Gaffar Totaysalgır

S.

tJ: Fen - Ede. Fak_

.

Edebiyat Dergist 1992 - 1993, 7 - 8. Saııı ·

GAiFrAR ıI'OTAYSALGlR

1882 - _1950

Yazımızı~ ıkıonusu Konya ve çevr1esindeki incelem,~leri ile tanı­

nan, araştırmacı __ öğretme:q. Gaffar. Totaysalrgır_ (1) 'İ:n hayat hikayesj., · (*) S. Ü. Fen-Edebiyat -Fakültesi Arkeoloji~Sanat. Tarihi Bölümü Sanat Tarihi

Anabilim Dalı Araştırma Görevlisi. . .

('1) Asıl adı Abdülgaffar Totaysalgır olmakla beraber yayınlarında bu ismi

kul-lanmıştır. ·

bi!hli~ografyası, . ulaşaJbildiğ-iıniz eserlerinin- tanıt~mı; araıştıtmalarl-, nın kültür, sanat ve tarihimiz , ,bakımından önemini. ;pelirleniektir: 1909-1934 yılları arasında öğretm;enliik görevi yanısıra araştırma ya-zıları v-e kitaplar ha.zırlayan Tıotaysalgır'ın hayatı ve eserleri hakkın­ da çok. az şey bÜiniy.ordu. Bir tesa;düf -eseri aynı adli tıoru:iıuna r~st-1-aµıamız 'hayatını ye · yayınlanmamış eserlerini öğrenmemize vesdJe oldu. Bvylece araştırri:ıa1arı ve ).ütaplarını. tôplı.ıca- d!3ğerlendirme :im

-kanı bulmuş olduik. ·, ....

Atatürk·;·.

iooo

·

d'.a· ·genç . Türkiye Cumhririyeti;iıin :tarih-görüşünü ortaya k .. oyma>k··_'için "ıortaya ~ttığı Tarih Tezi·. (2) 'v~ . .hu· tezini desteık­ lemek için 1931Lde.Tür'.k; ·Tari'h-Kurµmu ile ikurumu±l.~atl'Sl altında Hık

:kazılar (3J° ola~ A.hlatbJbel (1934), Alacahöyük .Cl93-5f;.kazılarıp:ıtı

ya-pılması için. :Turk- -?,tke-01,o,glarına direktif v;erir. 1133i5. yılında da cum-huriyetin g~nıç· ):(üıtür adamlarını yetiştfrec~k. \>lan_,.pü ve Tarih"'Ooğ­ rafya ·Fakültesi'ni ~urar. 1936 ·yilında is,e Güri-eş~DHTeorisi Tezi'ni

·

c4)

oluışturur.

·

su

:.

tezlerin·idoğruluğu He ilgili y-,erli ·

eve

_yaföancılardan olu -şan biI'QOk ·ar~ştıi,~a--gruplan ,oluıştı;ırulınuş, Ta:rih)(ongresi 'fopl.an-tılarırncİa '.bilim adai:µları. tarafından ıblldiriler·.su:htÜmuştur (5}. . .

Araş

•

tırmaçı

,

ıhfr öğretmen

Gaffar ·

Totaıysal~

·

~r,

.climhuri;etin ilk·: yıllarında K,onya;da y,ay,ınlanan _.günlük ·gaz.eteler.d~ki maıkaleleri ile · · yayın ıha yatına·. ,başlamıştır. Zamanın .aydını. :oıaraık; ;,A.tatürk'ün

te~-lerinde ileri sürdüğü görüşleri destelde·mek ·tçin gör,ey. yaptığı yerle"'.

rin anıtları, ·etnoğrafya;sı, haiık. edebiyatı; y.er isimle;r.i:

ye

halk inanış­ ları gifbi ıbi'rçok .değişik ·konu · üz·erinde araıştırmalar· yapar. Bu araş -. tırmalarının:·: bi:tçoğunu yaınlamiştır. · D.aha şonra Halk Evleti'nin

. f,aaliy-eHerJne ikatümış· ve Konıya_ 1Ialkevi J)erıgi,sin,de ... makaleler · yaz-mıştır. · · · · · · .. :_.-.._. :

Yazarın,_ uzerinıde durduğu. :konular z_artıanında··y~rli a:ra:ştırma­ cılar tarafından hiç araş1_{tırılmamıştır. Kıonya·.Ü·sınırları içind.e kalan} yerlerj _. kaıps~yan bu incelem_. ·elere, ibe:n.z'er _. çalrşmalar. 'Ç·Ok _' sonraları

. y.a,pılmaya ıba;şlanmıştır.

(2) · ''Atatürk", Türk, Ansiklope~isi, C. IV, Ankara, 1950, s. 1'16-117; "Atatürk", °tslam ,Ansiklopedisi, C. I, İstanbul, •1965, s. 787-788; Osman Sümer,

"Ata-: 'türk'·ün Tarih, Arkeoloji; Eski Eserler ve Sanat Hakkındaki Görüşleri", ICOM Türkiye Milli .Komitesi Bülteni, Sayı:

vur..:

IX (1967), Ankara, i968,

s. ·1!19.,.'124; H. Zübeyr Koşay,· "Atatürk'ün Tarih Görüşü H~kkinda

Düşün-celer",. Öiıasya, Sayı: 23, Anlrnra, 1967, s. 3. .

(3) . Veli Sevin, Anadolu Arkeolojisinin

AB

Ö.'si,. Ankara,, 199'i.; s. 9'1·.

