T.C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
GENESEKSEL TÜRK SANATLARI ANA BİLİM DALI GELENEKSEL TÜRK SANATLARI BİLİM DALI
CELİ DİVANİ HATTINDA ELİF ZÜLFELERİ VE KEF SERENLERİNİN TARİHİ GELİŞİMİ
MURAT OKUMUŞ
YÜKSEK LİSANS TEZİ
Danışman:
Doç. Dr. Zuhal TÜRKTAŞ
iii ÖNSÖZ
Mağara duvarlarına çizilen resimsel ifadelerden sonra, yazının icat edilmesi ve daha sonrasında çok eski tarihlere dayanan yazının sanatsal gelişimi, insanlık tarihinde önemli bir yere sahiptir.
Hattatlar; bilgi tarihinin en küçük parçasının her alanda ilmi ve sanatsal birikimini, kayıt altına alan ve Hüsn-i Hat nev’ilerini; tezhibi, minyatürü ve ebru gibi sanatları bir araya getirmek ve korumak ayrıca uzun süre boyunca da muhafaza işini gerçekleştirmek için önemli çabalar içerisine girmiş kişilerdir. Bu koruma içgüdüsünün sonuncunda güzel sanatların müşterek bir ürünü olan yazma eserlerin en önemli basamağını oluşturan Hüsn-i Hat sanatı, ecdat yadigârı eserlerle nesilden nesile günümüze kadar ulaşmıştır.
Hüsn-i Hat sanatı Türklerin İslamiyet’i benimsemesinden, özelikle Yakut’ul Musta’sımi’den sonra büyük bir ivme kazanmıştır. Türk milleti yazıyı ve yazının içerisinde bulunan malzemeleri kâğıdı, kalemi, mürekkebi kutsal görmüş, münhasıran mukaddes saydıkları, Allah kelamına gösterdikleri azami saygı ile Kur’an-ı Kerim’in yazılması, dini kitapların yazılması ve devlet evraklarının yazılmasına çok ciddi önem vermişlerdir. Bunun neticesinde ilahi kelamın yanında levha, kitabe, ferman, menşur, berat, rüus defterleri daha sonraları ise paralar, devletin resmi evrakları yazıyla hazırlanmış, tezyin ve tanzim edilerek tapu ve hisse senetleri gibi resmi evraklar ortaya konulmuştur. Hatta cumhuriyet döneminde harf inkılâbından önce okul diplomaları bile Hüsn-i Hatt’ın farklı çeşitleriyle hazırlanmıştır.
Bin yıl boyunca kullanılan Kur’an alfabesiyle sanatsal örnekler verilirken harf devrimine gidilmesinden sonra yazı sanatında bir kesinti meydana gelmesi ve yazı yazılmasında bir fetret devri yaşanması, Hüsn-i Hat’a olan ilginin azalmasına neden olmuştur. Fakat bir noktadan sonra bu yanlıştan dönülmüş ve çeşitli kurumlarla bu eksiklik giderilmeye çalışılmıştır. Türklerde bir güzel sanat dalı olan Hüsn-i Hat sanatının yaşatılması nesilden nesile aktarılması 20. Yüzyıl’ın ikinci yarısında birkaç hattatın görevi olmuştur. 80’li yıllardan sonra yazı sanatına olan ilginin tekrar artmaya başlaması ve bu alanda talebeler yetişmesi, güzel sanatlar fakültelerinin, geleneksel türk sanatları bölümlerinde okutulması ve bu noktada gerçekleştirilen bilimsel çalışmalarla bu güzide sanatın gelişimi artarak devam etmiştir.
Tarihi gelişim açısından divani hattı İran’dan alınmış (Fotoğraf No:1, Sayfa:18 ) olmasına rağmen, Osmanlı Devleti’nin divanında gelişime açık bir hüviyetle
basamak-iv basamak yükselmiş Osmanlı döneminde devlet evraklarının düzenlenmesi açısından çok önemli görev ifa etmiştir. İki farklı şekilde yazılan Dîvânî ve Celî Dîvânî, Dîvânîhattının Dîvânî Celîsideğil, daha farklı bir yazı çeşidi olan Celî Dîvânî yazıdır.
İlk dönemlerde bu iki yazıya inşa yazısı; bu yazıları yazan kişilere de münşi adı veriliyordu. Lakin bu iki Celî Dîvânî yazı, divani yazıdan birçok noktada farklılık arz etmektedir. İlk dönemlerde resmi evrak hattı olan Celî Dîvânî hattı 19. yüzyıldan itibaren cami kitabetine girmiş bir yazı çeşididir ve artık kendisiyle levha yazılan bir sanatsal yazı haline dönüşmüştür.
Celî Dîvânî hattının kendisine has yazım formları olmasının yanında, tali unsurlarının da çok farklı şekilleri vardır. “Ayn” başları, “ayn” ve “ha” harflerinin küpleri, “ha” “cim” “hı” harflerinin başlangıç noktaları, “ba”, “ta”, “nun”, “lam” ve “kef” keşideleri “kef” ve “lam” harflerinin çanakları, “nun”, “ba” harflerinin çanakları vb. gibi elif zülfeleri, kef serenleri de Celî Dîvânî hattının tali unsurlarından iki tanesidir. Ve bu iki tali unsur bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır.
Celî Dîvânî hattının üzerinde ve tali unsurlarının tarihi gelişiminde daha öncesinde ciddi bir çalışma yapılmadığından bu konuda oluşan eksikler, çalışmanın bu konuya yönelmesini sağlamıştır. Bu araştırmada kendisi de Celî Dîvânî yazı çeşidinde önemli örnekler veren ve tez çalışmasının ilk danışmanı olan Doç. Dr. Fatih Özkafa, (Celî Dîvânî hattını araştırmacının da yazıyor olmasından dolayı) çalışmayı bu konuya yönlendirmiştir. Bunun neticesinde çok zengin bir bedii güce sahip olan Osmanlı Divan-ı Hümayun hattatlarının ve daha sonraki dönemlerde Osmanlı devletinin zirve hattatlarının eserlerindeki elif zülfelerinin ve kef serenlerinin müzakere edilmesi ve karşılaştırmalı analizinin yapılması, günümüze nasıl ulaştığının yansıtılması uygun görülmüştür.
Çalışmanın daha anlaşılabilir olması hassasiyetiyle Celî Dîvânî hattı hakkında genel bilgiler verilmeye çalışılmış, gerekli teorik bilgiler ışığında tarihi gelişimi gözler önüne serebilmek için yüzyıllardan önemli örnekler incelenerek çalışma sonuçlandırılmıştır.
Fermanlar, beratlar, menşurlar, Osmanlı dönemi levhaları, paralar, tapu senetleri, hisse senetleri, cumhuriyet dönemlerindeki çalışmalar ve bu çalışmaların detayları fotoğraflarla belgelenerek, detaylar üzerinde paint programıyla eğim çizimleri yaparak elde edilen sonuçlar değerlendirmeye çalışılmıştır.
v Tarihsel süreç itibariyle böyle bir sanatın oluşmasında en ufak bir katkısı olan eline kalem almış ya da almamış bu sanata gönül vermiş herkese ve Celî Dîvânî hattını ve onun tali unsurlarını ile her manada sanatsal hale dönüştürmüş ecdadımıza şükran borçluyuz.
Araştırma esnasında yardımlarını esirgemeyen çok değerli fikirlerini ve kitaplarını paylaşan Marmara İlahiyat Fakültesindeki görevine kadar yüksek lisans danışmanlığımı yürüten, ayrıca kendisinden sülüs nesih icazeti almayı bana lütfeden muhterem hocam Doç. Dr. Fatih ÖZKAFA beyefendiye; daha sonra beni yüksek lisans talebesi olarak uhdesine alan çalışmamda yardımlarını esirgemeyen çalışmamızın seminer çalışmasından tez çalışmasına dönüşmesinde değerli fikirlerini esirgemeyen Doç Dr. Zuhal TÜRKTAŞ hanımefendiye; ayrıca kendisine intisap ettiğimden itibaren her an beni yazı sanatında ileri gitmem için motive eden, bu çalışmamda yardımlarını gördüğüm ve manevi desteğini arkamda hissettiğim rik’a, divani, Celî Dîvânî, Ta’lik hat nevilerini kendisinden öğrenme lütfunu bana bahşeden çok saygıdeğer hocam, manevi danışmanım Yrd. Doç. Hüseyin ÖKSÜZ beyefendi’ye; beni kamış kalem hokka ve is mürekkebi ile tanış eden ilk kalemimi açıp elime tutuşturan, ilk mürekkep hokkamı hazırlayan rabbi yessir meşkimi yazan, manevi huzurunda rabbimin kendisinden razı gelmesi için dua ettiğim, merhum Prof. Dr. Fevzi GÜNÜÇ hocam’ın manevi şahsiyetine ve çalışmamın her aşamasında beni destekleriyle motive eden sevgili aileme ve tüm yakınlarıma özellikle eşim Hasibe OKUMUŞ’a teşekkürü bir borç bilirim.
Murat OKUMUŞ Konya, 2018
vi T. C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü
Öğ
renci
ni
n
Adı Soyadı Murat OKUMUŞ Numarası 024254001001
Ana Bilim / Bilim Dalı Geleneksel Türk Sanatları/ Geleneksel Türk Sanatları Programı Tezli Yüksek Lisans Doktora Tez Danışmanı Doç. Dr. Zuhal TÜRKTAŞ
Tezin Adı Celi Divani Hattında Elif Zülfeleri Ve Kef Serenlerinin Tarihi Gelişimi
ÖZET
Türk hat sanatı geleneksel sanatlar içeresinde çok önemli bir sahiptir. İlahi bir amaçla ve estetik bir kaygıyla Osmanlı’da gelişme göstermiştir.
Yazı sanatının Osmanlı’da ki en önemli çeşitlerinden biri olan Celî Dîvanî yazı en az 15. Yüzyıl’dan bu yana zengin kültür mirasımızın önemli bir parçasını oluşturur.
