Cilt: 10 Say : 2 2007
*K r kkale Üniversitesi, Di Hekimli i Fakültesi, Periodontoloji Anabilim Dal , KIRIKKALE. **K r kkale Üniversitesi, T p Fakültesi, T bbi Biyoloji ve Genetik Anabilim Dal , KIRIKKALE.
***K r kkale Üniversitesi, Di Hekimli i Fakültesi, Oral Diagnoz ve Radyoloji Anabilim Dal , KIRIKKALE.
S GARA ÇEN VE ÇMEYEN KRON K PER ODONT T SL
HASTALARDA KL N K BULGULAR VE ÜPHEL PER ODONTAL
PATOJENLER N MULT PLEKS PZR LE BEL RLENMES
CLINICAL FINDINGS IN SMOKERS AND NON-SMOKERS WITH
CHRONIC PERIODONTITIS AND THE DETECTION OF PUTATIVE
PERIODONTOPATHOGENS BY MULTIPLEX PCR
Ebru Olgun ERDEM R* Beyza SAYIN** Serhat DEM RER*Rana NALÇACI*** Melda MISIRLIO.LU***
ÖZET
Amaç: Sigara kullan m , periodontal hastal klar n ba lamas nda ve
ilerlemesinde önemli çevresel risk faktörüdür. Bu çal mada sigara kullan m n n kronik periodontitisli hastalarda klinik parametreler ile mikrobiyolojik profil üzerine etkisinin multipleks Polimeraz Zincir Reaksiyonu (PZR) ile de'erlendirilmesi amaçlanm t r.
Gereç ve Yöntem: Ara t rma, ya lar 29-51 aras nda de'i en
(ortalama ± SD, 39.6 ± 6.1), 17 gönüllü sigara içen ve ya lar 28-62 aras nda de'i en (ortalama ± SD, 43.1 ± 10.1), 16 gönüllü sigara içmeyen toplam 33 hasta üzerinde yürütüldü. Bütün hastalardan sondalama cep derinli'i (SCD), klinik ata man kayb (KAK), plak indeksi (P8) ve gingival indeks (G8) dahil klinik parametreler ve Actinobacillus actinomycetemcomitans, Porphyromonas gingivalis, Prevotella intermedia, Tannerella forsythia, Treponema denticola analizi için subgingival plak örnekleri topland . Patojenlerin varl ' n n belirlenmesi için multipleks PZR kullan ld .
Bulgular: Sigara içen ve içmeyen gruplarda SCD, KAK, P8 ve G8
ortalama de'erlerinde herhangi bir farkl l k gözlenmemi tir (p>0.05). Her iki grupta da benzer miktarda bakteri varl ' bulunmu tur.
Sonuç: Sigara kullan m n n subgingival periodontopatojenlerin
görülme yüzdesi ve s kl ' üzerine herhangi bir etkisi bulunamam t r.
Anahtar kelimeler: Periodontitis, sigara kullan m , polimeraz zincir
reaksiyonu, mikrobiyoloji
SUMMARY
Purpose: Smoking is a well-known risk factor for destructive periodontal
disease, but its relationship with periodontal status and subgingival microbiota remains unclear. The aim of this study was to investigate the clinical condition and microbiological profile of smokers and non-smokers with chronic periodontitis by multiplex Polymerase Chain Reaction (PCR).
Material and Methods: The study base is consisted of 33 patients
including 17 volunteer current smokers whose age range 29-51 (39.6 ± 6.1) and 16 volunteer non-smokers whose age range 28-62 (43.1 ± 10.1). The clinical parameters including probing depth (PD), clinical attachment loss (CAL), plaque index (PI), gingival index (GI) and subgingival plaque samples were collected for analysis of Actinobacillus actinomycetemcomitans, Porphyromonas gingivalis, Prevotella intermedia, Tannerella forsythia, Treponema denticola. Multiplex PCR was used to determine the presence of these pathogens.
Results: Smokers and non-smokers showed similar values for clinical
parameters including PD, CAL, PI and GI. Similar amounts of total bacteria were observed for both groups.
Conclusion: In conclusion, the results of this study showed that there
was not any influence of smoking on the frequence and percentage of subgingival periodontopathogens.
Key words: Periodontitis, smoking, polymrease chain reaction,
microbiology.
G R
Periodontitis, periodontal destekleyici dokular etkileyen destrüktif bir hastal kt r. Ba lamas ve ilerlemesi subgingival biofilm ve konak cevab aras ndaki dengesizlikle ili kilidir.1 Periodontitisin ba lamas ve ilerlemesinde oldukça etkili olan sistemik risk faktörleri içerisinde sigara kullan m da bulunmaktad r. Sigara
kullan m ile periodontal hastal k aras ndaki ili ki çok uzun zamand r ara t r lmakta ve periodontitisin önlenmesi ve tedavisinde önemli bir komponent olarak kabul edilmektedir.2Yap lan çal malar immün cevap, fibroblast aktivitesi yetersizli i ve sigara kullan m aras nda bir ili ki oldu unu göstermi tir. Klinik olarak sigara kullan m , artm cep derinli i ve daha fazla ata man kayb ile ili kilendirilmi tir.3-5
Cilt: 10 Say : 2 2007
Sigara içenler ve içmeyenler aras nda mikrobiyal kompozisyon aç s ndan farkl sonuçlar ortaya konmu tur. Baz ara t r c lar sigara içen ve içmeyenler aras nda farkl l k oldu unu belirtirken,6-9 di erleri herhangi bir farkl l k bulamam t r.10-14
Bu çal man n amac , sigara içen ve içmeyen kronik periodontitisli hastalarda klinik durumu incelemek ve multipleks PZRile mikrobiyolojik profili de erlendirmektir.
