Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi

----'"A~.~Ü~•..!.T.!!Jür!..!k~iy~a~tL!A~ra!!lş!.!!tl~rm!!!..!!1al!.!!a.!..!rı,-!E"-!n!.2s~tit~ü!.::!'siı~'~D~er!..Eg,!.Sjs~i-"S~aı2yl,-,ıc:!4,--E~r!..!z:.!!1I.!..!ru~m~20~Oc!O:..-..

--=-13-DOCU ANADOLUACIZLARıNDAİsİM YAPIMEKLERİ

Semra ALYILMAZ'

Görevli dil ögelerini temsil eden gramer morfemlerinin bir kısmı, kök veya köken halindeki anlamlı dil ögeleri ile birleşerek, müstakil anlamlı dil ögelerini temsil eden gövdc halindeki lügat morfemlerini (kavram işaretlerini) oluştururlar.Bu sebeple bu gramer moncmlcrine (görevli dil ögelerine)yapımekleriadıverilir."

Türk lehçe,şiveveağızlarının yapısı, tarihı gelişimi, ve bugünküdurumları

da gözönünde bulundurularakyapımeklcri, gcnelde dört grupta incelcnir:

ı

-

İsimden isimyapım eklcri 2-İsimdenfiil yapımeklcri 3- Fiildcn hil yapımekleri 4- Fiilden isimyapımeklcri

DoğuAnadoluAğızları'nda kullanılanisim yapım ekleri (isimden isim

yapımekleri ve fiilden isim yapımekleri), Türk lehçe, şive veağızlarının hepsiylc temeldeaynıözelliklere sahiptir. DoğuAnadoluAğızları'nda kullanılansöz konusu

gramer morfemlerinin Türkiye Türkçesi'nde oldukça az kullanılanları, hiç

kullanılmayanlarınıvcya fonctikdeğişmelcre uğrayanları aşağıdaörnekleriyle birlikte dikkatleresunulacaktır:

1· İsimden isim yapım ekleri

1.1. /+Aclff/: Doğu Anadolu Ağızları'nınhemen hemcn hepsinde

kullanılan işlek bir ektir. Küçüitme, miktar, durum bildiren kavram işaretleri yapmaktadır.

örnek:az+acıb KİA

yımış+acubEYA

**

bk:. GEMALMAZ, Efrasiyap, STandart Türkıye Türkçesi (STT) 'nin Formanlarının Enforrruıtif Değerleri ve Bu Degerlerin İhtiyaçHalinde Bu Dilin GelişimineMuhtemel Etkileri, Erzurum, 1982; ALYILMAZ.Cengiz, Orhun Yazıtlarının Söz Dizimi, Erzurum,

-14-

s.

Alyılmaz:Do!!u AnadoluAğızlarında İsim YapımEkleri

L.2. 1+Açı: İ şiek degildir. Örnek:parJ:ı+açKİA, VİA 1.3. I+begi!: İşlek değildir.

Örnek: yan+begiKİA

1.4. 1+c

AtJI:

İşlek bir ektir. Örnek: guş+ca1} KİA,BA

1.5. l+ceMe!: İşlekbir ektir.

örnek: güzel+ceme EA, EYA,KİA, VİA

sessüz+ceme EYA güzel+ceneKİA,lA bele+ceneKİA,lA

1.6.1+ceyh/: İşlekbir ektir.

Örnek :büyü(k)+ceyh, dcmin+ceyh BA, lA,KİA, vİ 1.7. l+ocllaU/: İşlekdegildir.

Örnek: az+ıcllaJ:ıEYA an+cllaJ:ı KİA,lA

bun+cılahEY A 1.8. l+cInAb/:İşlekdegildir.

Örnek:an+cınaJ:ı KİA,lA 1.9. l+cUcAb/:İşlekdegildir.

Örnek:an+cıca!ı KİA,lA

şun+cucal}EYA bun+cuca1} EYA

1.10. l+dUI

«

I+LU/): İşlekbir eklir.

Örnek: namus+duKİA,BA, lA

us+duKİA,BA, lA güj+düKİA,BA, lA

1.11. l+dlJtll

«

1+IUK/): İşlekbir ektir.