Bu çalışmadaki amaçCelî Dîvanî yazının anatomik yapısı ve kompozisyon bilgisi ile ilgili bilgiler toplamını, tarihi gelişiminin bir parçasını vermek için araç gereçler, mürekkepler konular kullanıldığı yerler gibi özelliklerini, doğru ve sağlıklı araştırmalar neticesinde tespit etmek ve bilimsel bir dille yorumlamaktır.
Celî Dîvanî için daha öncesinde kapsamlı bir çalışma yapılmadığı gözlemlenmiştir. Osmanlı Ferman ve beratlarının, paralarının detaylı incelemeleri yapılmamıştır. Bu amaç doğrultusunda İstanbul müzelerinde, Konya Koyunoğlu Müzesi’nde yapılan araştırmalar ve Osmanlı Fermanları ve Osmanlı son dönem iktisat durumunu anlatan bilimsel kitaplar ve hat sanatçılarının eserlerinin tanıtılması için hazırlanmış kitaplar incelenerek genel bir çerçeve çizmek kastıyla çaba sarf edilmiştir. Bunun için fermanlar, beratlar, paralar, tahvil ve senetleri ve levhaların verileri ışığında Celî Dîvanî yazının iki tali unsuru incelenmiştir.
Sonuç ve değerlendirme bölümüyle ulaşılan bilgiler analiz edilip kaydedilmiştir.
vii T. C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü
Öğ
renci
ni
n
Adı Soyadı Murat OKUMUŞ Numarası 024254001001
Ana Bilim / Bilim Dalı Geleneksel Türk Sanatları/ Geleneksel Türk Sanatları Programı Tezli Yüksek Lisans Doktora Tez Danışmanı Doç. Dr. Zuhal TÜRKTAŞ
Tezin İngilizce Adı Development of History of Lovelocks of Elif Letter and Serens of Kef Letter in Jalî Dîwânî Text
SUMMARY
Turkish Hat Art (Calligraphy) is a very important possession within the traditional arts. He developed in the Ottoman Empire with a divine purpose and an aesthetic concern.
Jalî Dîwânî, one of the most important varieties of writing in the Ottoman Empire, has been an important part of our rich cultural heritage since at least the 15th century.
The aim of this study is to determine the sum of the information about the anatomical structure and composition information of Jalî Dîwânî writing and the properties such as the tools and the places where the articles are used in order to give a part of the historical development,
It has been observed that there was no comprehensive study for Jalî Dîwânî earlier. Detailed examinations of the Ottoman Fermans and their Berats (diplomas) were not done. For this purpose, efforts have been made to draw a general framework by examining the researches carried out in the museums of Istanbul, Konya Koyunoglu Museum and the books prepared for the introduction of the Ottoman Fermans and scientific books describing the Ottoman last economics and the works of calligraphers. For this, two secondary elements of Jalî Dîwânî writing were examined in the light of the Fermans, Berats, moneys, bonds and bills and plates.
The information obtained by the result and evaluation section was analyzed and recorded.
Key Words: Jalî Dîwânî, Fermans and Berats (Diplomas), Lovelocks of Elif Letter, Serens of Kef Letter.
viii İÇİNDEKİLER
Sayfa No
Bilimsel Etik Sayfası..………....i
Tez Kabul Formu..……….………...ii
Önsöz.….………...iii Özet..………..vi Summary..………vii İçindekiler………...viii Fotoğraflar Listesi ..………xv 1.GİRİŞ………..1
1.1. Konunun Tanımı ve Önemi……….1
1.2. Materyal………...7
1.3. Kullanılan Yöntem...………...9
1.4. Konu İle İlgili Kaynaklar………...11
1.5. Hat Sanatı Tarihçesi..………13
1.5.1. Kur’an-ı Kerim Yazısının Menşei (Kökeni)………13
1.5.2. Hatt Kelimesin Tanımı……….14
1.5.3. Hz. Peygamber Döneminden Osmanlı Devri’ne Kadar Yazı ve Hat Sanatı15 2. CELÎ DÎVANÎ YAZI VE TARİHİ GELİŞİMİ 2.1. Steno, Stenografi ve Stenograf Kavramları.……….16
2.2. Dîvânî Yazı………...16
2.3. Celî Dîvânî Yazı………17
ix
2.4.1. Celî Dîvânî Yazıda Anatomik Özellikler.………21
2.4.2. Celi Dîvânî Yazılarda Kompozisyon………..23
2.4.3 Farklı Formlarla Yazılan Celî Dîvânî Yazılar………..25
2.4.3.1. Saltanat Kayığı Ya Da Kılıç Formunda Celî Dîvânî………..25
2.4.3.2. Satır Düzeninde Celî Dîvânî………..25
2.4.3.3. Dairevi Formda Celî Dîvânî………..26
2.4.3.4. Beyzi Formda Celî Dîvânî……….27
2.4.3.5. Damla, Kuş ve :Armudi Gibi Diğer Formlarda Celî Dîvânî……..27
3. FERMAN, BERAT, MENŞUR, ZÜLFE VE SEREN KAVRAMLARI……….28
3.1. Ferman, Berat Ve Menşur Kavramları………..28
3.1.1. Ferman………....28
3.1.2. Berat Ve Menşur……….29
3.2. Elif Harfi Ve Zülfe kavramı………..29
3.2.1. Elif Harfinin Tasavvuftaki Yeri Ve Ebced İlmindeki Sayı Değeri………29
3.2.2. Zülüf (Zülfe) Kavramının Divan Şiiri’ndeki Anlamı…...31
3.2.3. Zülfe Kavramı………..32
3.2.4. Diğer Hat Çeşitlerinden Zülfe Örnekleri………33
3.2.4.1 Sülüs Ve Celi Sülüs Yazılarında Zülfe Örnekleri………..33
3.2.4.2. Nesih Yazıda Zülfe Örnekleri………..34
3.2.4.3. Dîvânî Ve Dîvânî Celisi Yazılarında Zülfe Örnekleri………..34
3.2.4.4. Muhakkak Ve Reyhanî Yazılarında Zülfe Örnekleri………..36
3.2.4.5. Tevki Ve Rika’a Yazılarında Zülfe Örnekleri……….38
3.3. Kef Harfi Ve Seren Kavramı………38
3.3.1. Kef Harfi Ve Kef Harfinin Ebced İlmi Açısından Rakamsal Değeri………. 38
3.3.2. Seren Kavramı………..38
x
3.3.2.2. Mimarlık Ve İnşaat Mühendisliği Terimi Olarak Seren Kavramı...39
3.3.3 Celi Dîvânî Yazı Dışındaki Hat Nev’ilerinde Kef Serenleri……….40
3.3.3.1. Celi Sülüs Yazıda Kef Sereni ………. 40
3.3.3.2. Sülüs Ve Nesih Yazılarında Kef Sereni. ………41
3.3.3.3. Celi Ta’lik Yazıda Kef Sereni..………..41
3.3.3.4. Ta’lik Yazıda Kef Sereni..………..42
3.3.3.5. Muhakkak Ve Reyhani Yazılarında Kef Sereni……….43
3.3.3.6. Tevki’ Ve Rika’a Yazılarında Kef Sereni..………43
4. KATALOG…..………44
5. CELİ DÎVÂNÎ YAZIDA ELİF ZÜLFELERİ VE KARŞILAŞTIRMALI DEĞERLENDİRME………....131
5.1. Celi Dîvânî Elif Zülfelerinin Örnekleriyle Tarihi Gelişimi....……….131
5.1.1. XV. Yüzyıl Elif Zülfeleri……….131
5.1.1.1 II. Mehmed Dönemi Elif Zülfeleri…...………131
5.1.1.2. Taceddin Örneğinde Elif Zülfeleri……….132
5.1.2. XVI. Yüzyıl Elif Zülfeleri………...134
5.1.2.1. II. Bayezid Dönemi Elif Zülfeleri………..134
5.1.2.2. I. Selim Dönemi Elif Zülfeleri………...135
5.1.2.3. I. Süleyman Dönemi Elif Zülfeleri………137
5.1.2.4. II. Selim Dönemi Elif Zülfeleri……….137
5.1.2.5.III. Murad Döneminde Elif Zülfeleri.……….138
5.1.3. XVII. Yüzyıl Elif Zülfeleri……….140
5.1.3.1. I. Ahmed Dönemi Elif Zülfeleri……….140
xi
5.1.3.3. IV. Mehmed Dönemi Elif Zülfeleri………142
5.1.3.4. II. Süleyman Dönemi Elif Zülfeleri………...145
5.1.4. XVIII. Yüzyıl Elif Zülfeleri………149
5.1.4.1. III. Ahmed Dönemi Zülfeleri……….149
5.1.4.2. I. Mahmud Dönemi Elif Zülfeleri……….151
5.1.4.3. III. Osman Dönemi Elif Zülfeleri……….154
5.1.4.4. III. Mustafa Dönemi Elif Zülfeleri………154
