Beslenme ve Diyet Dergisi / J Nutr and Diet 26(2): 22-30,1997
OKUL ÖNCESİ EĞİTİM KURUMLARINA G İDEN
ÇOCUKLARIN BESLENME DURUM LARININ
DEĞERLENDİRİLMESİNDE FARKLI BİR Y AK LAŞIM
Ö ZET
Selçuk Üniversitesi Mesleki Eğitim Fakültesi Uygulama Anaokuluna devam eden 6 yaş grubu çocukların, büyü
m e, gelişme ve beslenme durumlarının belirlenmesi amacıyla yapılan bu çalışma kapsamına 26 çocuk alın mıştır. Çocuklartım antropometrik ölçümleri değerlen dirildiğinde, normal sınırlar içinde boy, ağırlık ve BKİ (Beden Kitle İndeksi) ölçümlerine sahip çocukların yüz- desi sırasıyla %73.07, %57.69, %53.8'dir. Çocukların 5 günlük besin tüketim cetvelleri hesaplandığında, günlük ortalama diyetle alınan enerji: 1683 kkal. besin öğele
ri, 587 g/gün, Karbonhidrat: 212.4 g/gün, Yağ: 67.7 g/giin, Kalsiyum: 543.7 mg/gün, Demir: 10.6±1.2 mg/giin miktarlarının değerler içinde olduğu saptan mıştır. Çocukların günlük aldıkları ortalama besin mik- taıları ise süt grubu dışında yeterli düzeydedir. Araştır manın yapıldığı anaokulunda öğünlerde verilen besin- leı in evdeki öğünlere nazaran daha yeterli ve dengeli olduğu gözlenmiştir. Sonuç olarak uygulama anaoku- lundaki beslenme düzeninin, çocukların beslenme alış kanlıklarını olumlu yönde geliştirdiği, yeterli ve denge li beslenme yapılmasını sağladığı saptanmıştır. Çocuk lar ın eğitim programlarına beslenme eğitimi programı nın da eklenmesi ve öğretmenlerin bu konuda eğitilme si gerektiği önemle vurgulanmalıdır.
Anahtar Kelimeler: Beslenme, fiziksel aktivite, okul ön cesi eğitim kurumu.
A B S T R A C T : A D ifferent A pproach to the Evaluati- on o f the Nutrition Conditions o f the Children Who A tten d the K indergarden
This study is carried out to determine the nutrition and growing conditions o f the 6 year-old children in the practise Kindergarden ofVocational Edııcation Faculty o f Selçuk University. The percentage o f children who had the height, vveight and BKI dimensions in the nor mal standards were 73.04% 57.69% and 53.8% respec- tively. Whetı their 5 d a yfo o d consumption were evalua- ted, it was seen that the average energy taketı per day w er e 1683 kcal and the nutritients were 58 gram prote in, 212.4 gram carbohydrate, 67.7 gram fa t and 543.7
* Selçuk Üniversitesi M esleki E ğitim Fakültesi B e s le n m e Eğitim i A nabilim Dalı, K O N Y A
______________Arş. G ör F. E sra T E B E R D A R * , __ A rş. G ö r. B en d egü l ARAS*
mg calcium and 10.6 mg day ir on p e r day. The child- ren's average daily f o o d quarıtities, excep t tnilk groııp, were a d equate. ît was seen that the f o o d given in the kindergardeııs was rnore b a la n c e d than the fo o d givetı at homes. C onsequently it is d e te rm in e d that the kinder- gardens helped to get b a la n ced nutrition habits Jt slıo uld be stressed that the nutrition training tnust be added to children's edııcation p r o g r a m m e s a?ıd the teachers must be instructed to help them in this p o 'ınt.
Key Words: Nutrition, p h ysica l activity, presehool chıld vocational education.
GİRİŞ
Çocukların normal sağlıklı b ü y ü m e ve gelişmelerin de bedensel b ü y ü m e , ölçü b a k ım ın d a n erişilen ol gunluk, gelişm e ise organların ölçü ve fonksiyonları daki yetişkinliğe doğru olan d e ğ iş m e le rd ir (1,2).
însan yaşam ında b ü y ü m e ve g e lişm e n in çok hızlı ol duğu iki dönem vardır. Bu d ö n e m le r 0-2 yaş ve 1 -
14 yaş arasıdır. B ü y ü m e için hassas olan dönem ler e fiziksel ölçülerde artış, h ücrelerin sayısı ve ebatların
daki artışa paralel olarak d e v a m eder. Antropometrı ölçümler yoluyla, çocukların b ü y ü m e ve gelişme du rumları değerlendirebilm ektedir (3,4). B öylece ço cukta bedensel olarak b ü y ü m e ve gelişm e; genetik,
beslenme, ruhsal b ü y ü m e ve gelişm e de sosyal, kü türel şartların etkisinde m e y d a n a gelen bir süreçtir (1). Bu sürecin sağlıklı gelişim in d e okul öncesi eği timinin rolü oldukça b ü y ü k tü r (2).
Erken çocukluk ve okul öncesi eğitim i; doğumdan başlayarak, ilkokulun ilk yıllarına, çocuğu n örgün programına uyum sağ lam asın a kadar d evam eden, çocuğun doğuştan getirdiği g elişim potansiyelini azami ölçüde ortaya çıkarm ası için gerekli ortamı ai lede, toplumda ve okulda sağlam ayı garantileyerek, çocuğun tüm psikom otor, zihinsel, sosyal ve duygu sal gelişimine katkıda bulunan bir eğitim sürecidir (5).
w 1 W
Beslenme, yaşamının her d ö n e m in d e insan sagııgı için en önemli etm enlerden birisidir. D o ğ u m öncesi, doğumdan sonraki ilk üç yılda ve okul çağında
yeter-O K U L Ö N C E S t E Ğ İ T İ M K U R U M L A R I N A G İ D E N Ç yeter-O C U K L A R I N B E S L E N M E
D U R U M L A R I N I N D E Ğ E R L E N D İ R İ L M E S İ N D E F A R K L I B İ R Y A K L A Ş I M
23
siz den g esiz b e s le n m e n in etkisi kalıcı olmaktadır. Özellikle, ç o c u k la rın b ü y ü m e ve gelişm elerinin de vam ettiği okul ö n cesi yaş g ru p la rın d a enerji ve be sin öğeleri g e re k s in im in in k arşılan m ası çok önem li dir. V ü cu t ağırlığı ve g e lişim i, tüketilen besin öğele ri ve enerjinin yeterli ve dengeli alınabilmesi ile ko- ru n a b ilm e k te d ir ( 6 ) .
