik Ahmed Çelebi kaval çalançalgıcılardandırlar.

2.6Sazendegan-ıCengciyan

On ikikişiden oluşur. Başta Cengi Çelebi MustafaAğaolmak üzere Cengi BabŞahin,Cengi Baba Ali ve CengiSaçlıRamazanadlıcengcilerden söz edilir.

... çarta: Dörttelli tambur. 10A.g.y., s. 298

A.Ü. TürkiyatArııştımıalarıEnstitüsü DergisiSayı12 Erzurum 1999

-59-2.8Sazendegan-ıTamburciyan

Üçyüz kişiden oluşur.En büyük üstad Tanburi Muzur Ahmed'dir. Ondan sonra Süleymaniyye müezzini ŞehlaHasan, SıçanHalife, Yusuf Çelebi, Kara Yusuf, ŞanlıHasan Çelebi,MuşluÇelebi ve YahudiKarakaş sayılır.

2.9 Sazendegan-ıKanunciyan

Ellibeş kişidir. ÜstatlarıKanuncu ALiŞah, RevanlıMirza,RevanlıHaydar Bey, Surmay Ali Yar, Cıgalazade Mustafa Bey, Kara Suhrab, Celeb Çakar Bey,

YeşilliCam memi, Edalyalı Derviş'ti. Bunlarınher biripadişahınhuzurunda kanun

fasıl etmişlerdir.

2.10Sazendegan-ıAvvad

Altı kişiden oluşur. En önmeli udi üstadlar şunlardır: Acem Avvad Muhammed Ağa, Avvad Kara Şatr, Kasımpaşalı Bali Çelebi, ve Avvad Koçı

beyzade'dir.

2.i1Sazendegan-ı Çartabıyan

On beş kişiden oluşur. Üstatlan Acem Kemal Ahi'dir. Bu sazı şöhrete ulaştıran Nahşivanlı Acem Murat Ağa'dır. Lapazade Mustafa Çelebi, Murat Ağazade, Şah-ı Ramazan Çelebi, Kullekapulu Kara Sadık, Beşiktaşlı Küçük Solakzade, CelebRıdvanHalifaadlıüstatlar dasayılabilir.

2.12Sazendegan-ı Ravzacıyan

Arapgirli ŞükrullahBeyüstatlarıdır.Sazbeştelli ve perdelidir. YeğenAli Ağa, Toykun Ömer Ağa, Celeb Ali Cüce, Derviş Ömer adlı kişiler yetenekli ravzacıyanlardır.

2.13Sazendegan-ı Şeşteryan

Üstadarın en eskisi Acem'de Ali Han'dır. Perdeli bir sazdır. Acem Seyfi Ağa, Muhammed Ağa, Rıza Çelebi, Hürrem Çavuş ve Zeynizade Hüseyni diğer üstatlardır.

2.14 Sazendegan-ıKopuzcıyan

Otuz kişiden oluşur. Üstatların Başında HersekoğluAhmetPaşa gelir. Bu çalgıBosna, Kanlıca, Eğre, Tımışvar dolaylanna aittir. Anadoluıda görülmemiştir. Şeşhaneyavrusudur. Bu sazınüstatlanCelengli Şeşbaz Ağa, SöhrabAğa, Yaınalı AğaveBoşnakMahmudAğa'dır.

2.i5Sazendegan-ı Çöğürciyan

Üç binkişiden oluşur.En büyük üstat1arl Ya'kub Germeniyanıdır. Beştelli, tahta, yinni altıperdeli ve gövdesi büyük birsazdır.Yetenekli olanlardanDemiroğlu, Cula Hasan, Geda Muşlı, Kara Fazlı, Haleb Katibi, Sarı Mukallid Celeb, Kuloğli

S. Kulluk Yerdelen: Evliya Çelebi Seyehatnamesi'ndeki Gölge ve KuklaSanatçı1an -

60-Kayıleçı Mustafa, Gedik Süleyman, Toy İbrahim, Celeb Gediyi Haki ve Türabi padişahhuzurundaçalınışlardır.