5.1.4.5. 1.Abdülhamid Dönemi Elif Zülfeleri……….158
5.1.4.6. III. Selim Dönemi Elif Zülfeleri……….164
5.1.5. XIX. Yüzyıl Elif Zülfeleri………165
5.1.5.1. II. Mahmud Dönemi Elif Zülfeleri.………165
5.1.5.2. Abdülmecid Dönemi Zülfeleri………...167
5.1.5.3. Sultan Abdülaziz Dönemi Elif Zülfeleri………172
5.1.5.4. Sultan II. Abdülhamid Dönemi Elif Zülfeleri………174
5.1.6. XX. Yüzyıl Elif Zülfeleri……….181
5.1.6.1. II. Abdülhamid II 1900-1909 Tarihleri Arasındaki Kısım……….181
5.1.6.2. V. Mehmed Reşad Dönemi Elif Zülfeleri..………183
5.1.6.3. VI. Mehmed Vahideddin Döneminde Elif Zülfeler..……….…….186
5.1.6.4. Cumhuriyet Dönemi Yazılarında Elif Zülfeleri..…….…………..187
5.1.6.4.1. Hattat İsmail Hakkı Altunbezer’inElif Zülfeleri...………187
5.1.6.4.2. Reisü’l- Hattatin Kamil Akdik’in Elif Zülfeleri…..………189
5.1.6.4.3. Halim Özyazıcı’nın Hocası Ferid Bey’in Elif Zülfeleri…..190
xii
5.1.6.4.5. Hattat Bedevi Dirani’nin Elif Zülfeleri………..192
5.1.6.4.6. Ressam Feyhaman Duran’ın Elif Zülfeleri………….193
5.1.6.4.7. Hattat Hamid Aytaç’ın Elif Zülfeleri.……….194
5.1.6.4.8. Hattat Emin Barın’ın Elif Zülfeleri………196
5.1.6.4.9. Hattat Ali Alparslan’ın Elif Zülfeleri………..197
6. CELİ DÎVÂNÎ YAZIDA ELİF ZÜLFELERİ VE KARŞILAŞTIRMALI DEĞERLENDİRME………200
6.1. Celi Dîvânî Kef Serenlerinin Örnekleriyle Tarihi Gelişimi………..200
6.1.1. XV. Yüzyıl Kef Serenleri……….200
6.1.1.1 II. Mehmed Dönemi Kef Serenleri………..200
6.1.1.2. Taceddin Örneğinde Kef Serenleri………202
6.1.2. XVI. Yüzyıl Kef Serenleri………..204
6.1.2.1 II. Bayezid Kef Serenleri………204
6.1.2.2. I. Selim Dönemi Kef Serenleri………..205
6.1.2.3. I. Süleyman Dönemi Kef Serenleri………...207
6.1.2.4. II. Selim Dönemi Kef Serenleri………208
6.1.2.5. III. Murad Döneminde Kef Serenleri………..209
6.1.3. XVII. Yüzyıl Kef Serenleri……….211
6.1.3.1. I. Ahmed Dönemi Kef Serenleri……….211
6.1.3.2 Sultan İbrahim Dönemi Kef Serenleri………..213
6.1.3.3. IV. Mehmed Dönemi Kef Serenleri………214
6.1.3.4. II. Süleyman Dönemi Kef Serenleri………217
xiii
6.1.4.1. III. Ahmed Dönemi Kef Serenleri………219
6.1.4.2. I. Mahmud Dönemi Kef Serenleri………...220
6.1.4.3. III. Osman dönemi Kef Serenleri.………227
6.1.4.4. III. Mustafa Dönemi Kef Serenleri ………228
6.1.4.5. I. Abdülhamid Dönemi Zülfeleri.……….230
6.1.4.6. III. Selim Dönemi Kef Serenleri………...231
6.1.5. XIX. Yüzyıl Kef Serenleri………233
6.1.5.1. II. Mahmud Dönemi Kef Serenleri………...233
6.1.5.2. Abdülmecid Dönemi Kef Serenleri………..235
6.1.5.3. Sultan Abdülaziz Dönemi Kef Serenleri…...………... 237
6.1.5.4. Sultan II. Abdülhamid Dönemi Kef Serenleri…..………238
6.1.6. XX. Yüzyıl Kef Serenleri………...243
6.1.6.1. Sultan II. Abdülhamid Dönemi Kef Serenleri………..243
6.1.6.2. Sultan Mehmed Reşad Dönemi Kef Serenleri………..246
6.1.6.3. Sultan Mehmed Vahideddin Dönemi Kef Serenleri.………249
6.1.6.4. Cumhuriyet Dönemi Yazılarında Kef Serenleri………250
6.1.6.4.1. Hattat İsmail Hakkı Altunbezer’inKef Serenleri………..251
6.1.6.4.2. Reisü’l- Hattatin Kamil Akdik’in Kef Serenleri………...252
6.1.6.4.3. Halim Özyazıcı’nın Hocası Ferid Bey’in Kef Serenleri...254
6.1.6.4.4. Hattat Halim Özyazıcı’nın Kef Serenleri………..255
6.1.6.4.5. Hattat Bedevi Dirani’nin Kef Serenleri………256
xiv
6.1.6.4.7. Hattat Emin Barın’ın Kef Serenleri……….257
6.1.6.4.8. Hattat Ali Alparslan’ın Kef Serenleri………...259
7. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME …..………266
xv FOTOĞRAFLAR LİSTESİ
Fotoğraf 1: Kadim İran Ta’lik’i
Fotoğraf: 2 Zülfe kavramının açıklanması Osmanlıca sözlük Fotoğraf 3 Sami Efendi’nin celi sülüs zülfe örneği.
Fotoğraf 4 Celi sülüs zülfe detay
Fotoğraf 5 Şevki Efendi’nin sülüs- nesih meşk murakkaından zülfe örnekleri Fotoğraf 6 Şevki Efendi nesih zülfeleri
Fotoğraf 7 Hamid Aytaç divani celisi zülfe örnekleri Fotoğraf 8 Mehmed İzzet Efendi divanisi ve elif zülfeleri
Fotoğraf 9Ahmed Karahisari’den muhakkak ve rikaa hattı örneği Fotoğraf 10 Ahmed Karahisari ve muhakkak hattı ve zülfe örnekleri Fotoğraf 11 Muhakkak hattında elif zülfelerinin farklı boyları Fotoğraf 12 Tevki ve rika’a zülfe örneklerinin gösterimi
Fotoğraf 13 Sami Efendi’nin yeni cami çeşme sebili kitabesinden kef sereni örneği Fotoğraf 14 Şevki Efendi’nin meşk murakkaındasülüskef serenleri
Fotoğraf 15 Şevki Efendi’nin meşk murakkaındanesihkef serenleri Fotoğraf 16 Sami Efendi’nin Celi Ta’lik yazısından kef sereni örneği
Fotoğraf 17 Sami Efendi’nin talebesi Hulusi Efendi’nin ta’lik meşkine yaptığı düzeltmelerde kef sereni detayları.
Fotoğraf 18 Ahmed Karahisari Tevki’ ve Reyhani kef sereni detay
Fotoğraf 19 Hamid AYTAÇ’ın Sakıp Sabancı müzesindeki hutut-ı mütenevviasında tevki’ ve rika’a hatlarında kef serenleri
Fotoğraf 20 Taceddin Nümunesi Fotoğraf 21 Levha
xvi Fotoğraf 22 Fatih’in Bosna kilisesine fermanı
Fotoğraf 23 Berat
Fotoğraf 24 Berât (Temliknâme) Fotoğraf 25 Berât Fotoğraf 26 Berât Fotoğraf 27 Berât Fotoğraf 28 Berât Fotoğraf 29 Berat Fotoğraf 30 Berât Fotoğraf 31 Berat Fotoğraf 32Berât Fotoğraf 33 Berât Fotoğraf 34 Berât Fotoğraf 35Berât Fotoğraf 36 Berât Fotoğraf 37 Berât Fotoğraf 38 Berât Fotoğraf 39 Berât Fotoğraf 40 Berât Fotoğraf 41 Berât Fotoğraf 42 Berât Fotoğraf 43 Berat Fotoğraf 44 Berat
xvii Fotoğraf 45Berât Fotoğraf 46 Berât Fotoğraf 47 Berât Fotoğraf 48 Berât Fotoğraf 49 Berât Fotoğraf 50 Berât Fotoğraf 51 20 kuruş Fotoğraf 52 20 kuruş
Fotoğraf 53 EMBBII012/ 5 altın mecidiye Eserin Adı: EMBBII012/ 5 altın mecidiye Fotoğraf 54 5 altın mecidiye lira
Fotoğraf 55 5 altın mecidiye lira. (EMBBII001) Fotoğraf 55 5 liralık EMBBIV002
Fotoğraf 57 Elli kuruşluk kâğıt para Fotoğraf 58 EMBBV003 5 Osmanlı lirası
Fotoğraf 59Evrak-ı nakdiye. 1 livre turque - 1 Osmanlı lirası (Mavi) Fotoğraf 60 2,5 Osmanlı lirası. EMBTV012
Fotoğraf 61 1 liralık banknot EMBBV009 Fotoğraf 62 5 Osmanlı lirası (Yeşil) EMBTV023 Fotoğraf 63 EMBTV 004 5 Osmanlı Kuruşu Fotoğraf 64 EMBTV025/ 20 Osmanlı kuruşu
Fotoğraf 65 EMBTV009 1/2 Osmanlı lirası (Pembe) Fotoğraf 66 EMBTV007 1/2 Osmanlı lirası
xviii Fotoğraf 68 EMBTV0022,5 kuruş (Kırmızı)
Fotoğraf 69 EMBTV022- 5 Osmanlı lirası (Yeşil)
Fotoğraf 70 16 seri numaralı Türkiye Cumhuriyeti 1000 lirası Fotoğraf 71 Osmanlı sahte 10 lira
Fotoğraf 72 Hutut-ı Mütenevvia Fotoğraf 73 Berat
Fotoğraf 74 Saltanat Kayığı Fotoğraf 75 Tehassantü Duası 1 Fotoğraf 76 Tehassantü Duası 2 Fotoğraf 77 Hutut-ı Mütenevvia Fotoğraf 78 Levha
Fotoğraf 79 Levha
Fotoğraf 80 Meşk Mecmuası Fotoğraf 81 Meşk Mecmuası kapak Fotoğraf 82 Meşk Mecmuası Fotoğraf 83 Meşk Mecmuası Fotoğraf 84 Medhiye-i layıka