B eslenm e d a v ra n ış la rın d a n ailelerinin ve çevreleri nin etkisi altın d a olan ç o c u k la r, devam lı olarak ba ğımlı oldukları bu ç e v re d e n örn ek ler alırlar. Bu dö nem de k a z a n d ırıla c a k d o ğ ru b eslen m e alışkanlıkları çocukların sağlıklı bir y a ş a m sü rd ü rm elerin d e bir te mel olu ştu ru r (7, 2 0 , 21). Ç o c u ğ u n beslenm esinin bir kısmı okul ö n c e si e ğ itim k u ru m la rın d a olmaktadır. Ç o c u ğ u n u n b e s le n m e s in e k a rar v erm e, yem ek hazır lama ve h a z ırla tm a , g en ellik le k u ru m yöneticileri ile anaokulu ö ğ r e tm e n le r in in d en etim i altında yapıl maktadır. Y a p ıla n a ra ş tırm a la rd a (6-24), 3-6 yaş ara sı çocu k lara a n a o k u lla r ın d a verilen b eslenm e eğitimi ile yem e d av ran ışları ve b e s le n m e davranışları ile tu tumlar ü z e rin d e o lu m lu alışkanlıklar k a z a n d ı r a b i l e ceği v u rg u la n m a k ta d ır. Y eterli ve dengeli b eslenm e yi sağ lam ak , b esin lerin besin değerinin kaybını, sağ lığa zararlı d u r u m a g e lm e sin i ve artıklar yolu ile be sin savurg an lığ ın ı ö n le m e k için okul öncesi k u m u lla rında g ü n lü k b e s le n m e n in plan lan m ası zorunludur. Bu k u ru m la rd a m e n ü p la n la m a ile, çocukların gün lük g erek s in m esi olan besin öğeleri ve enerjiyi içeren besinler yeterli m ik ta r d a sağlanm alıdır(7).
Bu araştırm a, S e lç u k Ü niversitesi M esleki Eğitim Fakütlesi U y g u l a m a A n a o k u lu n a d ev am eden 6 yaş g urubunu o lu ştu ran ç o c u k ların b eslenm e durumlarını saptam ak a m a c ıy la p la n la n m ıştır.
Selçuk Ü n iv ersitesi M e s le k i E ğ itim Fakültesi U y g u lam a A n a o k u lu , 1 9 7 9 -1 9 8 0 yılında çalışmalarına başlamıştır. A n a o k u lu n d a , ço cu k gelişimi uzmanı olan bir y ö n e tic i, 3 a n a o k u lu öğ retm en i, 2 hizmetli bayan y a rd ım cı g ö re v y a p m a k tad ır. A naokulunda yeterli d o n a n ım a sahip bir m u tfak , ve bir yemekhane bulu n m ak ta, 1 ahçı gö rev alm aktadır. A na okulunda zorunlu d e ğ iş im le r d ışın d a gün lü k faaliyet programı şu şekilde d ü z e n le n m iş tir.
A R A Ş T I R M A Y Ö N T E M İ V E A R A Ç L A R I
A raştırm a 19 9 5 -1 9 9 6 Ö ğ re tim yılı içerisinde Selçuk Üniversitesi, M e sle k i E ğ itim Fakültesi Uygulam a A n ao k u lu n a d e v a m e d e n , 6 yaş grubunu oluşturan 11 kız, 15 erkek o lm a k üzere 26 öğrenci üzerinde yapıl mıştır. Ç o c u k la r saat 0 8 .0 0 -1 7 :3 0 arası tam gün de vamlı olup. 1 3 :0 0 -1 5 :0 0 arası dinlenmektedirler. Çcukların y e m e k y e m e davranışları ve fiziksel
akti-8:15-9:00 9:00-10:00 10:00-10:15 10:15-10:30 10:30-10:45 10:45-11:30 11:30-11:45 11:45-12:00 12:00-12:30 12:30-12:45 12:45-15:00 15:00-15:15 15:15-15:30 15:30-16:30 16:30-17:00 17:00 O ku la geliş
Serbest zam an etkinlikleri Toplanma-temizliK
K uşluk kahvaltısı Anadili çalışmaları M üzik saati
O yun
Fen ve doğa çalışmaları Y em ek
D inlenm e saatine hazırlık D inle nm e saati T o p la n m a İkindi kahvaltısı Çeşitli faaliyetler Hazırlanm a Eve dönüş
vite durumlarının gözlenmesinin yanısıra 5 günlük besin tüketim cetvelleri, 5 günlük fiziksel aktivite be lirleme cetvelleri ile çocuk ve ailelerini tanımlayıcı bilgileri içeren anket formları ile veriler toplanmıştır. Anaokuluna devam eden çocukların beslenme
prog-• 4 A • * W • • • •
ramları günlük menü düzeni; 1 ana 2 ara ogunu ana okulunda, 2 ara, 1 ana öğünü evde olmak üzere dü zenlenmiştir. Çocukların tükettikleri kuşluk, öğle ve ikindi öğünleri, anaokulunda hazırlanan menüden günlük alınmıştır. Sabah, akşam ve gece öğünleri için ailelere araştırmacılar tarafından hazırlanan be sin tüketim cetvelleri her gün ayrı ayrı olmak üzere 5 gün zarfında doldurulması için verilmiştir.