2.i6Sazendegan-ı Çeşdeciyan

Üçyüzkişiden oluşur. UstasıSelanikli Bengli Şah'tır. Beştelli,karnıküçük, kolu kısa, perdeleri gösterişli bir sazdır. Üstadarı Deli Husam Kemal, Çüingene Zorlu Receb'dir.

2.17Sazendegan-ıKara Düzenciyan

Ellikişidir.Üç perdeli, sürahi gövdeli ve garip saz olarak söz edilendir. En önemliüstadıFerhadi SüleymanHan'dır.

2.18 Sazendegan-ı Yonkarcıyan

Beşyüz kişidir. Üstadı ŞemsÇelebi'dir. Padişaha çalanlar Dogancı Seyfi, DavudPaşa-yi SÜıeymani,Hükmizade Alisi, Suhte Receb, Tilki Ali Bey,SabıNasuh Bey, Selim aga ve CaferÇavuş'tur.

2.19Sazendegan-ıYeltemeciyan

Yüzkişidirveustası ŞemsÇelebi'dir. Tanbur boyutunda, boyukısa,yeni bir saz olarak tanınır. Çalıcıları da Yaycı Kurd, Selanikli Ali, Çentür İbrahim ve HüseyinSubaşı'dır.

2.20Sazendegan-ı Mugancıyan

Ellibeş kişiden oluşur.Manisa'dançıkmıştırama Nihani Çelebi "Sözname"

adlı kitabında bundan söz etmemiştir. Kanun şeklinde yirmi dört bölüm üzerinde yirmi dörtkirişlidir.Tire, Manisa, Aydın Saruhan, Kara Biga, Menteşesemtlerinde bu saz çoktur.Üstatları arasındaBekir Ag;asayılır.

2.21 Sazendegan-ı Tanburcıyan

Beş yüz kişidir ve Maraştan çıkmıştır. Ustaları Şakir ali, Terlikçi Nebi,

DişliSüleyman veMartıVeli'dir.

2.22Sazendegan-ıTel Tanburciyan

Dörtyüzkişidir.Kütahya'daİftedli Oğlu üstadıdır. Üç tetli, perdeli, tanbur gibi ama dokunaklı saz olaraktanımlanır. Mahalleler arasında çalındıgında amca, kardeş, hala ve teyzemiz pencerelerde toplanıp bakarlar. Bu çalgıyı Nışıf, Şehla, Yusuf, Kuyumcu Ali ve TürkEşedörtyüzsazla birlikte çalarlar.

2.23 Sazendegan-ı Barbutcıyan

Menteşe Mugla'sından çıkmıştır. Onbeş kişidir. Kopuz gibi birsazdırama kola dogrukiriştellerinin ikitarafında ikişerdemir tel vardır. Bu tellerinaltındadört burgusuvardır.Pir veüstadarıpek çokkişidir.

A.Ü. TürkiyatAraştırmalanEnstitüsü DergisiSayı12 Erzurum 1999

-61-2.24Sazendegan-ı Iklıkcıyan

Yüzkişiden oluşur. Arabistan ve Türkistan'da çoktur. Kemençe gibi küçilk üç tellisazdırve çok tiz sesivardır, çalmasıçok zordur.

2.25Sazendegan-ıSünderciyan

on

2.26Sazendegan-ı Şarkıcıyan

İki yüz kişidir. Bu tel sazıdır ve Türkmenler tarafından çalınır.i i

Evliya Çelebi, Tüm bu sazları ve çalgıcıları tanıtarak o dönemde

Osmanlıların müzige verdiklerini de bize göstemıiş oluyor. Bu konuya Seyahatnamesi'nde çok uzunca yer verdigi götüldügündeaynızamanda kendisinin de müzigisevdiği anlaşılıyor.

c-

Evliya Çelebi, Seyahatnamesi'nde on iki koldan bahseder. Bu kollarla ilgili şöyleyazar.