Fotoğraf 85 Kutbul- Aktab (Kutubların Kutbu) Fotoğraf 86 Hutut-ı Mütenevvialar
Fotoğraf 87 Allah’ın isimleri
Fotoğraf 88 Doktor Ahmed Süheyl Bey… Fotoğraf 89 Elde Altın Bilezik
xix Fotoğraf 91M. Halim Özyazıcı’nın meşk murakkaası müstakil harfler
Fotoğraf 92 Dairevi Besmele Fotoğraf 93 Dairevi Celi Dîvânî Fotoğraf 94 Ayet-i Kerime Fotoğraf 95 Dairevi Besmele Fotoğraf 96 Dairevi Besmele Fotoğraf 97 Ayet-i Kerime Fotoğraf 98 Levha
Fotoğraf 99 Kartvizit çalışmaları Fotoğraf 100 ‘’Ve ibadürrahman…’’ Fotoğraf 101 Ve hüve ala külli şeyin kadir Fotoğraf 102 Besmele Ayet-i Kerimesi Fotoğraf 103 Gel Keyfim Gel
Fotoğraf 104 Hüvel Baki Fotoğraf 105 Besmele Fotoğraf 106 Beyit (Şiir) Fotoğraf 107 Nazar Ayeti
Fotoğraf 108 Fermanın genel görünüşü. Fotoğraf 109 Birinci satır detay
Fotoğraf 110 Birinci satırdaki birinci seren
Fotoğraf 111 Taceddin’in yazısının genel görünümü
Fotoğraf 112 Taceddin’in Celî Dîvânî yazısında elif zülfelerinin genel görünümü Fotoğraf 113 Üç zülfenin yan yana görünüşü
xx Fotoğraf 114 Yazıda farklı uzunluklardaki zülfelerden detay
Fotoğraf 115 İlk dönem celi dîvânîlerine başka bir örnek
Fotoğraf 116 2. Bayezid dönemi Beratı birinci satırın genel görünümü Fotoğraf 117 İlk iki elifin zülfeleri
Fotoğraf 118 İkinci Elifin zülfeleri
Fotoğraf 119 Zülfesi belli belirsiz son elif Fotoğraf 120 1. Selim beratının genel görünümü Fotoğraf 121 Beratın ilk satırı genel görünümü Fotoğraf 122 Beratın ilk satırının detaylı görünümü Fotoğraf 123 5. Zülfe
Fotoğraf 124 3.ve 4. Zülfeler Fotoğraf 125 1.ve 2. elif zülfeleri
Fotoğraf 126 Birinci Süleyman Beratı nişan satırı Fotoğraf 127 Birinci Süleyman Beratı ve Detayları Fotoğraf 128 Selim Dönemi Beratı birinci satır
Fotoğraf 129 3. Murad Dönemi mülknamesinde birinci satır
Fotoğraf 130 3. Murat Dönemi Beratı’nın birinci satır genel görünümü
Fotoğraf 131 Nişan satırında Celî Dîvânî detayı veİkinci satırdaki divani kırması ile elif zülfeleri
Fotoğraf 132 Birinci satırın sonundaki zülfelerin genel görünümü Fotoğraf 133 Üç zülfenin yan yana görünüşü
Fotoğraf 134 Birinci satır ve ikinci satırın genel görünümü Fotoğraf 135 Üçüncü satırdan zülfelerin genel görünümü Fotoğraf 136 İkinci satırdan zülfe detayları
xxi Fotoğraf 138 Sultan İbrahim Dönemi beratıbirinci satır detayı
Fotoğraf 139 4. Mehmed Dönemi (1663) tarihli bir beratın nişan satırı Fotoğraf140 Beratın nişan satırında zülfelerin genel görünümü
Fotoğraf 141 Birinci satırda çentik zülfe
Fotoğraf 142 Elifin arkasından dolanırmış gibi zülfe
Fotoğraf 143 Osmanlı fermanları kitabının taranmış halinden bir satır detayı Fotoğraf 144 Dördüncü satırın genel görünümü.
Fotoğraf 145 Dördüncü satırdan zülfe detayları. Birbirinden farklı üç adetzülfe Fotoğraf 146 Farklı zülfeler
Fotoğraf 147 Çengel zülfe
Fotoğraf 148 Dört zülfenin yan yana görünümü Fotoğraf 149 Beşinci satırın genel görünümü
Fotoğraf 150 /a 2. Süleyman beratının ikinci satırın yarısının detayı Fotoğraf 150/ b Beratın üçüncü satırı detay
Fotoğraf 151 Üçüncü satırın başındaki yan yana bulunan üç elifin zülfe detayları Fotoğraf 152 Detay fotoğrafındaki eliflerdeki başta bulunan elif zülfeleri
Fotoğraf 153 Elif ile sonda bulunan elif zülfeleri
Fotoğraf 154 Elif harfinin beden kısmının uzunluğundan daha uzun karakterli zülfe Fotoğraf 155Beratınilk satırından zülfe detayları
Fotoğraf 156 Beratın birinci satırının genel görünümü Fotoğraf 157 Yazının birinci satırından detay
Fotoğraf 158 Beşinci satır genel görünümü
Fotoğraf 159 Dördüncü satırın zülfeler açısından genel görünümü Fotoğraf 160 Altıncı satırın zülfeler açısından genel görünümü
xxii Fotoğraf 161 1709 tarihli beratın ikinci satırının genel görünümü
Fotoğraf 162 Üçüncü satırdan zülfe detayları
Fotoğraf 163 Beratın beşinci satırının genel görünümü
Fotoğraf 164 Beratın beşinci satırından elif zülfelerinin farklı çıkış ve farklı eğimleri Fotoğraf:165 /a 1. Mahmud dönemi fermanında tuğranın üst kısmı detay
Fotoğraf:165 /b İlk on yedi zülfenin yan yana görünümü Fotoğraf 166 Sonraki yedi zülfenin genel görünümü Fotoğraf 167 Sondaki dokuz zülfenin genel görünümü
Fotoğraf 168 Kırmızı bedene, bedenden daha kalın mavi zülfe Fotoğraf 169 Beratın üçüncü satırından elif zülfesi detayları Fotoğraf 170 Beratın birinci ve ikinci satırının genel görünümü Fotoğraf 171 Beratınüçüncü satırından zülfe detayları
Fotoğraf 172 İlk üç zülfe
Fotoğraf 173 İkinci zülfenin yazının kendi noktası ile uzunluğunun gösterimi Fotoğraf 174 İkinci üç zülfe
Fotoğraf 175 Birinci elif zülfesi ve yanında kalem kalınlığını gösteren iki nokta Fotoğraf 176 Beratın dördüncü satırından elif zülfeleri detayları
Fotoğraf 177 Tuğranın üstündeki kısım
Fotoğraf 178 Tuğranın üstündeki kısmından detay Fotoğraf 179 Birinci Zülfe detay Fotoğraf 180 Yan yana iki zülfe
Fotoğraf 181 1.Abdülhamid hicri 1188 (1774) tarihli fermanın davet kısmı Fotoğraf 182 Davet kısmı ve birinci satır genel görünümü
xxiii Fotoğraf 183 Tuğranın üstündeki davet kısmının detay görünümü
Fotoğraf 184 Tuğranın davet kısmından zülfe detayları Fotoğraf 185 Beratın nişan satırından Celî Dîvânî detay
Fotoğraf 186 ‘’Mucebince amel oluna’’ kısmının tam üstü Celî Dîvânî detay Fotoğraf 187 Birinci elif zülfesi
Fotoğraf 188 İkinci Elif zülfesi Fotoğraf 189 3. ,4.ve 5. Zülfeleri Fotoğraf 190 6. ve 7. Zülfeler
Fotoğraf 191 1. Ahmed döneminde ilk defa görülen çengel zülfe (1612) Fotoğraf 192 3. Ahmed dönemi çengel zülfeleri(1709)
Fotoğraf 193 3. Osman dönemi çengel zülfelerinin formu (1756) Fotoğraf 194 3. Mustafa dönemi çengel zülfeleri (1770)
Fotoğraf 195 1. Abdülhamid dönemi çengel zülfesi (1780) Fotoğraf 196 Elif harfinin ortasından başlayan çengel zülfe Fotoğraf 197 Zülfelerden detay
Fotoğraf 198 Nişan cümlesinin genel görünümü Fotoğraf 199 Nişan cümlesinden detay görünümü Fotoğraf 200 Üçüncü satırdan elif zülfesi detayları Fotoğraf 201 Nişan cümlesinin genel görünümü Fotoğraf 202 Nişan cümlesinden zülfe detayları Fotoğraf 203 Davet rüknünden detay
Fotoğraf 204 Davet rüknündeki hemze formundaki kef sereni Fotoğraf 205 Davet rüknündeki elif zülfesi
xxiv Fotoğraf 206 Davet satırının detayları
Fotoğraf 207 Sayda Eyalet Valiliği’ne tayin edilen Mahmud Nedim Paşa’ya verilen beratın genel görünümü
Fotoğraf 208 Zerendud kısmından detay Fotoğraf 209 Berattan zülfe detayları Fotoğraf 210 Berattan başka bir detay
Fotoğraf 211 Hattat Mehmed Şefik Bey’in Bursa Ulu Cami'de bulunan kitabesi ve Celî Dîvânî örneği.