Besin tüketim cetvellerinde; tüketilen besinlerin adı, porsiyon miktarı ve ölçüsü bulunmaktadır. Tüketilen besinlerin içeriğinde bulunan enerji ve besin öğeleri miktarlarının hesaplanması için gıda kompozisyon cetvellerinden yararlanılmıştır(9). Beş gün, ayrı ayrı olarak yapılan, alınan enerji ve besin öğeleri hesapla maları sonucunda her besin öğesi ve enerji miktarı için günlük ortalama değerler saptanmıştır. Çocukla rın 5 günlük fiziksel aktivitelerinin belirlenmesinde,
anaokulunda her gün yapılan standart faaliyetler ve anaokulu dışında yapılan faaliyetler alınmıştır. Ha zırlanan cetvellerde faaliyetin cinsi ve süresi bulun maktadır. Faaliyetler, satandartlardan yararlanılarak hafif ve orta aktiviteler olarak gruplandııılmıştır. Da ha sonra faaliyet türüne göre bu gruplar içerisinde 9 alt grup oluşturulmuştur. 5 gün zarfında günlük tüke tilen enerji miktarları fiziksel aktivite süresi ve türü ne göre hesaplanmış,, sonuçta günlük ortalama tüke tilen enerji miktarı saptanmıştır^).
24
T E B E R D A R E, ARAS B.Tablo 1. Çocukların Boy Ağırlık ve BKİ lerin Persentil Değerlerine Göre İncelenm esi
Boy(Persentil) E K Toplam
Sayı % Sayı % Sayı %
5-24 2 18.18 4 26.66 6 23.07
25-74 8 72.73 11 73.34 19 73.07
75-95 1 9.09 0 0.00 1 3.86
Toplam 11 100.00 15 100.00 26 100.00
Kilo(Persentil) E K Toplam
Sayı % Sayı % Sayı %
5-24 0 0.00 5 33.3 5 19.23
25-74 7 63.64 8 53.3 15 57.69
75-95 4 36.36 2 13.4 6 23.08
Toplam 11 100.00 15 100.00 26 100.00
BKİ (Persentil) E • K Toplam
Sayı % Sayı % Sayı %
5-24 5 33.34 1 9.09 6 23.07 25-74 6 40.00 8 72.83 14 53.84 75-95 4 27.66 2 18.18 6 23.07 Toplam 15 100.00 18 26 100.00 100.00 % 26.93 50.00 23.07 0.00 0.00 100.00
Anket formlarında çocukların boy, ağırlık, beden kit le indeksi (BKİ), cinsiyet, anne sütü alıp almaması ile birlikte annenin eğitim durumu, çalışıp çalışma ması gibi çeşitli tanımlayıcı bilgileri edinmek üzere hazırlanmış 15 soru bulunmaktadır. Anketler, ebe- beynlerle yüzyüze görüşme tekniği ile yapılmıştır. Çocukların vücut ağırlığı ve boy uzunlukları, ana okulu bünyesindeki boy ve ağırlık ölçen tartı ile öl çülmüştür. Beden kitle indeksi, BKI= Ağırlık (kg)
Boy (m 2) formülü ile hesaplanmıştır. Çocukların, boy, ağırlık ve BKİ değerleri NCHS standardına gö re k a rş ıla ş tırm ış tır. Çocukların, yaşa göre ağırlık değerlendirilmesi, Neyzi'nin Türkiye çocukları için geliştirmiş olduğu şu kritere göre yapılmıştır (10,11).
Çocuğun ölçülen ağırlığı Yaşa göre olması gereken ağırlık
x 100
Toplanan verilerin d e ğ e rle n d ir ilm e s in d e , öncelikle 6 yaş grubu çocukların b o y -a ğ ırlık , B K İ değerleri stan dardı, enerji ve besin öğeleri stan d artları ele alınarak,
verilerin bu standartlarla k arşıla ştırılm ası yapılmıştır. Elde edilen verilerin analizi b ilg is a y a r d a mikrostate paket programı ile g erçek leştirilm iştir. Analizlerde dağılımların ta n ım la n m a s ın d a o r ta la m a kullanılmış ve standart hatası ile verilm iştir. B u lg u la r, tablolar yardımıyla yansıtılmıştır. H a z ırla n a n tablolarda öğ rencilerin günlük ortalam a tüketilen besinlerin grup ve miktarları, günlük o rta lam a alınan enerji ve besin öğeleri miktarları tanım layıcı bilgilerin yansıtılması, günlük ortalama h arcanan enerji m iktarı ve elde edi len verilerin ayrıca birbirleri ile ve stan d artlarla kar şılaştırılmaları gösterilm eye çalışılm ıştır.
Analiz yöntemi olarak y ü zd e ve iki o rta la m a arasın daki farkın önemlilik testi (t testi) kullanılm ıştır.
O K U L Ö N C E S İ E Ğ İ T İ M K U R U M L A R I N A G İ D E N Ç O C U K L A R I N B E S L E N M E
D U R U M L A R I N I N D E Ğ E R L E N D İ R İ L M E S İ N D E F A R K L I B İ R Y A K L A Ş I M
25
Tablo 3 »Günlük F aaliyetlerin A ktivite Derecelerine Göre G ru p la n d ırılm a sı Fiziksel u ğ ra ş ı t ü rü K a l /k g /s a a t 1- U yku 0.1 2- G i y i n m e , s o y u n m a 0 .7 3- Y e m e k y e m e 0 . 4 4- O t u r m a - d i n l e n m e 0 .4 5- O k u m a - y a z m a 0 . 4 6- Elişi 0 .4 7- Y ü k s e k s e s l e ş a r k ı s ö y l e m e 0.8 8- Y a v a ş y ü r ü m e 2.0 9- A y a k t a y a p ı l a n el işleri 0.8 B U L G U L A R
Çalışma, 1 9 9 5 -1 9 9 6 ö ğ r e tim yılı içerisinde a n a o k u luna d e v a m e d e n 6 y aş g ru b u ç o c u k la r üzerinde H a ziran ay ında y a p ılm ış tır. A r a ş tır m a y a alınan ç o c u k la rın l l ' k ı z , 15'i e rk e k tir. Y irm ia ltı ç o c u ğ u n % 4 2 .3 ’ü kız, % 57.7 si e rk e k tir. Ç o c u k la r ın annelerinin eğitim d u ru m la rı i n c e l e n d i ğ i n d e % 1 1 .5 4 'ü ilk o k u l, %20.07'si o rta ö ğ r e tim , % 4 6 . 1 5 ’i lisans, % 19.24'ü yüksek lisans m e z u n u o ld u ğ u s a p ta n m ış, annelerin çalışıp ç a l ı ş m a m a d u r u m u n a b a k ı l d ı ğ ı n d a ise % 73.07'sinin ç a lıştığ ı, % 2 6 .9 3 'ü n ü n çalışm adığı be lirlenmiştir. Ç o c u k la r ın a n n e sütü ile b eslenm e süre leri 0-3 ay, 4 -9 ay ve 10 ay + o la rak gruplandırılm ış- tır. Ç o cu k ların % 1 9 .2 4 'ü , 0-3 ay, % 43.3'ü 4-9 ay, % 28.46 sı 10 ay + s ü re d e a n n e sütü almışlardır.