" (...)İkiüç yüz adem hanendegan ve sazendegan ve

mutrıbanve rakkavan vepişekaranve da'irezan vemudhık ve

mukallidan-ı kişmiran(...)

(...) Oyunkarüstadıkamil/ervardır. Onlar iki üçJ:üzkimse

olmağıla on/ara kol tabir idar/ar temaşagah kavmdır.(...)"I2 Evliya Çelebiye görekolların sıralanışı şöyledir.

1. EvvelSer-çeşme-iPeblivanan Parpüf Koli (parpulKolu):

Genellikle çalgıcı, rakkas, dilserıerden oluşan Balat Şah mahallesindeki evlilikdıŞıçingenelerdir. Biralayıda oyuncudur.

2. Abmed Koh:

Üçyüzkişidirler.Balat'ta olururlar. MazlümŞah, Küpeli AyvazŞah, Saçlı Ramazan Şah, Küçük Şahin Şah, Memiş Şah, Bayram Şah adlı kişileri sayar. Bunların pişekarları DişlenHasan ve BoynuKısa Hacı'dır.Mesleginde usta olankişi de Pehlivan Ahmed'dir.

3.Şehir Oğlam KapucıoğhOsman Koh:

II A.g.y., s.302-305. 12 A.g.y., s.307.

S. Kulluk Yerdelen: Evliya Çelebi Seyebatnamesi'ndeki Gölge ve KuklaSanatçıları -

62-Dört yüz kişidir. Bunların içinde çingene yoktur. Her birinin mıkallid sazende ve hanende oldu~belirtilir.

4. ServiKolı:

Üç yüz kişdirier. Yahudi, Enneni, Rum ve Çingenelerden oluşan bir koldur.

S.BabaNazlı Kolı:

Çingene ve şehir oglanlarından oluşna kol, iki yüz kişidir. Baba Nazlı,

Gemici oyununda başarılıdır. ogıu da Arnavud Kasım taklidinde söz sahibi bir

soytarıdır. Rakk.aslardan Çaker Şah, Şeker Şah ve Sülün Şah padişah tarafından tanınır. Her biri ~ekli ve sırmalı kumaşlardan dokunan teklikleri giyinip meydanda çarpariyeleriyle

* **

6. ZümrüdKolı:

Üç yüz kişiden oluşur. Yedikule, Narlıkapı, Sulu manastır Rumiarı, Enneniler ve şehir delikanlılarının oluştırdugu koldur. Rakkaslarından, Sakız Mahbubı, Kırma Saçlı Çeşm-i Gazeli, Dimitraki, Lefteraki, Yenaki, Mihaylaki adlı

ünlü Runlar vardır. Bunlar Rumlarla iligili simitçi, haraçeı, gümüş arayıcı taklitleri okumada çok yeteneklidirIer.

7.ÇelebiKolı:

İki yüz kişdirIer. Bunların maaş işlerine bakanı bir dilbere aşık olup babasından kalan yüz bin kuruş malı bu kadınla harcamıştır. Hanende, sazende ve mukallidlerinyanında oniki katıksızparlayan güneşebenzeyen çok güzel rakkaslar vardır. Can Memi Şah,ZalimŞah,HurremŞah,Fitne Şah,YusufŞahve MirzaŞah adlı bir Çerkes delikanlının adları öncelikle sayılabilir. Bunlar İstanbul içinde şöhretolup MuratHanımhuzurundafasıl etmişlerdir.