(4) Dipnot ı2 de geçen ansiklopedilerin Atatürk maddeleri. •

.. (5) Bu konuda I.' v.e II. Türk ·Tarih ·Kongresi'ne sunulan bildirilere baıl{ılabilıir . . (6) Yayınlanriı,ış olanlar listeşi hakkında bk. Ahmet Boya, ~'Kony"a .... lİalkevi · . Dergisi· Alfabetık-Sistematık .İndeksP', Konya, Sayı:: 131,-132, K9iıya· ··19~0,

S, 29; Muzaffer Erdoğan, İzahlı Konya Bibliyografyası, İstanbul, 1952, s. 5-7.

/

1

.Birçoı:k

·

eseri .bulunan Gaffar Totayşalıgır.'ın h{lıy~tı, yayınlanmış .

ve ya.yınlanmamış araıştırmaları _{. .} (6) hakkında _. toplu hir çaılı'Şma ..

_.

oı-maıdığı için bu. ~o.sa .araştırmayı yapma gerıeği duyduk Ayrıca:;

cum-·hu_riyetin ilk yıllarında .Yayınladığı !kıonµ1arında orijinal olan yazuarı · ·

ile. basılmak ·Üzer,e~fhazı•rladığı faJkat ibilmediğfaniz lbir selbepJ.e: )Qaısıl­ mayan ·A!ksaray Vilayeti adlı eserini tanıtmıa)k 1stedik.

KUSA HAYAT HİıKAYESiİ (7) :: 1882 yılında Kırı·m'ın·Yalta

Ka-z.ası Avcuıköy Kaswbası'ndı;t doğmuştur . . lliubası. Osmanoğuiı&-rınd.an · A!bdülcelil'dir. Abdülgıaffa:r Tıotaysa1gır ilk ıöğTenim:ini Kırrm'ın .

Av-cınıöy ve ôzenba;ş Kasa:baları'nd~,. orta öğren~ini· ~se Yalta Kazası

Ru~ Jimnazi'~da ya:pmıştır. Kırım' da

devam

eıtmelkte olan ,ve ... iyice a:rtan Ru.s · zulmünden dolayı l9 NiıSan 1~03 P,erşemlbe· ·günü, Is-mıaıil Gaspıralı'nın yazarımızla Ba:liçesaray'dan ,gıönderdiği meıktu!bu

okun-muş (8) ve Türkiye'ye gelm,eık üzer-e ıbtrçoık Kırımlı göçmen· ile

bir-likte. roem-teık,etind€n ayrılm1ştır: 21 Nisan 1903 Cumartesi .günü

Si-vastopol'dan vapura ,binerek 22 Nisan'da· İstanıbul'a ge1m1·ştir;·

i-sta:ri-ıbul'da ;gelen. gıöçm~nleri yerleştJrm·elk. üze;re Kıonya, iEs!kıişehir ve İs­ k,enderun olmaik ·üzere üç y,er gösterilmi,ştir. Totay\Sal,gır'da K,onya' -. yi seçmiş

:

ve

1 Mayıs 1903'te Konya'ya ıgitmek üzere lstan'buİ'dan ya~·

purla İ~mit'e .geçmi•şiir, 2 Maıyısta İzmit'ten trene biıı~rek 3. Mayısta

Konya'ya ,gelrrüş ve ıgıÖç,menl'er için· tahsis ,edilıru,ş ı0Iari Geniaı.maz

M8Jha11esi'nde .ıbir ev'e y.erlf!ştirıilımiıştir. Konya ·kazalarında beş yer

göçmenlerin iskanı için ayrı·lmı:ş ve yazarımız Konya~Ereğliye bağlı '

Ayrancı'da oturmak üzere at araJbası i1e 12 H:azi·randa Kıonya'dan

ay-. rtlmıştır.

okuma

·

y~zması olması S'eı'beibiyle. J\yranci'da 2. -A;ralık ı.~n3

:cte·

ekm~k

tevZi m.emuru ,oıaraık çahş~aya lbaşlam~ıştır. .

(7) · Yazarın ·kendi _el yazısı ile Osmanlıca olarak .:tuttuğu ve daha sonra Eski- ·

· · · şehir'dekl ığ.ıu t~rafından günümüz·. alfabesine aktardığı günlüğünden

alınmıştır. Bu günlüğün metnini veren t.oruıiu Gaffar Totaysalgır'a· teşek-·

kür ederim. . · · ·

(8) Mektubun metni yazarın latin alfabesine çevrilen günlüğünde sayfa·

3-4'-ten : "Sevgili köylüterim, bu adanın her karış toprağı .kanımızla yoğruldu. Hakiki sahibi biziz. Orman halini alan binlerce mezarlıklarimizda ecdat

yatıyor. Kahtaman· ecdadımız :·bu yurdU'muzun etrafını ·kalelerle çevirerek

· camilerle sUslem!şlerdir. ·Biz sağ iken ·mukaddesatımıza kirli ellerle leke sürülmez. Fakat çoğunluğumuzu kaybettiğimiz · gün en . büyük tehlike ile

karş·ııaşırız. Bir tekerleği kırılan araba iş görebilirmi? · Bizlll): için bir e:ıcsik

hır büyük · boşluktur.' Sizin göçmenizde böyledir. Bir hakikatı söylemekten

kaçınmayacağım. Bizim · tefahımızdan sevinç kederimizden . hüztiI?. du·:v.an büyüklerimizin 'himayelerine .. sığınmak üzere ayrılıyorsunuz. Kedersiz

va

-rm.: Hayirlı yolcuklar, ){alanlara sağlık dilerim. İsmail Gaspiririis~i . 5 Nisan ıl903 Bahçesaray". - 239 ~