Fotoğraf 212 Şefik Bey’in yazısının Bursa Ulu Camii’ndeki yeri Fotoğraf 213 Levhanın birinci kısmından elif zülfelerinin detayları Fotoğraf 214 Levhanın ikinci kısmından elif zülfelerinin detayları
Fotoğraf 215 Levhanın ikinci kısmından elif zülfelerinin detay görünümü Fotoğraf 216 İstanbul Tophane Kılıç Ali Paşa Camii’nde bulunan diğer yazı Fotoğraf 217 Şefik Bey’in aynı yazısının hicri 1285 (m:1868) tarihli hali
Fotoğraf 218 Şefik Bey’in hicri 1291(1874) tarihli saltanat kayığı formundaki yazısı Fotoğraf 220 Şefik Bey’in hicri 1291 tarihli zülfeleri yeniçeri börkünün (keçesinin) sırttan aşağı doğru uzanan kısmını hatırlatan zülfeleri
Fotoğraf 221 2. Abdülhamid tahta çıktığı ilk dönem beratlarından bir detay Fotoğraf 222 Sami Efendi’nin Hutut-ı Mütenevviası’nın birinci kısmı Fotoğraf 223 Sami Efendi’ninHutut-ı Mütenevviası’nın ikinci kısmı Fotoğraf 224 Sami Efendi’ninHutut-ı Mütenevviası’nın üçüncü kısmı Fotoğraf 225 Sami Efendi’nin Celî Dîvânî örneklerinden bir ferman detayı Fotoğraf 226 Sami Efendi’nin elif zülfeleri
xxv Fotoğraf 228 Sami Efendi’nin Celî Dîvânî meşk çalışmalarında elif zülfeleri (Yard. Doç. Hüseyin Öksüz arşivinden)
Fotoğraf 229 Mehmed İzzet Efendi’nin meşk murakkaında Celî Dîvânî birinci satır Fotoğraf 230 Mehmed İzzet Efendi’nin meşk murakkaında Celî Dîvânî ikinci satır
Fotoğraf 231 Mehmed İzzet Efendi’nin meşk murakkaında ‘’Hatt-ı Celî Dîvânî ’’ yazan Celî Dîvânî başlık
Fotoğraf 232 Mehmed İzzet Efendi’nin meşk murakkaının hat nevilerinin başlıkları Celî Dîvânî
Fotoğraf 233 Başlık detay
Fotoğraf 234 Mehmed İzzet Efendi’nin meşk murakkaında bulunan müstakil harflerindeki zülfe ve kef sereni
Fotoğraf 235 Mehmed İzzet Efendi’nin meşk murakkaında bulunan müstakil harflerindeki zülfe ve kef sereni
Fotoğraf 236 Aziz Efendi’nin Allah, Muhammed, Ali ismi şerifleri etrafında Celî Dîvânî hatla Kutbü’l-Aktab isimlerini ihtiva eden bir levha
Fotoğraf 237 Yazıdan detay 1 Fotoğraf 238 Yazıdan detay 2
Fotoğraf 239 Yazıdan detay 3
Fotoğraf 240 2. Abdülhamid dönemi hicri 1322 tarihli berattan detay Fotoğraf 241 Hicri 1326 (1908) tarihli varaka-i nakdiyyede elif zülfeleri Fotoğraf 242 Beş adet elif zülfesinin birbirinden farklı şekilleri
Fotoğraf 243 Şefik Bey’in 1291 tarihli zülfesi
Fotoğraf 244 1326 tarihli varaka-i nakdiyyede elif zülfesi
Fotoğraf 245 1332 (1913-1914) tarihli varaka-i nakdiyenin göbek kısmı Fotoğraf 246 Hisse senedinin genel görünümü
xxvi Fotoğraf 247 Hisse senedi göbek yazısı
Fotoğraf 248 Hisse senedi göbek yazısı detay
Fotoğraf 249 Hisse senedinin sol tarafındaki zülfelerden detay Fotoğraf 250 ‘’Ba’’ya bitişen Lam elifteki zülfesi
Fotoğraf 251 Cim harfine bitişen lam harfindeki zülfe
Fotoğraf 252 Sami Efendi’nin talebelerinden Abdülkadir Saynaç’ın elif zülfeleri
Fotoğraf 253 Sami Efendi’nin talebelerinden Abdülkadir Saynaç’ın elif zülfelerinden detay Fotoğraf 254 Türkiye Cumhuriyeti’nin harf devriminden önce bastırdığı 1000 Türk Lirası Fotoğraf 255 İsmail Hakkı Altunbezer’ in elif zülfeleri
Fotoğraf 256 İsmail Hakkı Altunbezer’in Süheyl Ünver ile ilgili yazısı
Fotoğraf 257 İsmail Hakkı Altunbezer’in Süheyl Ünver ile ilgili yazısından elif zülfeleri Fotoğraf 258 Reisü’l- Hattatin Kamil Akdik’in yazısı
Fotoğraf 259 Kamil Akdik’in yazısının ikiye bölünmüş hali Fotoğraf 260 Kamil Akdik’in yazısındaki elif zülfesi detayı Fotoğraf 261 Reisü’l -Hattatin Hacı Kamil Akdik’in elif zülfeleri Fotoğraf 262 Ferid Bey’in Celî Dîvânî yazısının birinci yarısı Fotoğraf 263 Ferid Bey’in yazısının ikinci yarısı
Fotoğraf 264 Hicri 1378 tarihli besmele Fotoğraf 265 Besmele’nin beş adet zülfesi Fotoğraf 266 3. 4. ve 5. zülfeler
Fotoğraf 267 Birinci ve ikinci zülfeler
Fotoğraf 268 Mustafa Halim Özyazıcı’nın Celî Dîvânî müstakil harflerinde zülfeler
xxvii Fotoğraf 270 Yazıdaki son üç zülfe
Fotoğraf 271 Yazıdaki ilk dört zülfe
Fotoğraf 272 Feyhaman Duran’ın ud formunda Celî Dîvânîsi Fotoğraf 273 Besmele ve Hadisi Şerif
Fotoğraf 274 Hamid Aytaç 1348 hicri tarihli ‘’Rabbi gad ateyteni…’’ yazısı ve elif zülfeleri Fotoğraf 275 Hamid Aytaç’ın aynı yazısının 1370 tarihli halinde elif zülfeleri
Fotoğraf 276 Hamid AYTAÇ son dönem elif zülfelerine bir örnek Fotoğraf 277 İlk üç zülfe
Fotoğraf 278 Dairevi kısımdaki elif zülfesi Fotoğraf 279 Son iki elif zülfesi
Fotoğraf 280 Elif zülfesinin meyli (saat 10-11 arası) Fotoğraf 281 Noktasız başlayan elif zülfesi
Fotoğraf 282 Nokta ile başlayan elif zülfesi
Fotoğraf 283 Emin Barın’ın tarihsiz euzü besmelesi ve zülfeleri Fotoğraf 284 Emin Barın’ın Celî Dîvânî elif zülfeleri. Tarihsiz. Fotoğraf 285 Hüve’l-Baki yazısı
Fotoğraf 286 İki elif zülfesi
Fotoğraf 287 2. Elif Zülfesi Fotoğraf 288 1. Elif Zülfesi
Fotoğraf 289 Besmele Fotoğraf 290 Besmele detay Fotoğraf 291 4. ve 5. Zülfe Fotoğraf 292 2. ve 3. zülfe
xxviii Fotoğraf 293 1. Zülfe
Fotoğraf 294 Ali Alparslan’ın 1978 tarihli Celî Dîvânî sinde zülfeler Fotoğraf 295 Yazıda yan yana üç zülfe örneği
Fotoğraf 296 Fermanın genel görünüşü. Fotoğraf 297 Nişan satırından detay Fotoğraf 298 Yazının birinci sereni
Fotoğraf 299 Nişan satırındaki birinci serenin kavisini gösteren düz çizgi Fotoğraf 300 Nişan satırının sonundaki ikinci seren ve kavisi
Fotoğraf 301 Birinci satırdaki birinci seren Fotoğraf 302 Taceddin örneğindeki kef serenleri
Fotoğraf 303 ilk üç serenin daha detaylı görünümü
Fotoğraf 304 Serenlerin iç kavislerini gösteren detaylı görünümü Fotoğraf 305 İkinci seren
Fotoğraf 306 Birinci seren
Fotoğraf 307 Dördüncü seren Fotoğraf 308 Üçüncü seren
Fotoğraf 309 Beşinci seren
Fotoğraf 310 2. Bayezid beratında nişan satırı ve kef serenleri Fotoğraf 311 İkinci seren
Fotoğraf 312 Birinci seren
Fotoğraf 313 Üçüncü seren (Ra harfi ile kef sereninin tek hamle ile birleştirilmesi) Fotoğraf 314 I. Selim Beratı’nın genle görünümü
Fotoğraf 315 Beratın ilk satırı genel görünümü Fotoğraf 316 Birinci kef sereni
xxix Fotoğraf 317 Kef sereninin iç kavisini gösteren çizgi
Fotoğraf 318 İkinci ve üçüncü kef serenleri Fotoğraf 319 Serenin iç kavisini gösteren Fotoğraf 320 Beratın nişan satırı ve ilk iki satırı Fotoğraf 321 Nişan satırının detay olarak görünümü Fotoğraf322 Satırın sonundaki kef sereni
Fotoğraf323 Satırın ortasındaki kef sereni Fotoğraf 324 I. Selim(Yavuz) dönemi Fotoğraf 325 I. Süleyman(Kanuni) dönemi Fotoğraf 326 2. Selim Dönemi Beratı nişan satırı Fotoğraf 327 İki görev ifa eden seren
Fotoğraf 328 Birinci kef sereni
Fotoğraf 329 Kef Sereninin kalem kalınlığı
Fotoğraf 330 3. Murat Dönemi Beratı’nın birinci satır genel görünümü Fotoğraf 331 Birinci Uzun seren
Fotoğraf 332 Sondaki kef sereni çıkış hareketi
Fotoğraf 333 Nişan satırının sonundaki kef sereninin uzunluğu Fotoğraf 334 Divani kırması olan kef serenleri üçünün yan yana hali
Fotoğraf 335 İkinci satırdaki divani kırması ile düz karakterli kef serenlerinden üçüncüsünün eğim meylinin saat formu ile gösterimi
Fotoğraf 336 Beratın birinci satırı
Fotoğraf 337 Birinci satırda farklı uzunluklardaki serenler (üçüncü ve dördüncü serenler) Fotoğraf 338 İkinci satırdaki serenlerden bir tanesi (ikinci seren)
xxx Fotoğraf 339 Birinci satırdaki beş serenin iç kavislerini sarı çizgi ile gösteren çizimler
Fotoğraf 340 Nişan satırının detay görünümü Fotoğraf 341 Kef serenlerinin çıkış hareketi Fotoğraf 342 Kef sereninin eğimi