8. AkideKolı:

Üç yüz kişiden oluşur. Müdürleri Pehlivan Eyyüb'dilr. Eyyüb şair, katip, arif, zarif, hanende veseyyahtır. İstanbul halkınm iltifatlıgmıgördükten sonra bir kol oluşturur. Bu kola kültürlü, bilgili başkanları seçmiştir. Birçok marifetli hanende, sazende, güldüren,çalgıçalan insanlarvardır. Sügıün Şahi, Mahmud Şahi, Edimeli Ahmedi, Çerkes Şahi, Nazlı Yusuf! adlı delikanlılar sırma işli elbiseler giyip edalı yürüyüşler yaparlar. Seyreden erkekler onlara tutulur. Her birininkıvırcık, örgülü ya da güzel kokulusaçları, aşıklarınbileakıllarını perişanederler. Bahçe,bahçıvanve Gtlrcü taklideri acayip olarak nitelendirilir.

9.CevahirKolı:

****

A.Ü. TürkiyatAraştırmalanEnstitüsü DergisiSayı12 Erzurum 1999

-63-Galata'da kuyumcu Rum ve Ermenilerden oluşan bu kol, iki yüz kişidir. Pehlivanı Laşkari adındaki kişi pişekarlık ve her türlü oyunculukta ustadır. Güzel sesli, hanende ve mukaHirtir. Kardeşi Üşküli Ermeni taklidi yapar. Kırk yedi çeşit çingene taklidiyapıp oyunculukta çok başarılıdır. Arslan Şah adlı kişi arslan gibi bakarak sürmeli gözleriyle süzüp birçokkişiningönlünüokşayıp yaralamıştır.

10. PatakO~1ı Kolı:

Üç yüz kişiden oluşan bu kol, yahudi olup maskaralık ve sazendelikte ustasırlar.

LL.Haşota Kolı:

Yüzbeş kişiden oluşurve hepsi yahudidir. Bu kol darakkaslarıylaünlüdür. 12.Semmür-Kaş Kolı:

İki yüz kişiden oluşan topluluğun tamamıyahudidir. Bu kolda hokkabaz, sürahibaz, kuzebaz, kadehbaz, ateşbaz, şebbaz, perandabaz, sinibaz, taklabaz, kuIlebaz ve birçok yetenekli oyuncubulunmaktadır.Sabaha kadar sadece yüzkuruşa fasılederler. çingenekollarıylada dost olduklarındanbir kol çingene, diğerbir kol da yahudi olmak üzere fasıl ederler. Yahudilerin çingene taklitleritemaşacıları bile gülmektenkırıpgeçirir. Önce çingeneler ayı oynatırlar sonra yahudiler çingenelere söz atarlar, daha sonra çingenkarısınıkirliişkembeile terseşeğebindirir. Bu oyunda herkes gtilmektenşaşırır.

Evliya Çelebi, sıraladığı bukolların her gün hünerlerini gösterip, raks edip şakalaşarak sanatlarını gösterdiklerini söyler. Osmanlı Devleti'nde değil Adem'in doğumundan beri hiçbir yerde bu düzeyde hanende, sazende çingenelere rastlanmadığını belirtir.B

KAYNAKÇA

- AND Metin,"Osmanlı ŞenliklerindeTürkSanatları", Kültür ve Turizm Bak. Yay., Ankara, 1982

- DEVELLİOGLU Ferit, "Osmanlıca- Türkçe Ansiklopedik Lügat", Doğuş Matbaası,Ankara, 1962

- GÖKYAY OrhanŞaik, " Evliya Çelebi Seyahatnamesi" , YKY Ltd.Ştd., İstanbul, 1996

- Nutku Prof. Dr. Özdemir, "IV. Mehmet'in Edirne Şenliği", Türk Tarih Kurumu Basımevi,Ankara, 1987

ANSİKLOPEDİLER 13 A.g.y.,5.307-309

S. Kulluk Yerdelen: EvIiya Çelebi Seyehatnamesi'ndeki Gölge ve KuklaSanatçıları -

64-- BÜYÜK LAROUSSE SÖZLÜK VEANSİKLOPEDİsİ, 8. Cilt, İnterpress Basın ve Yay.AŞ., İstanbul, 1986

- MEYDAN LAROUSSE ANSİKLOPEDİsi. 4. cilt, Meydan Yayınevi, İstanbul, 1971