Ç ocukların boy ve ağ ırlıkları N C H S standardındaki persentil d e ğ e rle rin e g ö re in celen m iştir. 5-24 persen- til, boy için k ısa , ağ ırlık için d ü şük; 25-74 persentil; boy ve ağırlık için n o r m a l, 7 5 -9 5 persentil: boy için uzun, ağırlık için fa zla o la rak alınm ışlardır. Ç o cu k la rın boy ve ağırlık ve B K I leri persentil değerlerine göre d e ğ e rle n d ir ilm e s i, T a b lo l'd e gösterilm ektedir. 2 5 -7 4 p e r s e n t i l d e ğ e r l e r i a r a s ı n d a ç o cu k ların %73.07 si n o rm a l b o y , % 5 7 .6 9 'u norm al ağırlıkta bu lunm aktadır. P e rcen til d e ğ e rle rin e göre, uzun olanla rın yüzdesi % 3 .8 6 , fa zla ağırlıkta bulunanların yüz- desi ise % 2 3 .0 8 dir N o r m a l percentil değerlerinin al tında b o y a sa h ip o la n la r 23 .0 7 'lik ağırlığa sahip olan
lar ise %19.23'lük bir yüzdeyi kapsamaktadır. Per sentil değelerine göre boy ve ağırlıkları normal olan lardan sonra, ikinci büyük grubu kısa boylu ve şiş man olanlar oluşturmaktadır.
Çocukların beden kitle indeksleri (BKİ) persentillere göre değerlendirilmiştir. İlgili standarda göre 5-24 percentil-zayıf, 25-74 percentil normal, 75-95 per centil şişman olarak alınmıştır. Normal standartta olanların yüzdesi %53.84 olup, diğerlerinin eşit oran da zayıf ve şişman olduğu gözlenmektedir. Tablo 2'de çocukların yaşa göre ağırlıklı durumları belirtil mektedir. Çocukların, yaşlara göre %50'sinin normal iken, %26.09'unun fazla tartılı, %23.07'sinin hafif beslenme bozukluğu içinde olduğu kabul edilebilir. Tablo 3'de çocukların anaokulunda ve evde yaptıkla rı günlük faaliyetler aktivite derecelerine göre grup landırılarak gösterilmiştir.
Tablodan da görüldüğü üzere çocukların evde ve anaokulunda yaptıkları fiziksel aktivite türleri genel de hafif ve orta derecelidir. Bu aktivitelerin doğrultu sunda çocukların yaklaşık 1433 kkal. harcadıkları gözlenmektedir. Çocukların gün boyu harcadıkları ortalama enerji miktarı ile aldıkları ortalama enerji miktarının arasındaki ilişki Tablo 4'da gösterilmekte dir. Çocukların günlük aldığı enerji miktarı, harcadı ğı miktardan yaklaşık 250 kkal daha fazladır ve ara larındaki fark istatistiki yönden anlamlı bulunmuştur. (p<0.001).
Çocukların yaşlarına uygun, standart almaları gere ken enerji ve besin öğeleri miktarları ile günlük al dıkları miktarların karşılaştırılması; genel, ev ve ana okulu olmak üzere 3 aşama yapılmıştır. Standart de ğerler öğünlere paylaştırıldığında, 1 ana, 2 ara öğün tüketildiğinden dolayı, standart miktarın yaklaşık %40'ının anaokulunda, 2 ana, 1 ara öğün tüketildi ğinden dolayı %60'ınm evde alınması gerekmektedir. Tablo 5'de çocukların 3 aşamada hesaplanan ortala ma günlük enerji ve besin öğeleri miktarları, önerilen miktarlar ile karşılaştırılmıştır (16).
Tabloda görüldüğü üzere, genel olarak, günlük aldık ları ortalama enerji miktarı ile önerilen değer arasın da benzerlik saptanmıştır (p>0.05). Evde almaları gereken önerilen enerji miktarı, günlük almaları
ge-Tablo 4
.