Fotoğraf 343 Kef sereninin saat formunda tam olarak eğimi Fotoğraf 344 Sultan İbrahim dönemi beratında nişan satırı detayı Fotoğraf 345 Satır sonunda ki kef sereni
Fotoğraf 346 Satır içerisindeki kef sereni
Fotoğraf 347 IV. Mehmed dönemi beratının nişan satırının genel görünümü Fotoğraf 348 IV. Mehmed dönemi beratının birinci satır genel görünümü Fotoğraf 350 Kef sereninin saat formunda eğim meylini gösteren çizim Fotoğraf 351 İkinci satırdaki kef sereni detayları
Fotoğraf 352 Beratın yedinci satırının genel görünümü Fotoğraf 353 Beratın yedinci satırında uzun serenler Fotoğraf 354 Yedinci satırdan uzun kef serenleri
Fotoğraf 355 İç kavisi gösteren çizgi kef sereninin saat formunda çıkış ve meyli Fotoğraf 356 Direkt aşağı meyil göstermeyen bir kef sereni
Fotoğraf 357 Nokta gibi çıkış Fotoğraf 358 Ok ucu gibi çıkış
Fotoğraf 359 Hemze formundaki kef serenlerinin aynı satırdaki farklı boyutlu halleri Fotoğraf 360 Beratın beşinci satırdaki genel görünümü
Fotoğraf 361 Birinci satırdaki beş adet serenin genel görünümü Fotoğraf 362 Beşinci satır başındaki üç seren kef sereni
xxxi Fotoğraf 363 Hemze formundaki kef sereni
Fotoğraf 364 4. Mehmed dönemi Hemze formundaki kef serenleri Fotoğraf 365 II. Süleyman dönemi hemze formundaki kef sereni Fotoğraf 366 Beratın üçüncü satırından kef serenleri detayı Fotoğraf 367 Beratın beşinci satırından kef seren detayları Fotoğraf 368 Altıncı satırda kef serenlerinin kavis detayları Fotoğraf 369 Üçüncü serenin kavis derinliği
Fotoğraf 370 Birinci serenin kavis derinliği Fotoğraf 371Beratın genel görünümü Fotoğraf 372 Beratın nişan satırı
Fotoğraf 373 Beratın nişan satırındaki kef sereni Fotoğraf 374 Beratın ikinci satırı genel görünümü
Fotoğraf 375 Beratın ikinci satırından kef serenleri detay Fotoğraf 376 Yan yana iki serenin yükseklik genişlik farkları Fotoğraf 377 İkinci seren
Fotoğraf 378 Hemze formunda birinci seren Fotoğraf 379 Üçüncü seren
Fotoğraf 380 İkinci satırdaki hemze formundaki kef seren Fotoğraf 381Nişan satırı sonundaki hemze formlu kef serenleri
Fotoğraf 382 Nişan satırı sonundaki hemze formlu kef serenlerinin orijinal boyutu Fotoğraf 383Yazı içerisinden en küçük boyutlu hemze formlu kef sereni (beratın orijinal boyutundan)
Fotoğraf 384 Üçüncü satır ilk kısmından detay
xxxii Fotoğraf 386 Üçüncü satır uzun kef serenleri detay
Fotoğraf 387 İkinci kef sereni Fotoğraf 388 Birinci kef sereni
Fotoğraf 389/a Beşinci satırın ilk yarısını gösteren detay Fotoğraf 389/b Kef serenlerinin iç kavisini gösteren çizgiler Fotoğraf 390 Beşinci satırdaki kef sereni örnekleri
Fotoğraf 391 Beşinci satırda, üçüncü serenin eğim meylini gösteren saat formlu daire Fotoğraf 392 Üçüncü serenin yüksekliğini gösteren dikey dikdörtgen
Fotoğraf 393 Dördüncü serenin yüksekliğini ve enini gösteren dikey dikdörtgen Fotoğraf 394 Beşinci serenin yüksekliğini ve enini gösteren dikey dikdörtgen Fotoğraf 395 Beratın altıncı satırından kef sereni detayı
Fotoğraf 396 Altıncı satırın ikinci kısmından kef sereni detayı Fotoğraf 400 Beratın ikinci satırından detaylar
Fotoğraf 401 Kef serenlerinin başlangıç noktalarından sonra düz bir karakterde inmediğinde gösteren çizgiler
Fotoğraf 402 Beratın üçüncü satırından kef serenleri
Fotoğraf 403 Beratın nişan satırı ile sayıldığında üçüncü satırından son kısmında iki kef sereni ve eğimleri
Fotoğraf 404 Beşinci satırdan kef sereni detayları
Fotoğraf 405 Beşinci satırından beşinci kef sereninin çıkışı dönüş ve bitiş halinin düz çizgi ile gösterimi
Fotoğraf 406 Beratın nişan satırından Celî Dîvânî detay Fotoğraf 407 Beratın nişan satırından kef sereni detayı
xxxiii Fotoğraf 409 Davet kısmı kef sereni
Fotoğraf 410 Davet kısmındaki kef sereninin iç kavisini gösteren çizgi Fotoğraf 411Nişan satırından detay
Fotoğraf 412 Kef sereninin çıkış hareketini gösteren detay Fotoğraf 413 IV. Mehmed dönemi
Fotoğraf 414 I. Abdülhamid dönemi
Fotoğraf 415 I. Mahmud dönemi sereni Fotoğraf 416 I. Mahmud dönemi serenleri
Fotoğraf 417 II. Süleyman dönemi Fotoğraf 418 I. Ahmed dönemi
Fotoğraf 419 II. Mahmud dönemi beratı ikinci satır detayı
Fotoğraf 420 II. Mahmud dönemi 1824 tarihli beratta düz karakterli birinci seren Fotoğraf 421 II. Mahmud dönemi 1824 tarihli beratta düz karakterli ikinci seren Fotoğraf 422 İkinci kef sereninin eğim meylini gösteren şekil
Fotoğraf 423 Davet kısmındaki hemze formundaki kef seren Fotoğraf 424 Kef sereni detay
Fotoğraf 425 Hemze formundaki kef sereni Fotoğraf 426 Şefik Bey in kef serenleri Fotoğraf 427 Dördüncü seren Fotoğraf 428 Üçüncü seren
Fotoğraf 429 hicri1277 tarihli bir berattan hemze formunda kef sereni örneği (Koyunoğlu Müzesi; sergi 8 adlı berat levhasından detay)
Fotoğraf 430 31 Mart 1865 tarihli sözleşmeye göre çıkarılan 11 mecidiye (10 sterlin, 250 frank) değerinde devlet eshamı
xxxiv Fotoğraf 431 Birinci satırdaki hemze formlu serenler
Fotoğraf 432 Birinci ve ikinci satırların son kısmındaki alt alta serenler Fotoğraf 433 Sami Efendi’nin yazısı olduğu düşünülen celi divani yazı Fotoğraf 434 Yazının ikinci kısmı
Fotoğraf:435 Yazının birinci kısmı
Fotoğraf:436 Hemze formundaki kef sereni
Fotoğraf 437 Ebubekir Nâsih efendinin olduğu düşünülen menşur Fotoğraf 438 Birinci satırdan detay
Fotoğraf 439 İkinci ve üçüncü serenler
Fotoğraf 440 Birinci hemze formundaki kef sereni Fotoğraf 441 Elif zülfeleri detay Fotoğraf 442 Elif zülfesi detay
Fotoğraf 443 İkinci satırda altınla yazılmış olan uzun kef serenleri Fotoğraf 444 Üçüncü satırdan iki uzun kef sereni detayı
Fotoğraf 445 İkinci seren Fotoğraf 446 Birinci seren
Fotoğraf 447 25 Muharrem 1303 tarihli elli kuruş Fotoğraf 448 Elli kuruştan kef sereni detayı
Fotoğraf 449 Yazının iç kısmına dâhil edilmiş dış hattına çıkarılmamış kef sereni Fotoğraf 450 1303 tarihli elli kuruşta hemze formundaki kef serenleri
Fotoğraf 451 2. Kef sereni Fotoğraf 452 1. Kef sereni
xxxv Fotoğraf 454 Sami Efendi’nin kef serenlerinin yazıya olan eğimi detay kef
Fotoğraf 455 Sami Efendi’nin Hutut-ı Mütenevviası’nın birinci kısmı Fotoğraf 456 Sami Efendi’nin Hutut-ı Mütnevviası’ndan kef sereni detayı Fotoğraf 457 Kef sereninin tek başına görünümü
Fotoğraf458 Hemze formundaki tam kalem seren
Fotoğraf 459 Hemze formundaki serenin 1/3 oranındaki kalemle olan hali Fotoğraf 460 Koyunoğlu müzesinden 1311 tarihli berattan nişan satırı Fotoğraf 461 Kef sereni detayları
Fotoğraf 462 Aziz Efendi’nin ‘’tehassantü’’ duası Fotoğraf 463 Kef serenleri
Fotoğraf 464 Yard. Doç. Hüseyin Öksüz arşivinden Abdülkadir Saynaç’ın Celî Dîvânî örneklerinden biri
Fotoğraf 465 Abdülkadir Saynaç’ın Celî Dîvânî örneğinde kef serenleri Fotoğraf 466 İkinci kef sereni
Fotoğraf 467 Üçüncü kef sereni
Fotoğraf 468 ‘’Türk Tütünleri Osmanlı Anonim Şirketi’’ yazısı ve hemze formundaki kef serenleri
Fotoğraf 469 Boğaziçi’nde İstinye Tamir Havuzları ile Destgahları Osmanlı Anonim Şirketinin 8 Temmuz 1911 tarihli hamiline ait beş hisselik kurucu hisse senedinden detay
Fotoğraf 470 20. yüzyılın ilk çeyreğinden 1911 tarihli kef sereni Fotoğraf 471 Osmanlı Anonim Lastik Şirketi’nden kef serenleri detayı Fotoğraf 472 Kef serenlerinin detay görünümü
Fotoğraf: 473 İkinci seren Fotoğraf:474 Birinci seren
xxxvi Fotoğraf 475 ‘’Dersaadet Tramvay Şirketi’’ yazısında ters kef sereni
Fotoğraf 476 Ters olarak yazılmış kef sereni detayı
Fotoğraf 477 28 Ağustos 1332 Rumi tarihli 1920 tarihli Eskişehir hisse senedi Fotoğraf 478 Yazının göbek kısmı Celî Dîvânî