Daha sonra tekrar Konya:'ya gel~re:k

Mualliı_n

Mektebi'ndl;}n

dip-loma. almıış, :bunu tailübende iinektepte açılan ibirçoık !kurslara !katıl­

. mıştır. Öğretmen ,olara;k :K!onya-Ereğli Kazası Osmaniye (Ayrancı)

Nahiyesi'nde 25, Ekıim 1325 (1909) tarihinde ~öreve başlamış, .1925

YI:-. lı lbaşlarina .kadar ıburada hizmet etmiştir. Aynı yıl Karaman

Kaza-sı'nda muıbassırlık, Karaman İdadisi· ilk ıkrsmına başôğretınen, son-ra Menıbaüliıian Mektebi öğr_, ,etmenUği, Şemillmaarif Mektelbi başöğ-' retrrienliğine,. I.lgın-.. A:rgıtl?,anı Mekte!bi .başöğretmenliği; daha sonra

Konya

merkez

Karaarslan Mektebi öğretınenliğinde görev yapmış

v.e 17 Eylül _. H13'4 tarihinde kendi isteğiyle _' emekli olmuştur. _.

Emeıkli -olduktan sonra ıbir müddet Konya'-da oturan Totaysalgır,

1939 yılında dünya siyasri. durumunun fbozulmast ve ıgeçim

sıkıntısın-dan dola,y~ N:isan ayında Ayrancı'ya gitmiştir. ·

Öğretmenliği sırasında ,g,ezdiği y.erlerde raptl:ğı dnceleme ve. araş­

tırmaları Türk Tarihi Tetkik Çemiyeti tarafından· naıkti mükafatla

,ödüllendirilmiştir. Eserlcerin1n. bir kısmı ibasılmıştır . .

. 1 ~ylül 1950 tarihinde Ayrancı' da haya.Fa gözlerini yuı:nmuş ve

burada defnedilmiştir. ·

.ARAŞTIRMALARIININ TANITIMI .

Gaffar, Aksaray Vilayeti DaJhilinde Tfutk Eserleri, Konya, 1930,

ı 06 sayfa CBasılma,mıştır) .

Kitabın hazırlandığı .Yıllarda da ayrı ıbir vilayet olan Aiksa.ray

hakkındaki bu. küaıp yazar ta;rafınıdan da>kıtilo ,edilip hazırlanmış;

an-ca.ık basılmamıştır. Aslı kendi adını taşıyan ve ôğtetmep. ·olan· ıtoru­

nundadır .

. Yazar, 1önsöz~de ıkitaJbı hazırlayış sebeıbini Aıksaray'ın anıt

yö-nünden zengin bir vilay,et olduğunu ve burası hairokında ihiç yayın

yapılımadığını belifterek .~unun .iıçin y,azma ıgereği. duyduğunu. di'ade

etmiştir. ·

· Aksaray'ın .bulunduğu antik Kap~okya ıbö1gesi ile !birlilkte

tar

rihi kronolojik olarak anlatmaıktadır. Bu.kronoloji ıi.çinde !bu !böl,gede

eskiden 'Sümer Türk!eri, Hitit Tül'kleri'nin oturduğunu ve

Hiti:tler'-den sonra Türkler'in ,elinden çık·tığını 1_{beUrtmektedir.} Daha _sonra

1071 Malazgirt ·zaferi·'nden sonra teıkrar Tür!kler'in eline ,geçtiğini

işaret etmiıştir. Selçuiklu dönemi, Karamanoğlu ve ösmıanlı Dönemi

·.· tarihi He

bu

dönemlerde .geçen olaylar anlablmıştır. Cum:h~riyet

Dö-ne.mi an~atılar~k tari'hıçe l:fölümü 1_{biıtirilmiştir. Coğrafyası ıtüm yön}

-ler.i ile e\e alın:mıştır. :

-\.

Eski

Eserler başlığı ile ele aldığı bölümde ibirçak .eserin fotoğrafı

yanında kitaıbelerde ilav,e ,edihn.!i.ştir. İncerenen es·erler: Ulu Camii,

.Kızıl. Minare, Zincirli v-eya Taş Medrese (Res. 1) ; Kılınç· Arslan Tüı:­

besi Üe yanındaki Ev ,olaraık değ,erlend.1rdiği .ya,pı _{ı . .} ·(KJlırç .Ars'lan

K.öş-kü), Hamit Veli Tü:roesi, M,ehmet Cemalettin Aksarayi Türbesi,

Be-desten, Şeyh Hamza Türlbesi, Pir· Ali Balba Türbesi, Sultarihan,- Ağzı- .

kara Han, Alay Han (Res. 2), Huk.ümet Konağı (Res. 3) gilbi ·

yaıpıla-.

ra

g.enıi:ş yer v-erilm.iıştir. Bunların yanında lbazı şahsiyetler haikıkmda ·

da· .bilgfü:ır v.e mezar taşı kitabeleri ,ekle11:miştir. Kitap kıt.kibir adet

. fotoğrafla zenginleştir.ilmiıştir.

. . . .

Zamanına ıgöTe saJde,. baısit lbir ditle ·yazı'lmıştır. Hazırlandığı dö:·

nemde fayda:lı olaıbilecek eser buıgün ibi1gllerinden ziyade _{__.. ..}

.fotoğraf-1arı ve esarl~rin öno.e!ki durumları haık1_{kında :v,erdiıkleri fiıkir baıkımın}

-. dan önemlidir.

Konya' da Eti Tapına.ı'kları Eflatun Pınarı, Konya, 1935, Sın.at

Ba-sımev-i, Anadol:u'da Es!lti İ~erler Aramalarınd~· No. ı, 25 Sayfa.