Ç ocukların G ü n lü k H arcadıkları Enerji Ortalaması ile Aldıkları Enerji Ortalamasının KarşılaştırılmasıEnerji d e ğ e r i n x * Önemlilik düz. H a r c a d ık la rı E n e r ji O r t a l a m a s ı 26 A ldıkları E n e rji O r t a l a m a s ı 26 1433±78.72 1683±127.75 -8.506 p< 0.001
26
T E B E R D A R E. ARAS B.Tablo 5. Ortalama G ünlük Enerji ve Besin Öğeleri Miktarları İle Önerilen M ikta rla rın K a rşıla ştırılm a sı
Enerji miktarı Aldığı ortalam a miktar Ö n erilen m iktar t d e ğ e r i Ö n e m l i l i k d ü z e y i
Genel (% 1 00 ) 1683±127.75 1700±0.00 -0 .6 6 p > 0 . 0 5
Ev (% 6 0 ) 6 8 3 ± 1 27.75 1 0 2 0 ± 0 .00 -1 3 .4 3 p < 0 . 0 5
A n ao ku lu (%40) 1000±0.00 6 8 0 ± 0 .00 -
-Protein miktarı Aldığı ortalam a miktar Ö n erilen m iktar t d e ğ e ri Ö n e m l i l i k d ü z e y i
Genel % 100 58±7.43 31 ±0.00 18.53 p < 0 . 0 5
Ev %60 26.6±7.45 18.6±0.00 5 .49 p > 0 . 0 5
Anoak. %40 3 1 .4 ± 0 .00 ' 12.4±0.00 -
-Karbonhidrat Miktarı Aldığı ortalam a miktar Ö n erilen m ik tar t d e ğ e ri Ö n e m l i l i k d ü z e y i
Genel %100 2 1 2 .4 ± 1 8.25 2 5 5 ± 0 .0 0 -1 0 .9 7 p < 0 . 0 5
Ev %60 84.1 ±1 8.25 1 5 3 ± 0 .00 -19.5 P > 0 . 0 5
A naokulu %40 128.3±0.00 102±0.00 -
-Yağ miktarı Aldığı Ortalam a M iktar Ö n erilen m ik ta r t d e ğ e ri Ö n e m l i l i k d ü z e y i
Genel % 100 67.7±6.12 56.6 ±0 .00 9 .27 p < 0 . 0 5
Ev %60 26±6.26 33.9±0.00 -6.35 p > 0 . 0 5 •
Anaok. %40 4 1 .7±0.00 2 2 . 7 ± 0 .00 -
-Kalsiyum Miktarı Aldığı ortalama miktar Ö n erilen m ik tar t d e ğ eri Ö n e m l i l i k d ü z e y i
Genel % 100 5 4 3 .7± 149.70 5 0 0 ± 0 .00 1.90 p > 0 . 0 5
Ev %60 3 0 5 .6± 149.70 3 0 0 ± 0 .00 0.191 p > 0 . 0 5
Anaokulu %40 238.1 ±0.00 2 0 0 ± 0 .00 -
-Demir Miktarı Aldığı ortalama miktar Ö n erilen m iktar t d e ğ e ri Ö n e m l i l i k d ü z e y i
Genel % 100 10.6±1.17 90.00 7 .19 p < 0 . 0 5
Ev %60 4 . 3 ± 1 .18 5.40.00 -4.55 p > 0 . 0 5
Anaok. %40 6.3±0.00 3.60.00 _
-reken miktarın %60'ı olup, ortalama aldığı miktardan 338 kkal. daha fazladır. Önerilen değer ile aldığı de ğer arasındaki fark istatiksel yönden anlamlı bulun muştur (p<0.05). Günlük almaları gereken ortalama enerji miktarının %40'ını oluşturan anaokulunda al dıkları enerjinin, önerilen enerji miktarından 320 kkal. daha fazla olduğu gözlenmektedir. Bu şekilde evde yetersiz miktarda alınan enerjinin, anaokulunda alınan miktar ile takviye edilebileceği görülmektedir. Çocukların genel olarak günlük aldıkları ortalama protein değeri, önerilen değer olan 31 g.'dan 27 g. da ha fazla olup, aralarındaki fark istatistiki yönden an lamlı bulunmuştur (p<0.05). Anaokulunda alınan yi yecek miktarının her birey için eşit olmasından kay naklanan standart hatanın "0" değerinde olması, ista tistiki karşılaştırmanın yapılmasına engel olmaktadır. Bununla birlikte tabloda, anaokulunda, alınması ge reken günlük önerilen protein miktarının %40'ından
19 g. daha fazla olduğu ve aralarındaki farkın anlam lı düzeyde bulunduğu görülmektedir.
Genel olarak günlük alınan k a r b o n h id r a t m iktarının önerilen değerden 426 g. d a h a az o ld u ğ u ve araların da anlamlı farklılık b u lu n d u ğ u g ö z le n m e k te d ir . A n a okulunda ise alınan k a r b o n h id r a t m ik ta rı, önerilen değerden 26.3 g. d a h a fazladır.
Günlük alınan o rtalam a yağ m ik ta rı, ö n e rilen d e ğ e r lerle karşılaştırıldığında 11.1 g. d a h a fa zla o ld u ğ u ve aralarındaki farkın anlam lı o ld u ğ u g ö z le n m e k te d ir (p < 0 .05). Evde alınan yağ m iktarı ise s a ta n d a rd a g ö re daha azdır ve a n a o k u lu n d a alınan 19 g. fazlalığı belli oranda d en g elem ek ted ir.
Genel olarak günlük alınan o r ta la m a k a ls iy u m m i k tarı önerilen m iktardan 43.7 g. d a h a fa z la d ır ve ara larında istatistiki y ö n d e n b e n z e r l i k b u l u n m u ş t u r (p>0.05).
Genel olarak alınan o rta lam a d e m ir m ik ta rı önerilen miktardan 1.6 g. d ah a fazladır ve e v d e alınan m ik ta rın önerilenden az o lm a d u r u m u n u , a n a o k u lu n d a önerilen m iktardan 2.7 g. fazla alın m ası d e n g e l e m e k tedir.
O K U L Ö N C E S İ E Ğ İ T İ M K U R U M L A R I N A G İ D E N Ç O C U K L A R I N B E S L E N M E
D U R U M L A R I N I N D E Ğ E R L E N D İ R İ L M E S İ N D E F A R K L I B İR Y A K L A Ş I M
27
Tablo 6. G ünlük Ortalama Alınan Besin Miktarları
B esin g ru p la rı K ızların aldığı Erkeklerin aldığı Toplam alınan Önerilen
m ik ta r (g/gün) miktar (g/gün) miktar (g/gün) miktar (g/gün) Et g ru b u Et 83 91 87 40 Y u m u r t a 37.2 34 35.9 50 K u ru b a k la g il 2.6 3.4 3.0 30 Süt g ru b u S ü t-y o ğ u rt 230 305 263.2 400 P e y n ir 27.8 27.3 21A 30 S e b z e ve m e y v e g ru b u Yeşil sarı s e b z e 152.2 154 153.1 100 T u r u n ç g i l - d o m a t e s 76.2 84 80.1 100 D iğ e r s e b z e l e r 101 117 109.5 100 T a h ılla r E k m e k 78.4 74.3 16 A 100 Pirinç, b u lg u r , m a k . 43.3 47 45.1 40 Tahıl unu 44.1 51 47.9 15 Y a ğ la r ve ş e k e r le r Katı ve sıvı y a ğ 29.4 25 27 30 Ş e k e r 48.2 44.2 46.2 40 Rai np.kmp.7. n q d 2.4 25
Tablo 6'de günlük aldıkları ortalam a besin miktarları gösterilm ektedir (4). T a b lo d a da görüldüğü üzere ço cukların et g ru b u n d a n günlük ortalama aldıkları et miktarı, önerilen m iktar olan 40 g.'dan yaklaşık 50 g. daha fazladır. B unun yanısıra yum urta ve özellikle kurubaklagil m iktarlarının düşük olduğu görülmek tedir.