Fotoğraf 479 Hemze formundaki kef serenlerinin detayı
Fotoğraf 480 Cumhuriyet döneminde 1925 tarihli bin lirada ‘’ kanun-u evvel’’ kelimesinde hemze formunda kef sereni
Fotoğraf 481 Kef harfinin hemze formundaki sereni
Fotoğraf 482 ‘’Elde altın bileziktir...’’ yazısında yan yana kef serenleri
Fotoğraf 483 İsmail Hakkı Altunbezer’in Süheyl Ünver ile ilgili yazısında kef serenleri Fotoğraf 484İsmail Hakkı Altunbezer’in yazısındaki kef serenlerinin detayları
Fotoğraf 485 İkinci kef sereni Fotoğraf 486 Birinci kef sereni
Fotoğraf 487 Kamil AKDİK’İN 1. hutut-ı mütenevvia levhasının Celî Dîvânî kısmı Fotoğraf 488 Kamil AKDİK’İN ikinci hutut-ı mütenevvia levhasının Celî Dîvânî kısmı Fotoğraf 489 Hamid Aytaç’ın Kamil Akdik’i takliden yazdığı 1384/1964 tarihli hutut-ı mütenevvia levhasının Celî Dîvânî kısmı
Fotoğraf 490 Kamil Akdik’in birinci hutut-u mütenevviasındaki kef sereni Fotoğraf 491 Kamil Akdik’in ikinci hutut-u mütenevviasındaki kef sereni
Fotoğraf 492 Hamid Aytaç’ın Hutut-u Mütenevviasındaki kalem kalınlığını gösteren kef sereni
Fotoğraf 493 Hamid Aytaç’ın Kef Sereni
Fotoğraf 494 Ferid Bey’in Celî Dîvânî yazısının birinci yarısı kef sereni Fotoğraf 495 Meşk murakkaındaki müstakil harflerinde kef harfi ve sereni
xxxvii Fotoğraf 496 Kef sereni detay
Fotoğraf 497 Bedevi Dirani’nin yazılarından birinden Celî Dîvânî detay Fotoğraf 498 Bedevi Dirani’nin yazılarından birinden Celî Dîvânî detay
Fotoğraf 499 Hamid Aytaç’ın 1967 tarihli ‘’Rabbi Gad Ateyteni…’’ yazısında besmele kısmındaki kef serenleri
Fotoğraf:500 2. Kef sereni Fotoğraf 501 1. Kef sereni
Fotoğraf 502 18. yüzyıl serenlerinden dikey karakterli bir seren Fotoğraf 503 ‘’Bu da geçer ya hu’’ kef sereni
Fotoğraf 504‘’Gel keyfim gel’’ Kef sereni Fotoğraf 505‘’gel keyfim gel’’de kef sereni
Fotoğraf 506‘’ve hüve ala külli şeyin Kadir’de kef sereni Fotoğraf 5073. selim dönemi kef sereni Fotoğraf 508 Emin Barın kef sereni
Fotoğraf 509 Hamid Aytaç kef sereni Fotoğraf 510 Mehmed İzzet Efendi kef sereni Fotoğraf 511 Hamid Aytaç kef sereni
Fotoğraf 512 Fotoğraf 512 Kanuni Sultan Süleyman ait beytin celi divani hali Fotoğraf 513 İkinci seren
Fotoğraf 514 Birinci Seren
Fotoğraf 515 Ereğli Şirketikef sereni
Fotoğraf 516 Taceddin örneğinden kavisi en az olan kef sereni
xxxviii Fotoğraf 518 Şefik Bey’in Tehassantü duasındaki ilk kef sereni
Fotoğraf 519 Ebubekir Nâsih Efendi’nin olduğu düşünülen kef sereni
Fotoğraf 520 Aziz Efendi’nin Tehassantü duasındaki iki farklı uzun seren formundan birincisi
Fotoğraf 521 Aziz Efendi’nin Tehassantü duasındaki iki farklı uzun seren formundan ikincisi Fotoğraf 522 Mehmed İzzet Efendi’nin meşk murakkaındaki kef serenlerinden bir tanesi Fotoğraf 523 1911 tarihli bir hisse senedinde kef sereni
Fotoğraf 524 Ereğli Şirketi’’ yazısındaki tamamıyla stilize kef sereni Fotoğraf 525 Sami Efendi’nin hutut-ı mütenevviasındaki kef sereni
Fotoğraf 526 Sami Efendi’nin talebesi olan İsmail Hakkı ALTUBEZER’deki kef serenleri Fotoğraf 527 İsmail Hakkı ALTUNBEZER’ in başka bir kef sereni
Fotoğraf 528 Sami Efendi’nin talebelerinden Kamil AKDİK’İN birinci hutut-ı mütenevviasındaki kef sereni
Fotoğraf 529 Kamil AKDİK’in aynı metni yazdığı ikinci hutut-ı mütenevvia örneğindeki kalem yakınlıkları aynı olan kef serenlerindeki en boy farkları
Fotoğraf 530 Abdülkadir Saynaç’ın kef sereni
Fotoğraf 531 Halim Özyazıcı’nın hocası Ferid Bey’in kef sereni
Fotoğraf 532 Ferid Bey’in Celî Dîvânî öğrencisi Halim Özyazıcı’nın meşk murakkaında müstakil harfler olarak yazdığı sayfadaki tercih ettiği kef sereni
Fotoğraf 533 Emin Barın’ın kef sereni Fotoğraf 534 Ali Alparslan’ın kef sereni
1 1.GİRİŞ
1.1 Konunun Tanımı ve Önemi
Medeniyet tarihinde İslam dininin ortaya koyduğu kendine özgü bir medeniyet tasavvuru olması sebebiyle dini ve sosyal gereksinimlerin şekillendirdiği sanat türleri içerisinde yazı (Hüsn-i hat ) sanatı İslam dininin şiarı olması ve kendini betimlemede ifade aracı olması bakımından müstesna bir yeri haizdir.
Sanat dalı olarak hat sanatı, İslam estetik dünya görüşünün zirve noktasını meydana getirmekte, tabiatta alınabilecek örneği bulunmamaktadır. Sonradan çıkmış sanat akımlarının etkisi altında kalmamıştır. Olanca asaleti, vakarı ile yaşamış ve halen de yaşamaya devam eden, on beş asırlık bir çınar olarak dimdik ayakta olan ve çağlara meydan okuyan bir sanat türüdür. Sözlük anlamı itibariyle Arap alfabesine (kuran alfabesi olarak ifade edilmesi daha uygundur) göre çift “t” ile yazılan Hatt kelimesi; ‘’çizgi çekmek, sınır koymak, yazı yazmak, işaret koymak’’ gibi anlamlara gelir. Fakat bu manaların yanında başka anlamları da bünyesinde barındıran bir kelimenin önüne ‘’hüsn’’ kelimesi de gelerek birlikte bir tamlama oluşturmasıyla özel bir ada kavuşan müstesna bir sanattır.
Arap harfleri ile yazı yazmak sanatı olarak tanımlandığında, kısır bir tanımlama olarak kalacak, Kuran alfabesinin harfleriyle tanımlanması daha uygun bir ifade olacak hüsn-i hat sanatının İslam kaynaklarındaki en özlü tarifi konunun mütehassıslarınca “Hüsn-i Hat, cismani aletlerle vücuda getirilen ruhani hendesedir’’ cümlesiyle yapılmıştır (Derman, 1997: 427).
İslamiyet’te yalnızca fikri ifadeleri anlatmaya yarayan bir araç olmakla kalmayan vakar, azamet, inCelî k, sadelik, yalnızlık, haşinlik gibi insanî duyguları ifade ve tasvir eden özelliği dolayısıyla yazı sanatı, yukarıda yapılan tarife uygun bir estetik anlayış çerçevesinde asırlardır geliştirilerek devam ettirilmiştir.
Şekil itibariyle temeli Arap harflerine dayanan bu sanat, Kur’an-ı Kerim’in ve hadislerin (peygamber sözlerinin) yazıyı öğrenmeyi teşvik etmesinin yanı sıra dünyanın hiçbir alfabesinde görülmeyen çizgisel bir kıvraklığa sahiptir. Arap harflerinin kelimenin başında, ortasında ve sonunda farklı şekillerde yazılabilme imkânına sahip olması sebebiyle estetik boyutta gelişerek İslam sanatı hüviyetini kazanmıştır (Tüfekçioğlu, 1999: 269).
İslam yazısının gelişmesinde ve Türk- İslam Medeniyeti’nin sembolü haline gelmesinde, İslam devletlerinde âlim ve sanatkârı korumanın ve desteklemenin devlet
2 geleneği haline gelmesinin katkısı oldukça büyüktür. Bu gelenek doğrultusunda halifeler, sultanlar, vezirler ve zenginler vakıflar kurarak geleceğe ışık tutacak kalıcı abidevi eserlerin yaratılmasında öncülük etmiş, çevrelerinde yüksek seviyede sanat muhitleri oluşturmuşlardır (Serin, 1998: 22). Arap alfabesinin bünyesinde taşıdığı estetik imkânlar ve devlet büyüklerinin desteklerinin yanı sıra hat sanatının gelişmesinde bir diğer etken de sanatkârların şahsi gayretleri ve daima yenilik arama çabaları doğrultusunda güzele ulaşma hedefleri olmuştur (Tüfekçioğlu, 1999: 269).
İslam dünyasında hat sanatında ilk olarak İbn-i Mukle (ö.328/940) daha sonra İbn-i Bevvab (ö.413/1022) adları ile bilinen sanatçılar tarafından yazı, güzel yazılma tekniğiyle ele alınmıştır. Amasyalı bir Türk olan ve Musta’sım zamanında Abbasilerin başkenti Bağdat’ta yasayan Yakut el-Musta‘sımî (ö. 698/1298) Aklam-ı Sitte denilen Sülüs, Nesih, Reyhanî, Muhakkak, Tevkî ve Rikâ’ adlarıyla bilinen hat çeşitlerini belli esaslara bağlayarak, hat sanatının yazılış kaidelerini tespit etmiştir. Onun ortaya koyduğu hat sanatındaki anlayış kendisinden sonra talebeleri tarafından İslam dünyasına yayılmıştır (Anonim,“Hat”, 1985: 1230-1231).