--1lA~,Ü!!."' - 'T!jiı!!!"r~ki!!v1!!atuA~r}!al!şt!Iır!!!m~al!.!!a!.!rı...!E:<.!!n~stl!!it~üs~üL..!D!.!e'-!.jrg~is!!.!.i--,S:!J!a'-I.YI!...2ı!..:!4:-E!:;'r~z~ur~u!.!!m!..:2~O~OO~

--=-15-guş+dub KİA,SA, lA göz+dühKİA,lA diz+dihKİA,lA 1.12. /+01/

«

/+11/):İşlekbir ektir.

örnek: deligan+nıKİA,BA, lA 1.13. /+rI!

«

/+11/): İşlekbir ektir.

Örnek: tür+rüKİA,SA, lA

bHriKİA,BA, lA

1.14. /+0/: İşlek bir ektir.Şahıs adlarındanveyakın akrabaadlarından sevgi, samimiyet ve küçültme bildiren isimler yapmaktadır. Bu türkullanımlarda anlamlıdil ögesininyapısında değişiklik (kısalma) olduğudikkati çeker.

Örnek: ab+o (Abdullah)KİA,EA, lA ef+o (Efrasiyap) EA

el+ o (Alaattin)KİA,EA

an+o(anneciğim) KİA,EA BA, lA

1.15. /+ocİ/: İşlek değildir. Şahıs adlarındanve yakın akrabaadlarından sevgi, samimiyet ve küçüItme bildiren isimler yapmaktadır. Bu türkullanımlarda anlamlıdil ögesininyapısındaönemlideğişiklik (kısalma) olduğudikkati çeker.

Örnek: fad+oci(Fatmacığım) EA

1.16. /+oç/:İşlekolarakkullanılmayanbu ek deşahıs adlarından veyakın akrabaadlarındansevgi, samimiyet ve küçültme bildiren isimleryapmaktadır.Bu tür

kuııanımlarda anlamlı dil ögesinin yapısındaönemli değişiklik (kısalma) olduğu

dikkati çeker.

Örnek: bül+oç(Bülentçiğim)EA

cf+oç(Efrasiyapcığım, Efendiciğim)EA ei+oç (Alaallincigim)KİA,EA

1.17. /+Uz/

«

/+dlz/): İşlekbirektir. Örnek: gün+üzKİA,lA

-16- S.Alyılmaz:Dogu AnadoluAl!.ızlarında İsim YapımEkleri

2- Fiildeo isim yapım ekleri

2.1. /-A+/: İşlekdegildir.

Örnek: kes- eKİA sap-aKİA

2.2. /-AcA+/: İşlekbir ekdeğildir. Örnek: as-acaKİA,AA, lA

bil- eee EA

2.3. /-Atl+/« /-AK+/): Oldukça işlek bir ektir. Örnek: gaç- abKİA,EA, lA, AA

gor~-ah K.İA, EA, lA, AA isde-hKİA,EA, lA, AA

2.4. /-AlIG+/ « /-elek+/):İşlekbir ek degildir. Örnek: çol}-aligKİA

2.5. /-AmAş+/ « /-AmAç+/):İşlekbirekdeğildir. Örnek:dön-emeşK.İA,EA, lA

bul-amaçKİA,EA, lA, AA

2.6. /-A0Atl+/ « /-AoAK+/): İşlekbirektir.

örnek: deg-enegKİA,lA ek- enegEYA yığ-an~ KİA,lA

2.7. /-baş+/ « /-baç+/):İşlekbirekdeğildir. Örnek:dolan-baş KİA,lA

gizlen-baş KİA

2.8. /-çl+/ « /·(I)Cl+/): İşlekbir ekdeğildir.

örnek:guzla-çıEYA

2.9./-GAo+/ « /-KAo+/): İşlekbirektir.

Örnek:çalış-ganKİA,EYA

2.10. /-GAş+/ « /·GAç+/): İşlekbir ektir.