G ünlük aldıkları süt-yoğurt miktarları, önerilen mik tarın yaklaşık yarısı kadardır. Peynir miktarı ise 27 g/gün civarındadır.
Çocukların s e b z e -m e y v e grubundan günlük aldıkları miktarlar, standart almaları gereken miktarlar kadar dır. Tahıl g ru b u n d a n ise alınan günlük miktarlar standart m iktarlar kadar olup, özellikle tahıl unu alı mı, diğerlerine nazaran oldukça fazla miktardadır. Yağ ve şeker g ru b u n d a ise bal-pekm ez dışında, yağ grubundan ve şekerden yeterli miktarda aldıkları gözlenm ektedir. P e k m e z ve bal tüketimi ile önerilen ise ölçünün o ld u k ç a altındadır.
T A R T I Ş M A
Bu çalışm ad a, Selçuk Üniversitesi Mesleki Eğitim Fakültesi U y g u la m a A n ao k u lu n a devam eden 6 yaş grubu çocukların b eslenm e durumları incelenmiştir.
6 yaş grubuna devam eden 26 çocuğun 11 i kız (%42.3), 15'i erkektir(%57.7). Çocukların boy ve ağırlıkları standart persentil değerleri ile karşılaştırıl dığında normal sınırlar olarak kabul edilen 25-74 persentil değerleri içinde olduğu saptanmıştır. Buna göre çocukların 73.04'ünün normal boy uzunluğun da, %57.69'unun normal ağırlıkta, %53.8'inin BKİ'sinin normal sınırlar içinde olduğu gözlenmek tedir. Çocukların %23.07'sinde boyda, %19.23'ünda ağırlıkta yetersizlik saptanmıştır. Yaşa göre ağırlık durumu değerlendirildiğinde; tablolardan da görül düğü üzere çocukların %23,07'sinde hafif beslenme bozukluğu vardı (Tablo 2). Bu değerler, Karaağaoğ- lu ekibinin (12) yaptığı araştırma sonuçlarından daha yüksektir. Bu ekibin araştırmasında çocukların hafif ve orta derecede malnütrisyonları olduğu belirtil mektedir. Köksal'ın (13) 1974 raporunda büyüme ge lişme geriliği 0-6 yaş grubunda %20 oranında veril mekte iken, Uzel (14)’in çalışmasında 3-6 yaş grubu için bu oran ‘%25'e yükselmektedir. Uzel'in verdiği oran bu araştırma sonucuna daha yakın bulunmakta dır. Çalışmadaki kız ve erkek çocukların sonuçların daki farklılıklar, sırasıyla fizyolojik yapı değişiklik lerine, göreceli olarak yeterli sayılamayabilecek de nek sayılarına, çocukların doğumdaki kilo ve boyla rına bağlanabilir (15).
28
T E B E R D A R E, ARAS B.Anaokulunda ve evde yapılan günlük faaliyetler gö- zönüne alındığında çocukların günlük ortalama har cadığı enerji miktarı yaklaşlık 1433 kkal. bulunmuş tur (Tablo 4). Bu miktarın çocukların günlük ortala ma aldıkları enerji miktarından yaklaşık 250 kkal. daha az olduğu ve aralarındaki farkın istatistiki yön den anlaşılır olduğu görülmektedir (p<0.001). Alınan enerji miktarının bu fazlalığı, yeni doku yapımı ve doku onarımı için kullanılarak büyüme ve gelişme nin normal seyrinde olmasını sağlayacaktır. Fakat bununla birlikte çocukların harcadıkları enerji mikta rının; çevre şartları, sağlık durumlarında bozukluk lar, yapılan fiziksel etkinlik türündeki farklılaşmalar ile değişiklik göstereceği de belirtilmelidir.
Çocukların anaokulunda ve evde aldıkları toplam enerji miktarı 1683±127.7 kkal.dir. Güneyli'nin (16) geliştirdiği Türkiye için tavsiye edilen günlük enerji ve besin öğeleri miktarları ile ilgili olan tüketim de ğerlendirmeleri sonuçlarına göre yeterlilik durumu, standardın %10'u ile belirtilmiştir. Buna göre 4-6 yaş grubu çocuklar için önerilen ortalama enerji miktarı 1700 kkal.'dir. Araştırmada çocukların aldıkları top lam enerji miktarı ortalamasının önerilen günlük enerji miktarı kadar olduğu gözlenmektedir. Garipa- gaoğlu nun (22) araştırmasında da sosyo ekonomik düzey gözetilmeksizin tüm çocukların diyet enerjile ri 1703±214 kkal. civarındadır (22). Tükettiği öğün ler açısından alması gereken enerjinin %60'ını evde alması uygundur. Bununla beraber araştırmada evde 1020 kkal. alması gerekirken, 682 kkal. almaktadır. Bu sonucun ortaya çıkmasında çocuğun evde ana öğünlerden birisini özellikle sabah kahvaltısını ihmal etmesi, gece ara öğününü almaması veya bu öğünler de alınması gereken enerji ve besin öğelerinin yeter siz olması etki edebilir. Anaokulunda alınması gere ken miktar ise enerjinin %40 olan, 680 kkal. iken ço cuklar 1000 kkal. almaktadırlar. Bu da anaokulunda verilen ara öğünlerin, alması gerekenden daha fazla enerji ve besin öğesi içermesinden kaynaklanabilir. Çocukların aldığı protein miktarı, önerilen değerden yaklaşık 27 g. daha fazladır (Tablo 5). Bu yaş grubu çocukların sürekli bir büyüme ve gelişme sürecinde oldukları düşünüldüğünde hayvansal kaynaklı prote in miktarı da gözönünde bulundurulmalıdır. Düzen lenen örnek menülerde hayvansal kaynaklı protein miktarı hesaplandığında toplam günlük protein mik tarının yaklaşık yarısı kadar olduğu görülmektedir (12. 13). Bu araştırmada ise günlük ortalama alınan protein miktarının %60 kadarını hayvansal kaynaklı protein oluşturmuştur. Bulduk ve arkadaşlarının (6) yaptığı çalışmada ve Hasipek'in çalışmasında (17) önerilen değerin üzerinde tüketilen günlük ortalama protein miktarı gözlenmektedir.