İki yüzyıl sonra, yine Amasyalı olan Şeyh Hamdullah (ö.926/1520),Yakut’un yazılarını yeniden ele alarak, hat sanatında yeni bir çığır açmıştır. Böylece Yakut üslûbu devrini tamamlamış ve İstanbul’a taşınan hat sanatında Şeyh Mektebi hâkim olmuştur. Kendisinden sonra gelen hattatları tesiri altına almış olan Şeyh Üslûbu, Türk Hat Sanatı Tarihi’nde 150 yılı aşan bir süre etkisini hissettirmiştir. XVII. yüzyılın ikinci yarısında yetişen Hafız Osman (ö.1110/1698) ise Şeyh Hamdullah’ın yazılarını yeni bir süzgeçten geçirerek, kendi zevk anlayışını ve sanat gücünü katarak yeni bir üslûp ortaya koymuştur. Böylece hat tarihinde Şeyh Üslubu yerini Hafız Osman Üslûbu’na bırakmıştır. Hafız Osman’dan bir asır sonra gelen İsmail Zühdi (ö.1221/1806) ve kardeşi Mustafa Rakım (ö.1241/1826) ise Hafız Osman’ın yazılarından ilham alarak kendi şivelerini ortaya koymuşlardır. Özellikle Mustafa Rakım Sülüs, Nesih yazılarında olduğu gibi Celî Sülüste de gerek harf gerekse istif mükemmeliyetiyle bütün hat üstatlarının zirvesine çıkmıştır (Derman, 1999: 429-430). Bütün İslam âleminde yazıyı en güzel yazan, işleyen ve ayrı bir tavır vererek çeşitli mektepler halinde kemale eriştirenler Osmanlı Türkleri olmuşlardır. Hat sanatı, Osmanlılarda XVI. yüzyıldan itibaren yabancı tesirlerden kurtularak esaslı bir mektep halini almak suretiyle Türk sanatı hüviyetini kazanmıştır (Rado, 1982: 61). XVI. yüzyıl Osmanlı Devleti’nin parlak devridir. Osmanlı coğrafyasında ve özellikle merkezi olan İstanbul’da bütün sanat kolları gelişmiş ve en olgun eserlerini vermişlerdir. İstanbul Türkler tarafından fethedildikten sonra diğer sanat dalları yanında hat sanatının da merkezi olmuş ve bu sanat, yüzyıllarca
3 İstanbul’dan sesini duyurmuştur (Rado, 1982: 83). İstanbul’un hat sanatındaki eşsiz yerini, İslam âleminde sürekli dile getirilen şu meşhur söz tescil etmektedir: “Kur’an-ı Kerim Hicaz’da nâzil oldu. Mısır’da okundu. İstanbul’da yazıldı” (Derman, 1999: 431).
İslam dünyasında hat sanatının eğitim ve öğretimi diğer sanat dallarında olduğu gibi köklü bir disiplin içerisinde geleneksel usul ve kaidelere bağlı kalınarak usta-çırak ilişkisi çerçevesinde kişiye özel “meşk usulü” ile yürütülmüştür. Hattat olmak için üstat seviyesine erişmiş bir hattattan ders almak lazımdır. Hat eğitiminde kendi kendini yetiştirme usulü, hataya açık ve verimsiz olduğu gibi uzun bir zamana yayılacağından benimsenmeyen bir yoldur. Ayrıca sanat yeteneğinin kısa zamanda disiplin altına alınması ve gelişmesi, geleneksel usulde yetişmiş bir hat üstadının meşk usulü eğitimiyle daha kolay olmaktadır (Serin, 2004: 372-373).
Hattat olmak için bir hat üstadından alınması gereken dersin ne kadar sürdüğü bilinmemekle beraber talebenin hat sanatını öğrendiği kanaati belirdiği zaman sona erdiği hattat biyografilerinden anlaşılmaktadır. Yetenekli talebeye bazen birkaç yılda icazetname verildiği gibi derse başladıktan yedi-sekiz yıl sonra icazetname alabilen öğrenciler de görülmüştür. Bu eğitimin sonunda hat sanatında belli bir seviyeye gelmiş, yeterli bilgi, beceri ve liyakati elde etmiş talebeye sanatında eser vermeye, yazdığı eserin altına imzasını koymaya ve talebe yetiştirmeye hak kazandığına dair izin belgesi mahiyetinde bir icazetname verilir. Böylece hat sanatı bir usta daha kazanmış olur (Rado, 1982: 9).
Osmanlı döneminde sarayın destek ve himayesiyle büyük ilgi gören hat sanatı, İstanbul’un Fethi’nden günümüze kadar resmi müesseselerde olduğu gibi vakıf kurumlarında da geleneksel metotla yani meşk usulüyle yürütülmüştür (Serin, 2004: 372). Osmanlı’da talebeler hat sanatıyla ilk kez sıbyan mekteplerinde karşılaşmaktaydılar. Buralarda daha ziyade yazıyı tanıma, bir parça ölçülü ve güzel yazabilme amacı söz konusuydu. Ayrıca, halka açık olan bu sıbyan mektepleriyle aynı seviyede olan fakat saray erkânının çocuklarının okuduğu şehzadegan mekteplerinde de hat dersleri verilmekteydi (Tüfekçioglu, 1999: 276). Tamamen sanat eseri verme ve sanatkâr yetiştirme amacına yönelik çalışan hattatlar, daha çok Dîvân-ı Hümâyûn, Enderun-i Hümâyûn, Galata Sarayı, Muzıka-yı Hümâyûn gibi resmi veya medrese, mektep gibi vakıf öğretim kurumlarında hat eğitimi ve öğretimi vermekteydiler. Hat sanatkârları okullardaki görevleri dışında da kendi evlerinde ya da zenginlerin konaklarında hem halka yönelik umumi hem de belli talebelere dönük özel dersler verip, hattat yetiştirmişlerdir. Okullarda ve konaklarda ders veren sanatkârlar buna mukabil bir miktar ücret almalarına rağmen halka yönelik derslerden hiçbir zaman ücret almamışlardır (Tüfekçioğlu, a.g.m: 277.). Aynı şekilde bazı külliyelerde “Meşk-Hâne” veya “Yazı Odası”
4 olarak adlandırılan ve yazı meşkine tahsis edilen bir hücrenin bulunduğu, muallim olarak haftanın belirli günlerinde buraya gelerek ders veren hattatların da ücret aldıkları bilinmektedir (Derman, 1997: 494).
Hat sanatı tarihine baktığımızda, yazı çalışmaları daha ziyade ücrete tabi olmaksızın, Enderun, Dîvân-ı Hümâyûn gibi devlet mektepleri ile vakıf kuruluşları bünyesinde yürütülmüştür. Bunun yanı sıra hat sanatçılarının özel mekânlarında da bu sanata gönül vermiş kişiler yetiştirilmiştir. Yazı çalışmaları, 20. yüzyılın baslarına kadar bu şekilde devam etmiştir. II. Meşrutiyet sonrası başlatılan yeni eğitim çalışmaları kapsamında; Hat, Tezhîb, Cilt, Minyatür gibi sanatların bir okul bünyesinde toplanması kararıyla 6 Recep 1332 (31 Mayıs 1914) tarihinde “ Medresetü’l- Hattatin” adıyla yeni bir okul açılmıştır (İbnülemin, Son Hattatlar: 4 -5; Erbas, 1994: 147.). Medresenin kuruluş yönetmeliğinde, derslerin ücretsiz olduğu, Hat derslerinin yanı sıra Tezhîb ve Teclid derslerinin de verileceği, eğitimin sınıf usulünde yapılmayacağı, mezuniyetin öğrencilerin yeteneklerine paralel olarak hocalarınca değerlendirileceği, kabiliyetli ve başarılı örgencilere diploma verileceği gibi medrese eğitim-öğretim amacına yönelik birçok husus yer almaktadır.
Hat ve Tezhîb, Teclid gibi kitap sanatlarını unutulmaktan kurtarma adına açılan bu medrese, faaliyetlerine 1924’te medreselerin kapatılmasına kadar “Medresetü’l-Hattatin” adı altında devam etmiştir. Medreselerin kapatılmasından kısa bir süre sonra bir sanat okulu olarak değerlendirilerek çalışmalarına “Hattat Mektebi” adı altında tekrar başlamıştır. 1928 tarihli Harf Devrimi’nden sonra “Arap harflerinin terki sebebiyle mana ve gayesi kalmamıştır” gerekçesiyle kapatılan mektep daha sonra “Şark Tezyini Sanatları Mektebi” adı altında çalışmalarına başlamıştır. Kısa bir süre sonra adı “Türk Tezyini Sanatları Mektebi” olarak değiştirilmiş ve nihayet 1936 yılında Güzel Sanatlar Akademisi bünyesine dâhil edilmiştir (Erbaş, 1994: 148).
Günümüzde hat sanatı eğitimi başta Güzel Sanatlar Fakülteleri’nin Geleneksel Türk Sanatları Bölümleri olmak üzere İlahiyat Fakülteleri, İmam Hatip Liseleri gibi resmi kurumların yanı sıra birçok hat sanatkârının sahibi bulunduğu şahsi atölyelerinde meşk usulüyle geleneğe uygun usulde devam ettirilmektedir. Milli eğitim bakanlığına bağlı Halk Eğitim Merkezleri ve İl Kültür Müdürlüklerinin yanı sıra, vakıf ve dernek türü özel kurumlarda da Hat, Tezhîb, Minyatür gibi sanat dallarına yönelik kurslar düzenlenmektedir. Böylece nesilden nesile usta- çırak ilişkisi çerçevesinde sağlam temeller üzerine bina edilerek eğitim ve öğretimine devam edilen hat sanatı, gerek Güzel Sanatlar Fakülteleri gerekse şahsi gayretler sayesinde Türk-İslam kültür ve medeniyetindeki yerini hala muhafaza etmektedir.