Arıa·ştırmacı hazırlamış ıolduğ·u itlu .kitapçığında · E.flat\}n Pınarı

ve İvriz Kaya Anıtını incelemiştir. Eflatun Pınaı:ının ooğrafi yerini

be'LirGer-ek Anıtı; heykeller, .gıöl ve sed olmak üzere- üç kısımda ele

a:1-:quş-tır. Anıtını ,esasını teşkil eden kısmını aıslanlar₁ ibüyük güneş

ka-ibartmaısı v,e imparator kalb_artmaları olarak üç bölümde ele alır.·

Eti-ler tarafında~ yapılan· ıbu kaJbartmalar tasvir ed'ndikten sonra anı­ tın sağ v.e solunde. duran figürlerin _. m·evlevi ayinlerindek_. i· sem~zen-

_.

. leri hatırlattığı belirtilmiştir.

İvİiz Kaya Anıtı incelenirken ise. ayrı ilki anıttan bahsetm,eıktey­

d~ler, coğrafi _y,erleri iışaret edilmiştir.

Ka~şılaşt!r.ma için Kırıin'ın. Ayan Köyü ve. Anıtı a~latılmrştır.

J\ırım'd.a. Akmesoid yaJkıiılarında ,bulunan bu .anıtın halen yerin;de

bulunup :bulunmadığını 'bilm,erdiğini belirtımektedir. Bu anıt .etr,afın­ da ,oli:ı'şan: ve Kırım'da yapılan ~örenlerde ,okunan bir duayı 756 H.

cı::ıss 1vf.) tarihli fbit· cönkten aJktarnıilıkta:dır. -Dua şu şekildedir:

''Mavi ,göğ da~ ... Yağız yer d.aş ... Tangri tobende.

Ci1diray ay, güneş... .

Ak gün s·enin! Aş türenm! .Tüf,e ıbaışı' Sen cılgıday

Koş ... Çatır tavı aş!

. Aşağı .çaıt! Yeri .öpJ.. Olma -tenksiz kutsuz ,baış!..''

Kırım'ıdak1 b-ı.:ı. anıt He Eflatun Pınarı arasında !bir fbağİantı

ku-rarak bunun ıbir Türk geleneği olduğu .savunulmuştur.

241'-Güneş·.:. Dil T~orisi'nin reva:çta iolduğu !bir dö~emde yazılmış olan·

kitapçıkta yazar ıbasıldıği. dıönemdeıki anlaşılırlığını bilmemekle

ibe-raıber· !bugün dahi anlayamadığımız_ kelim-eleri özenle seçip

:k:~llan-mıştır. Bu lkelimielere örnek olarak ''izerle:r" ve ..ı'andaıç" gösterilelbi- ..

lir.

Bir .baışika hususta lbaJhsediiJ.en teorıi gereği bu aı;ııtların Eti

Türk-.leri'n~ ait oldüğunu vurıgulamıştır _{. .} ._. . :Bu teorisini desteklemek 1çin ·

!ki-·tapçığının son yedi .sayfa:s~ Türk Tarihi ve Dinlerine ayırmış;tıT

.-Ko~ya'da Eti·

Tapınaklarından

Garıgar~ İikizin·

Eti

Tapınağı,

Kon-ya, 1936, Haşim Basımevi, Anadolu~da Eski İzerler Aramalarından No : 2, 74 sayfa .. ·.

. Bu kitapçığında yazar, tkita.ıbın adının bulunduğu merkeze

oldutk-ça uzaJk olan fakat Konıya çav.resinde yera'lan Kızıl~ari, lğret·Köyü, Bulumya Köyü, _. Tulaısa Köyü, _. K1Hsıra Köyü, _. Yatağan ₁ Köyü, Fasıllar·

Kıöyü giıbi m-erkez1erJ; inceleyerelk iburaların ooğrafyası ve anıtlarına·

· . değinmi1_ştir.

Gar.gara Köyü ve Eti Tapınaığı'nı anlatan

on

sayfalrk hölÜimde.

köyün coğrafi yeri, 'halkın yaşayış !biıçimi ve Gaııgara kelimesinin

"dağ" anlamına _g,eldiğ.ini ve Türkçe bir ·ad oluğunu fbelirtmiştir. İk.i.,.

.

zın: Eti: ·Tapınağı başlığı ile ele aldığı kısıµıda anıt üzerinde yapılmış

olan .figürler-den yola ıçııkar.a;k ,bunların \Türk Kültürü'ndeki . önemi

yurıgulanmiş ve ·bu lönem nedeniylede Etüer.e mal ettiği yaıpıyı

dola-. yısıyla da Ertileriri Tü:rik olduğ:ı,ı sonucuna varmıştır .. Ayrıca ·arslan

. kelimesini !kenıclince etimol,oji!k bir incelem,eye taibi tutarak Ortaas

-ya'da, · Kırımda kullanıldığını ve Batı dillerine değişerek Llt0n şeklin­

de qizden ·ıgeçtiği..-.ıi ıbe1irtme'kte.clir. Yine boğa ve öküz ikeldmıelerini

·,efe .almış

v

:

e bunun

Türkçe Oğuz Han'la alalkah ölduğunu~ Riomalıla­

rı.İı bu kelimeyi bizden alarak impara.torlairına ikutsal anlamında

· ögüst ··adının 'da Türkçeden geçtiğini belirtmiştir.

. · K;itapçık_ta zaİrl~nına .gi)re zoraık.i kullanl'ldığı izlelliimi veren

bu-·-gün dahi anlam,aıkta güçlük çeıktiğ,imiz !kelimeıer kullanılmıştır.