Çocukların günlük tükettiği o r ta la m a en erjin in yüzde dağılımına bak ıld ığ ın d a en erjinin % 1 4 'ü proteinden, %51'i C H O ve %35'i y a ğ d a n g e lm e k te d ir . Enerjinin % 50-55 c iv a rın d a C H O 'd a n o l u ş u m u , proteinin, enerji için kullanılm asını e n g e lle y e r e k v ü c u d prote inlerinin alimini, b ü y ü m e ve h ü c re le rin çoğalması için kullanımı sa ğ la m a k ta d ır (4). Ç o c u k la r ın günlük ortalama aldıkları k a rb o n h id ra t ( C H O ) miktarının, önerilen değerden, 4 2 .2 6 g. d a h a az m ik ta r d a olduğu görülm ektedir (p<0.05). Bu y e te rs izliğ in e v d e CHO aliminin yetersizliği ile a ç ık la n m a s ı m ü m k ü n d ü r. Ç ünkü an ao kulunda, alınm ası g e re k e n m ik ta rd a n da ha fazla C H O a lın m a k tad ır ve e v d e k i yetersizlik, bu şekilde d e n g e len m e k te d ir (T a b lo 5). (İsv eç'te yapılan çalışmalarda enerji'nin % 5 0 'sin in C H O , % 3 5 -3 6 yağ ve %14-15'inin p ro tein d en s a ğ la n d ığ ı belirtilmiştir (23).
Günlük alınan o rta lam a y ağ m ik tarı ise ö nerilen de ğerden daha fazladır ve bu fazlalığı a n a o k u lu n d a ki öğünlerde yedikleri b esin le rd en a lm a k ta d ır (Tablo 10). A m erik an ç o c u k la rın d a d a y a p ıla n araştırm alar da bu yaş g ru b u n d a % 35 yağ tü k e tim i g ö rü lm ek ted ir (18).
Çocukların aldıkları k a lsiy u n ve d e m ir miktarları, önerilen değerler k a d a rd ır (T a b lo 13, 14). B üyüm e ve gelişme çağ ın d a olan ç o c u k la rın alm aları gereken kalsiyum miktarı 500 m g , d e m ir m ik tarı ise 9 m g d ı r (4).
Çocukların günlük aldıkları o r ta la m a besin miktarı incelendiğinde, et tüketim i ç o c u k la rın alm ası gere ken miktarın yaklaşık iki katı k a d a r fazla, süt tüketi mi ise almaları gereken m ik ta rd a n d ü ş ü k olarak sap tanmıştır. Bu d u ru m K a r a a ğ a o ğ lu 'n u n araştırm asın d a ve Bulduk'un a raştırm asın d a da g ö z le n m e k te d ir (6, 12). Ayrıca, 1991 yılında M illi E ğ itim B akanlığı, Gazi Üniversitesi ve U N I C E F ta ra fın d a n yapılan araştırmada da (19) aynı so n u ç la ra rastlan m ıştır. Bu durum, çocukların ve ailelerin süt iç m e , süt içirme alışkanlığını yeterince k a z a n m ış o ld u ğ u n u g ö sterebi lir.
Bununla birlikte, çocukların aldıkları sü t-y o g u rt m ik tarının yetersizliğine ra ğ m en diyette alınan kalsiyum miktarında yetersizlik g ö r ü lm e m e k te d ir . B u durum , kalsiyumun peynir ve y u m u rta n ın y a n ısıra alm ası ge reken miktardan d ah a fazla tüketilen d iğ e r besinler den de alınabilmesi ile açıklanabilir.
Sebze-m eyve grubundan ise ç o c u k la r g ü n lü k ortala ma 350 g. tüketm ektedirler ve önerilen m ik tard an da ha fazladır. Bundan dolayı ç o c u k ların C vitaminini yeterli oranda aldığı söylenebilir. T ahıl g ru b u n d a n da
O K U L Ö N C E S İ E Ğ İ T İ M K U R U M L A R I N A G İ D E N Ç O C U K L A R I N B E S L E N M E
D U R U M L A R I N I N D E Ğ E R L E N D İ R İ L M E S İ N D E F A R K L I BİR Y A K L A Ş I M
29
çocuklar, alm aları gereken miktarın üzerinde almak tadırlar. Bu d u ru m B grubu vitaminleri açısından ye terliliği sağlayabilir. Çocukların tükettikleri günlük yağ miktarı önerilen miktarın altında olmasına rağ men T ab lo 10'da gö rü ld ü ğ ü üzere diyet yağ miktarı anlamlı bir farklılıkla önerilen miktarın üzerinde sap tanmıştır. B u n u n nedeni olarak, Tablo 13'de verilen yağ m iktarının sad ece g ö rü n ü r yağdan oluşması, di ğerinde ise g ö rü n m e y e n yağ miktarının da dahil ol ması gösterilebilir.
S O N U Ç V E Ö N E R İ L E R
A raştırm ada alınan veriler sonucunda S.Ü. Mesleki Eğitim Fakültesi U y g u la m a A naokuluna devam eden 5-6 yaş grubu çocu k ların ın % 73.04'ünün normal boy uzunluğunda, % 5 7 .6 9 'u n u n normal kiloda olduğu saptanm ış, yaşa göre ağırlık durum u değerlendirildi ğinde % 2 3 .0 7 'sin d e h a fif beslenm e bozukluğu tespit edilmiştir.
Çocukların diyetlerin d e aldıkları günlük ortalama enerji ve besin öğeleri miktarı, önerilen değerler için dedir.
Çocukların g ü n lü k aldıkları oralam a besin miktarları değerlendirildiğinde ise süt grubu dışındaki tüm be sinlerden yeterli m ik ta rd a tükettikleri saptanmıştır. A n ao kulunda eve nazaran çocukların besin grupla rında yeterli ve dengeli şekilde alınmasına daha faz la dikkat edildiği gözlenm iştir.