~Ao:...!.Ü,=,-:''c.lTJ!ü.!]rk~iy!:.!!a.LtAt!jr!]!a!,!st!..!:ır!!!ffi.!!.!al.!!.!ar!l.\~E!!Jns!.!lti.!.!!tü~süi..!D!!.!e:!.irgıı..!.is~i--"S!.!!.ay!.!.l..!:ı4:!...22E~rz::.!!u.!...!ru!..!!ın!.-'2~O~OO!..-

--=-17-süz-geş KİA,EYA

2.11. /-Glş+/

«

/-Glç+/):işlekbirekdegildir.

Örnek:daI-gış KİA,EYA

2.12. /.oij+/

«

/-oK+/): İşlekbir ektir. Örnek: boya-bKİA,lA

gat-ıl] KİA,lA gop-utı KİA,lA, EA yan- li] KİA, lA, AA, EA aç-ıb KiA, lA, AA, EA

2.13. /-mUG+/

«

/-mIK+/): İşlekbirekdegildir.

Örnek: kes - mügKİA,lA

2.14. /_°0+/:İşlekbirckdeğildir.

Örnek: sağ-ın KİA,lA, AA, EA, yığ-ın KİA, lA, AA, EA,

2.15. /_oş+/

«

/-ooç+/):İşlekbirekdeğildir.

Örnek: gorb-uş KİA,IA,EA

2.16. I_OyIJ+/

«

/_oK+/): İşlekbir ektir. Örnek: del-iyhKİA,IA

dön- üyh KİA,lA kes- iyh KİA,lA

-

ı8-

s.

Alyılmaz:Dol!u AnadoluAğızlarında İsim YapımEkleri

SONUÇ

Standart Türkiye Türkçesi'ndeolduğu gibi, Doğu AnadoluAğızlan'ndada

bazıgramer morfcmleri (isimden isimyapımekleri ve fiildenısim yapımekleri) kök veya köken halindekianlamlıdil ögeleri ilebirleşerek,müstakilanlamlıdil ögelerini temsil eden gövde halindeki isim soylu lügaı morfemlerini (kavram işaretlerini)

oluştururlar.

KI8ALTMALAR

AA: Ağrı

ili

Ağızları BA: BulanıkAğzı

EA: Erzurumİli Ağızları

EYA: Er7jncan ve YöresiAğızları

lA: Iğdır Ağzı

KİA: Karsİli Ağızları VA: Vanİli Ağızları

BİBLİYOGRAFYA

CAFEROOLU, Ahmet,DoğuilleriAğızlarındanDerlemeler, Ankara, 1995, ÇEBİ, Yılmaz, Bulanık Ağzı, AÜ Lisans Tezi, Erzurum, 1972.

çİFrçİ, Muhacir,Ağrı(Merkez) ve YöresiAğzı, F.Ü. Lisans Tezi,Elazığ, 1986. DEMİREL,Tuncer,IğdırAzeriAğzı,AÜ Lisans Tezi, Erzurum, 1970.

DİNÇER, Faruk,Muş Ağzı,DTCF Lisans Tezi, Ankara,]969. ERCİLASUN,Ahmet R,Kars iliAğızları,Ankara, 1983.

GEMALMAZ, Efrasiyap,Erzurum

ili

Ağızları,3 cilt,Erzurum,1978.

GüLENSOY, Tuncer,DoğuAnadolu Osmanlıcası,Ankara ,1986.

---,,"A~.~Ü.:....'T'!cü!!..!·r..2kiıı·y.!!.at~A~rW!a;uşto!..!lr.!!m!.!!a~la!.!..rı!..!E~n.2sll'tituıü~sU;!..!'D~e'-!.r...gi~si,--,S~a!.IyJ..I~14~E~rz~u~ru!!..!m~20!!!O!l;!O

-=-19-KARAHAN, Leyla, AnadoluAğızlarımn Sınıflandırılması, Ankanı, 1996. KüçüK, Hatice, Sivas Ağzı,DTCFLisans Tezi, Ankara, 1970.

OLCAY, Selahattin, ErzurumAğzı,Ankara,1966.

SAGIR, Mukim, Erzincan ve YöresiAğızları, Ankara, 1995.

YILMAZ, Naif,Muş Malazgirı Ağzı,AÜ Lisans Tezi, Erzurum, 1968.

ZüLFİKAR, Hamza,IIVan Gölü ve Çevresi AgızlarınınÖzeIlikleri", Ankara ,1978,