Bun-iar;

İ~ierier, :uyrum,: ıolğerleri, sayınlamalk,_ yılkı, ta·sınlanma'k, girenli!k,

aıklam, ·,oysu, koyta:k, yarac, sanaylamaık, oruiıtamak,;.: ıgiibi

örnek-ler· verileıbilir. · · ·

- Konya'da Et 'faıpıınaklarından Siella _Eti Tapınağı, Konya, 1937,

Haşim Ba,sımevd, · Anadolu' da Eski . İzerl~r Aramalarından No ·= · 3, ..

92 sayf.a.

Bulduru ··ctçindekiler) ve önsöz fbölümünden -sonra Sille'nin ooğ4

rafi .konumu, sosy.~l yaşantısı kı,saca anlatılmıştır.' Tarihsel adlar bö-.

lümünde lKar~Jbuğa,- Gevella, Se~lasorm~, ônıger ve ,Sığır.an dsimli :beş

-:

..

·

yerin aıdı ve !bunların coğrafi mevkiİeri !belirtilmişUr. ·Bu isimlerin

etimolojisi yapılarak bunların Tüıııkçe kô!kenli isimler olduğu

belir-tilmiştir. Bu m·erıkezlerde .bulµnan .yaıpılara ·da . değinmiştir. Teıkrar ·

Si11e'ye tlônere'k bu lkellınenin aslının SiellaJh olduğu; ib~. adıda eski

Türıklerden ·"EtHerin." verdiğini ve· dahada ileri .giderek daha sonraki

çağlıarda . yaŞa.ya.nlaırın. -Hırlstiyan o1anla~ın. b:ile- Türk .olduğunu

sa-vunmuştur. Hatıp yaikınındaiki Lond;ra Höyüğfuiü de aynı yöntem!€

ele almı:ş ~e Tür-k Y,erle'Şm'8si olduğu sonucuna varmıştır.·

. Bozkır ve çevresindeki Ulu Pınar Köyü, Zen:gibar ·!Kalesi uzun

~zun anlatılıp; Sarıoğlan, Arvana Köyü ve P,olat Köyü'ne değiniler€lk

·

bu

bölüm sona ,erdirilmiştir .. Bu merkezle:rıde rastladığı antilk dönem

yapıları üzer~deki · süslem,e ~otifleri süvari, avcı, güneş, ,ay, geyiiık

gibi kabartmalarında T:ürk1er'de ·kutsal ,oldukları

ve

:bu s~beple buı·

anıtlarında Tünk anıfa olduğunu ileri ·sürmüştür.

·Bi:r başlka bölüm .olarak Seydişehir ,ilçesi €le · alınmıştır. İlç€de,

AJbdülaziz A·ğa Camii veyıa Muallim'hane adlı yaıpı ile .Se'yid Harun

· Camij'ne değinmektedir. i.İlçeye fbağlı Yenice .Köy, 1fbrim Kalesi'ni

kısaca anlatmıştır.

Bir iki söz başlığı ile ayri· 'bir ibölüm :ı'Çinde ise'Anaıdi'l ıbaşlığı.al­

tında Türk. dilinin Acun dilinin anası olduğu; Ongun Sözl'er baş~ığı

· altında ise 31. adet kelime ·sıralamaktadır. Bunlar :

. Allah, Ata== Ot su, Güneş, Ay Yıldızlar, Ven, 'Şu= Siana, Ap,

Ak, Ydr

=

Yer,

·

At, Tata, Erkek-Kadın, Katan, Yıldırım; iKut, · Man,

Tek, Tük, Tav, ıHün, Gev,Gav, Cav ve Kürt ıkelimelerJ ele-al:rnış;·!bun­

[aırın ·Türkçe .olduğunu belirtmiştir.

Kürt' lbaşlıgında ele aldığı kısımda 'b~nların !bir .Türk boyu

oldu-ğunu . vurıgulamış ve ,kullandııkları ibazı kelimeleri Türkıçe kelimelerle

karşılaştıraraJk lbunu iısbata ·çalışmıştır.

. .

Metin 214 aıclet ~esimle zen1ginJeştirilm.iştir.·

Kitapta bütün' ele

alınan

yerlerin,

·anıtların ve

k~limeleri~·

Türk-lere aıit olduğu üzerinde öze.l ,bir gayretle durulmuştur. Zoraki .

ikul-lanıldı,ğı izlenimi veren ık~Hmelerden 1bazıları .'ş:unlarıdır : •S'orgu,

sap-lanmış, yalımla, ,yalım, izer, .orun, oruntar, sanaya,· tözü,_ o1'ga,

yay-lım; ayI:t v.b. kelimeler ÔI'll·ek gösterilebilir. I . . .

. SaıfdeJıi CKad~anıl, Konya, 1939, Haş'iın Bası.m~Vıi, Anadolu\la

Eski İzerler Aramalarından ıNo ı 4, 24 Sayfa.

Kitapçıkta, ooğrafi mevlk.1i, sosyal duru;rnu ıanlatılmıştır. İlçenlıı

. ~rihini Eski Devir, Selçuk, Karamanogulları, Osmanoğullan,· Cum- .

}:ıuriyet Devirleri olmak üzer,e beş döne~e ayıraraık inc(?lem·ektedir.

İlçede bulunan. Raziye Hatun Kervansarayı He Kıaraman1oğul1arı

Dq-nemine ait bir vakfiy-ey,i üıceleıniştir. S~lçulk, Karamanoğullan ve

Osm,anlı döneminde. i·sminin Saideli olduğu :belirtmiştir. iNahiy~leri

ve Köylerini ve. b1r sayfayı cumhuriıyet dönemine

ayırmıştır.-. .