Çocukların a n a o k u lu n d a ve evde yaptıkları günlük faaliyetlere göre saptanan günlük harcamanın 1400
1500 kal. civarında olduğu bulunm uştur.
A raştırm ada bulunan bu sonuçlar ışığında şu önerile re yer verilebilir.
Çocukların b ü y ü m e ve gelişm eleri için gereken ener ji gereksinimi karşılanm alıdır. Ç ünkü büyüme ve ge lişme için elzem olan protein, diyette yeterli miktar da olm asına rağ m en enerji yetersizliğinde enerji olu şumu için k u lla n ılm a k ta, yeni doku yapımı gecik
mektedir.
Aile ve anao k u lu ö ğ retm enlerinin çocukların beslen me alışkanlığını doğru y ö nde oluşturmaları ve bes lenme k o n u su n d a bilinçlerini sağlamaları açısından işbirliği içinde bulunm aları gerekm ektedir.
Anaokullarında, standart yemek tarifelerinin hazır lanması ve kullanımı, beslenme servisinin her yö nüyle yönetilmesi ve yürütülmesi, servis çalışanları ve öğretmenlere hizmet içi eğitim yapılması, çocuk lara yönelik beslenm e programı hazırlanması ve uy gulanması için bu k onuda uzman olan bir diyetisye
nin çalıştırılması gereklidir. Çocukların S.Ü. Mesle ki Eğitim Fakültesi Uygulama Anaokulunda beslen me durumu ile ilgilenen diyetisyen bulunmaktadır.
K A Y N A K ÇA
1. Gürkan T. Neden okul öncesi eğitim, A.Ü. Eğ. Bil. Fak. Dergisi, 15: 2, Ankara, 1982.
2. Baykan S. Okul öncesi eğitim kurumlarında beslenm e nin önemi, Yapa Semineri, 2-3, 1985.
3. Hayran O. Çocuklarda beslenme ve büyümenin değer lendirilmesi açısından antropometrik ölçümlerin anla mı ve yorumu, Beslenme ve Diyet Dergisi, 19: 237,
1990.
4. Baysal A. Beslenme, Hacettepe Üniversitesi Yayınları, A /6 1 , 1990, Ankara.
5. Ülkiier N. Herkes için eğitim hedefleri ve erken çocuk luk ve okul öncesi eğitim, Yapa Semineri: 9-19, 1993. 6. Bulduk S, Yaman M, Küçükkömürler S. Okul öncesi
kurıımlarına devam eden 6 yaş grubu çocukların bes lenme durumlarının değerlendirilmesi, 8. Yapa Semi neri, 1992.
7. Bulduk S. Okul öncesi eğitim kurumlarında standart yemek tarifleri kullanmanın önemi ve faydalan, 9. Ya pa Semineri, 1993.
8. Pekcan G. Şişmanlık ve Saptama Yöntemleri, Şişman lık, Çeşitli Hastalıklarla Etkileşimi ve Diyet Tedavisin de Bilimsel Uygulamalar, Derleyen: Perihan Arslan, Hizmet İçi Eğitim Semineri, Ankara, 1992.
9. TD D . Besinlerin Bileşimleri, Türkiye Diyetisyenler Derneği Yayım: I.II. Baskı, Ankara, 1988.
10. Neyzi O. Türk çocuklarında büyüme gelişme ve norm ları, 1. Ü.Y. Mecmuası, 4 1 :74, 1978.
11. Anon. National Çenter for Health Statistic (NCHS) Health Resources Administration, in Nelson's "Textbo- ok of Pediatries", 13. ed, 1987, W.B. Saunders Comp. West Washington Square, Philadelphia, USA.
12. Karaağaoğlu N. Arslan P. Karaağaoğlu E. Okul öncesi çocukların beslenme ve büyüme gelişme durumları. Beslenme ve Diyet Dergisi, 17:17, 1988.
13. Koksal O. Türkiye'de Beslenme. Türkiye 1974 B eslen me, Sağlık ve Gıda Tüketim Araştırması, 1977.
14. Uzel A. Ankara Etimesgut köysel bölgede beslenme araştırması, Beslenme ve Diyet Dergisi, 2:97, 1973. 15. Saltık A. ve ark. Edirne Merkez Anaokullarında fizik
antropometrik ölçümler ve ilgili beslenme parametre leri, Beslenme ve Diyet Dergisi, 19:43, 1990.
16. Güneyli U. Besin tüketim durumunun saptanması. Beslenme ve Diyet Dergisi, 11:69, 1982.
17. Hasipek S. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Ana okuluna Devam Eden Çocukların Beslenme Durumla rı, A.Ü. Ziraat Fakültesi Yayınları. 1067, 1988, ANK.
30
T E B E R D A R E. ARAS B.18. Ranade V. Nutritional recommendations for children and adolescents, International Journal of Clinical Phar- macology, 31:6, 1993.
19. MEB, GÜ, UNİCEF. Türkiye'de Köy ve Gecekondu larda Erken Çocuk Gelişimi Araştırması, 1991, Anka ra.
20. Johnson KR, Smicihlas-Wright H, Crouter CA, Willits KF. Maternal employment and the quality of young chidren's diets: Emprical evidence based on the 1987
1988 Nation Wide Food Consumption Survey, Pediat- rics, 90:2, 1992.
22. Garipağaoğlu M, Günöz H. 3-6 yaş arası İstanbul'da yaşayan çocuklarda beslenme özellikleri ve büyüme- gelişmeye yansıması, Beslenme ve Diyet Dergisi, 22 (2): 161, 1994.
23. Hagman J. Food habits and nutritent intake in children in relations to health and socio-economic conditions, Açta Peadiatr Second Suppl, 328:1, 1986.
24. Güneyli U. 4-6 yaş grubu çocuklarında beslenme alış kanlıkları ve bunu etkileyen etmenler konusunda bir araştırma, Beslenme ve Diyet Dergisi, 17 (1): 37,1988.
21. Suthpen LZ. Grovvth as a measure of nutrional status, Journal of Pediatric Gastro Enterelogy and Nutrition 44: 169,1985.