Kitapçılk :dokuz aıdet resimle zenginleştirilmiştir . . •• ı" . ' ' • , ..

.; ...

KaTaman CLarende),. Konya, 1944

Bugün ayrı bir il haline· dönüştürülen fakat kitaJbm yazıldığı yıl­

larda· Kıonya'ya bağlı' bir üçe olan Kara~an ha;k,kµıda yazdığı

hltap-·çığında emekli öğretmen olan 'totaysalıgır : Karamanoğullarının

Ta-rihi hakkında Jrnndimiz-taraıfından yazı-lmı1ş fbir -eser,e rastlamadığı­

nı belirtmi·ştir. AncaJk Karaman'da Nuri Hoca, Musa Hoca ve

Zey-rrelaıbidin Kütüphanelerinde bulunan y.azma,larda Karamanoğu11!:l,rı'­

na ait önemli bilgilerin olduğunu fakat bu ikitapalnn kimseye emmi- ·

yet ediilere'k v:erilm.ediği için g·e!'·eği kadar

·

r

ayda1anamadığmı ve

kar-şılaştığı zorlu[klardan ibahsetmiştir iJ3una rağımen mevcut eserlerin ·

kitabelerinden ve bulduğu vaıkfiyelerinden doğru b1lıgiler elde

ede-rek ki.ta:bını ıoluışturduğunu ya:zmiaktad.n. 'Hazırladığı ·kitapçığında

g.örülebireoeık hatalardan dolayı· özür d.ileme~tedir.

. .

;Karamıan: .CLaırende) aıdlı kitapçıkta giriş bölümü

sayafbileceği-miz ilk ibölümünde şeıhrin oo-ğrafi durumu ·ele alın.mıştır. İlçen~

1925·-25· yıllarına ait idarıi taksimatı ,nahiye eve ıkföyler(ibir liste.

haJliri-de verilmiştir. Ayıiı yıUarda :ilçetle ,bulunan 1_{binaları ·sayı olaraik ibir}

taıb1o ile .gıöster.mi.ştit. Karaman Tarihi başlığı· altında· ele aldığı ibô- ·

lümde ise ilçendn tarihini; Satdeli .kitalbmda o1duğu gibi Eski Devir,

Selçuk, Karamanoğulları, Osmano.ğulları ve Cumhur:iy.et D·evri

ol-maık üzere ,besş döneme ayırır. Eski devir olara'k ayırdığı ikrsım

üze-rinde fazla durulma.m:ı:şt~r. Selçuk Devrini dçer,en 'b'ölümde Kızlar

(.Alaatldin) Tür.besi ve Cami, ıEmir Musa Medresesi, Dış ve i:kin6i

ka-leler ve. Sadettin Bey Türibe ve ·Mescidi ,gibi yapıları ,e'le alınmış,

bun-ların kitaJbelerini vermiş v,e ·metni ıbeş adet f,otoğrafla desteklemiştir. _{. .}

Karama;rroğulları'nı ele. aldığı ve ,kit~çığ.ın ,esa1smı teşkıiı' ed'en

hölümde bu Beyliğin tarihi ve beyler:ini anlaimrştır. Karamanıoğulla­

rının Hç,ede yapmış ,olduğu anıtları ile incelem.iştir. Anıtlar1 inceler- ..

ıkende kitaJbelerini,' yer yer fıotoğraf ve ·planlarını }{!oymuş; v-aıkfiye

veya ltj.tafbelerinde ıgeçen şa1luslar ile d1ğer bazı yapılar hakkında da

!bilgiler verilmiştir.

Bazı Osmanlı eserlerinede kı,saıca değinilmektedir.

KitaP91k ibeş bölüme ayrılmakla betaıber hemıen hemen hepsi

-/

rarD:anoğulları dönemi anlatılma'Ktadır. Sadece yeri· ge~diıkçe

beyli-ğin diğer (\evletlerle o1an ilişkilerine değiniLmdştir.

Yazarın Konya Dergisi'nde _.

_.

ıçılian maıkaleleri şunlardır

_.

:.

Gaıffar Totaysa.Jıgır, "ATvana Klöyü-Gölü-Aiblahanım-And Efs· ane-si'\ Konya, S~yı : 52, · Ko11:ıya, Şubat 194(3, s. 30-40. · · , · ·

Kor~ya'nin Bo2;kır d.lç·esine ibağlı. ,olan k~yün ·v~ ç-evr.esin~n coğ­

trafyası anlatılmış, Taırihi' Meıvkil~r !bölümünde Tına:stepe, iKuşkoz ıve

Mezar .Gedli.ğıi gıibi yerler ele alınmıştır. Bu mevkilerde h:erı.üz

y,erle-şememiş çadırda yaşayaın iİısa.nlaııdan AJblahanım adlı bir yaşlı

ha-nımla görüşmüştür. Aıbla:harum'ıdan aşiretleri ve akraJba aşiretleri.

hakıkında;kii aıldığı lbi1güeri aıktarmı~tıT. Dalayman Aışireti'nin

Dalay-nı:an'da, Afa:aıddin A·şir,eti'nin Urla ve Antep taraflarında oturduğu­

!Q.U. belirtmıi:şttr. Ayrıca fbu y!örükleı:de söyl~nen bir türkuıyu de !kay- ,

de~iştir. Alblaıhanım'ıdan yirmi yörülk topluluğu ve bunların

otur-dU!kları yerler haikkındaJki hilıgi~eri · .derlemiştir.

Gezdiği mevkilerden es1ü ·eserler hakkında ibilgH.er vermiş ve

'.bir aıdet fıotoğr?,f Bildemiştir.

And Efsanesi ibret alınacaık bir ıöykü ,olarak v.edlmiş :ve aynı

deiıginin 47. sayısu:ıda çıkan· Sandı 'Efsanesfne benzediğine . d1kıkat

çekilmi'Ştir. ·

Maıkale, · f,oJ:klor ve halk ·edebiyatı üzerıinde hazırlanmıştır. Araış­

tırmad:a ,diJkıkat çeken,· .bir hususta ,derginin·· ma.ikaletl~ .g.eç,en yörük

•toplulukları ha-fokında ,okuyucularından bilgi istemesidir.

. .

Gaffar Tcota:ysaJgır, "Mut Kazası ve Baıba Hocant", ·Konya, Sayı:

64~65, Konya, Şuıbat-Mart 19'4'4, s. ı 7-18.

· Mersin ıi.11ne :bağlı Hçeıcliır. Coğrafyasından ,sonra, Su yolu, Kale, Han, Camii, iki tür,b~ ··(!biri Şeyh iflocant Baıba'y.a ait, .diğeri 1üme aıt belli d·eğiD, ayrıca, Bağyaylası'nda Turhan Bey ve Nur Sıofu ad.ındaJki

türbele~den ·çok kısa lbaihsedilm1'Ştir.. ·

Gaffar Totays·algır, "Konya'da Seyit Ahmet, Fakılı Ahm,et, Şeyh Alaman", Konya, Sayı: 67-68, Konyp,, Mayıs-H~ziran 1944, s .. 33-·35.

. .

.,Maıkale:de, Konya ırç,inde bulunan ıbu üç ·eser üzerinde durul,muş, 'bunlara ait kitaJbeler v,erilmiştir. Asrıca, Araman kelimesi üzerinde durarak bu kelintenin Türlrçe'de "asker neferi" dem,eık olduğu

be-lirtilrr.i.iştir.

Gaffar Tıotaysalgır, ''İsha.ıklı IBucagı v~ Hanı'\ Konya,· Sayı : 1116

-117, Konya, Haziran ... T,emmuz .J:9'48, s. 140-4·2 ..

Afyron ili Bolvadin· Hçesdne baığlı olan İshalklı'nın coğrafya ıve

ta-rihi anlatilmıştır. Han ha)kkında · bilgiler verilmiş ve kitabelerini, yaz-,mııştırr. Ayrıca Ulu Camii ·(Çarşı Camii) ile kitabesi anlatılmıştır. ·

Gaffar Totaysalgır, "Konya ıve Sultan ıHanı", Kony~ Sayı:

120-. . . ' .

121, Konya, Ekim-Kasırr:ı 1948, s. 3'4.-36.

Konya hakikınô.a ıbHgi verdti!kten sonra, Konya'dan çıkıp değişi}{

güzergahlara giden yollar He !bu yollarin üzerindeki hanlar ve yer~

leş~e yerlerd.. !belirtilmiştir. Aksaray Sultan Hanı haık~ında ayrıntılı

(bilıgi .He kitabeleri verilm±ştir. Ayrıca Konya~Sultan Han.ı arasında

yer alan ve ,Yl!kılmış olan A!k Han'dan kısaca dipnotta bahsetmjştir.

Y.AYINLANAN ·ESERLERİNİN LİıSTESİ

GAFFAR, ''ıKaraman Kazası'', Baıbalık, Sayı: 2657, Konya, 29, Mart

1927.

»1 . ·"Karaman 'Kazası'', Babalık, Sayı: 2697, Konya, 16

Ma.-Yl'S ~927. .

» "Argıdhanı Naihiyesd.", .Babalık, 'S;ayı: 2637, Kıonya, 2 Mart 1928.

» "Akşehir Kazas(, Babalı~, .Sayı: 2758-2759, Konya, 31 Tem-. muz 1928, ıı Ağustos . 1_H)28.

» "Akşehir Kazası", Yeni Fikir Meomuaısı, Sayı : 38, Konya, ·12. A.ğustos 192H.

» Eflatun · Pınarı ve Eski Bir Ma'bed, Konya Halkevi Dil,

Edebiyat. :v·e Tarih Araştırmaları, No: · 3. · ·

Gaffar TOTA YSALGIR, KQnya'da Eti TapınaJklarmdan Eflatun Pınarı,

Kıonya, 1935:

» Konya'da . Eti Tapınafklartndan Gargara İ'ldzin Eti Tapı­

nağı, ·Kıonya, '1936.

» . KollfYa'd~ ~ti Tapınaklarından Siella Eti Tapınağı,

Kon-ya, 11937.

>> · SaideU CKadın:hanı), Konya, 1939 .

. ·» Karaman· (Larende), Konya, .. 1944, .

» "ıKuzıören ve Sarıoğlan Köyleri", E'kekon, Konya, 30 Tem-. muz 1938, ı Ağustos 1938, 4 ·Ağustos 1·93'8, 5 Ağu.stos 1938.

» ''Arvana. Köyü - Gôlü - A!bl~hanıım - And Efsanesi",

Kon-ya, !Sayı : 52; Konya, ·1943,

s.

30-40. ·

» "Mut Kıazası ve Baıba _Hocand", Konya, .Sayı: -64-65, Kon- \

ya, 1,944,

s.

!17-18.

- 246 ---ı

I

» "ıKÔnya'da Seyid Aıhmed, .Fakih Ahined ve Ş.eyh Alam_an",'

Konya, Sayı.:_ 67-00 Konya, .Mayis-Haziran 1944, s.· 33-35. » "sİhaldı Bucağı :ve H;an(, Konya, Sayı: 116-117, Konya,

194-8,

s.

40-=47. .

» "Konya ve Sultan Hanf\ Konya1 Sayı: 120 ... 12~, Konıy~,

1948, s. 314-36.

YA YINW\NACAıKLAB {~) · Sultanhanı Köyü ve Sultanhanı

. Akşehir 1lıçesi'nd~ .Aramalar

l}igm İ•}çesi'nde Aramalar

Tüıık Mezarlaırı.

Ayrancı'da; Etiler Ahiler

!

Çukuııbağ~ {ıMa..ıgırı-as) !Ba~•gason Köyü ve Haıbiller Köy

. .

Y alk.ımaırında !Eti Taıpınaikları ~saray Valayeti cıoı>

~atik

Bahçecilik ·(11)

SONUÇ

Öğretmen

·

Abdüigaffar

Tota

ys

algır,

dikkatli,

gözİ-emci,

titiz bir

. 1 • . .

araştwmacıdır. Ara.ıştır.malarında önce A'bdülgaffar da:ha so:qra Gaf-. _. . far ve . Gafrfar Tıotaysalgır imzasını kullanmıştır. Kırım'da gıördüğ!ü_

Rus zulmünden dolayı .Anadolu'ya :gelmiş, I. Dünya Savaşı:Iıı, Kur-tuluş. Savaşının zor günl~rini yaşamıştır. Kurtuluş Savaşı,

Cuml.hu-. rJy,etin İlanı ve kurulan ıy:eni Türıkiyeyi .görımüştfu:-. Mensuıb olduğu

· Türk milletinin gururunu ta,ışıyan · ve ·bu sebepl'erle l3üyük Ata'nın­ hararetli bir taraftarı olduğu ~rülriıektedir. Atatürk'ün ibüyülk mil-leti-mizıin tarih ıgörü.şfuıü ortaya 'koyma.lk ve bilimsel 'bir Türk Tarihi

yaooırmak için 1930 yılında oluşturduğu Tfuik Tarih Tezi'nin ve da-

.

_. ha sonra ortaya attığı Güneş ~ Dil Teorisi'nin yalkın izleydcisi olmuş-tur. Bu görüşleri desteıklemek amacıyla ve zamanının aydını olaraık Halk ev:lerinin .ça.lrşmalarma da katılmıştır:_ Olayları günlük. ta;kip etme yeteneği ve iyıi gö~leınciliği ile ,görev ,yaptığı çeweleri

gezmiş-< 9) Bu liste yazarı~ K~ny,a'da Eti Tapınaklarından Gargara İkizin Eti

Tapı-nağı kitabının- arka kapağından alınmıştır.

ClO) Yukarıda kısaca tanıtılmıştır. Aksaray için önem'Ii bir kaynaktır.

(11) Yazarın latin alfabesine çevrilen günlüğünden öğrenilmiştir. Bu kitabını

görmemiz mümkün olmamıştır .

-tir. Zaımanı için şahsi fotoğraf makinesi lüks olmallda birlikte, gez

-. diği yerlerin fotoğraflarını çekmiş ve !bir

cam

negatif arşivi de oiuş.:

turmuştur. Konya Halkevfnin düzenlediği ıbir fotoğTaf yarı•şmasın­

da llgın'daki Lala Mustafa Pa1şa IK.erve,nsaraıyı konulu f.otoğrafıyla

!bi-rinci seçilmiştir CRes. 4) . Buraları~ ilgili' araştırmalarında eski

eser-lerin yanında 'halıkın yaışayışı, f.o}k1oru, edebiyatı, yer adları üzerinde

de durmuş ve ıbir dizi lkitaİp ve· m.aıkale hazırlamıştır, iŞu ar.aıştıırma­

larının bir kısmı lbasılmı'Ş !bir ikısmı da ·hazırlanmış anc.aık

basılama-mı-ş tır. · · ·

Ara;ştır.nıaları, eski anıtlarla ügÜi bilgiler ve fıotograflarının _

ya-nında folklor. ve halık: ,edebiyatı ile il,gili iküıçülk: derlem·eleri bakımın­

. dan da ıönem taşırlar . . Günümüzde araştırmacılar tarafl!Ilidan y-eni

ye-ni ele alınmaya başlayan Kürtlerin 1_{kimliğ,i konusuna da çok a2ida}

olsa deği:ı,1ımiştir.

. Yayınlarında ıgıördüğümüz kaçtarıyla Atrutürk'ün Taırdh Tezi ve

Güneş -Dil Teorisinde !belirginleşen Milliyetçilik ilıkesine ömrünün

.sonuna kadar ibağlı !kalmış v,e ibütün araştırmalarında 'bu görüşe fay

-dalı olalbilecek konulara degdnmiştir. ;J3unda genç yaışta vatanından

ayrılJışının, Rus· zulmün.ün, · Türklüğe· yapflan düşman sa1dırılarının

büyük etkisi o1duğu anlaşılma'ktadı-r.

Bütün araştp}malarında 1'.endini aiçı~{ça ·:ııd.s-settiren Kırım hasreti

Türklük şuuru, _. gururu ve vatan sevgisi ile dahi

_.

-Gaffar Tootay.salgır'ı

\ . .

rahm·et v-e saygı ile anıyoruz. . · . .

.... i .

..:.-Resim 1_{1' Zincirli veya Taş Medrese}

. Resim 2 Alay Han

.-. 249

. \

. ,,, .

Resim 3 Hükümet ı_tonağı

Resim 4 Ilgın Lala Mustafa Pa'şa Kervansarayı