GEREÇ ve YÖNTEM Çal12ma grubu
Ara t rma, K r kkale Üniversitesi, Di Hekimli i Fakültesi, Periodontoloji Klini ine ba vuran, ya lar 29-51 aras nda de i en (ortalama ± SD, 39.6 ± 6.1), 9’u bayan, 8’i erkek olmak üzere günde yakla k bir paket (ortalama 20 adet/gün) sigara içen 17 gönüllü ve ya lar 28-62 aras nda de i en (ortalama ± SD, 43.1 ± 10.1), 8’i bayan, 8’i erkek olmak üzere çal ma süresine kadar hiç sigara içmemi 16 gönüllü toplam 33 hasta üzerinde yürütüldü.
Hasta seçiminde herhangi bir sistemik hastal n bulunmamas na, son 6 ay içerisinde antibiyotik kullanmam ve daha önceden periodontal tedavi görmemi olmalar na dikkat edildi. Hastalardan al nan panoramik radyografiler (Planmeca 2002 CC Proline, Helsinki, Finland) panoramik röntgen cihaz ve Kodak Lanex Medium intensifying screen, Kodak T-Mat G panoramik filmler kullan larak elde edilmi tir. Posterior bitewingler ise Kodak Trophy periapikal röntgen cihaz (Kodak 2200 intraoral x-ray system,Trophy Radiologie, France) ve Kodak D speed film (Eastman Kodak Company, Rochester, Newyork, USA) ve bitewing aparat (Kerr, Hawe, Switzerland) kullan larak çekilmi tir. Banyo i lemi Velopex Extra-X (Mediavance Instruments Limited, UK) otomatik banyo cihaz ile üretici talimatlar do rultusunda yap lm t r. Ara t rma protokolü, K r kkale Üniversitesi Di Hekimli i Fakültesi Etik Kurulu taraf ndan onaylanm t r. Klinik ve radyografik olarak kronik periodontitis te hisi konan, bilgilendirilmi onam formunu imzalayan ve çal maya dahil edilen her hastada 4mm veya daha derin sondalama cep derinli ine sahip 4 farkl interproksimal bölge çal ma alanlar olarak belirlendi. Mikroorganizmalar n analizi için subgingival plak örnekleri al nd . Bireylerde seçilen bölgelerden klinik parametreler kaydedildi. Daha sonra oral hijyen motivasyonu, di yüzeyi temizli i ve kök yüzeyi düzle tirmesinden olu an ba lang ç periodontal tedavileri uyguland .
Klinik de6erlendirme
Hastalar n, periodontal sa l klinik olarak plak indeksi (PM)15 gingival indeks (GM)16 sondalama cep derinli i (SCD) ve klinik ata man kayb (KAK) ölçümleri ile de erlendirildi. KAK, çal ma alanlar ndan Williams periodontal sonda kullan larak mine-sement s n r ndan sulkus taban na olan milimetrik mesafe olarak ölçüldü.
Mikrobiyal örnekleme
Her bir hastada, en büyük cep derinli ine sahip ( 4 mm olmak üzere) 4 farkl interproksimal çal ma alan ndan ka t koniler (Hain, Lifescience GmbH, Nehren, Germany) kullan larak örnekleme yap ld .
Örnekleme alanlar ndan, supragingival plak pamuk peletlerle uzakla t r ld , bas nçl hava ile kurutuldu, pamuk rulolarla izole edildi ve ka t koniler sulkus taban na hafif bir bas nç hissedilinceye kadar yerle tirilirken kanama ve salya ile kontamine olmamas na ve mekanik bir travma olu turulmamas na dikkat edildi. 30 saniye sulkusta bekletildi ve daha sonra her bir hastadan al nan 4 örnek eppendorf tüpe konularak A. actinomycetemcomitans, P. gingivalis, P. intermedia, T. forsythia, T. denticola analizlerinin yap lmas için K r kkale Üniversitesi T p Fakültesi T bbi Biyoloji ve Genetik Anabilim Dal na götürüldü.
PZR analizi
Subgingival sürüntü örneklerinden bakteriyel ve genomik DNA izolasyonu, “8nvitek RTP Spin Bacteria
DNA kit” ile üretici firman n önerdi i ekilde
gerçekle tirilmi tir. Elde edilen DNA dan “Aid-Diagnostica, PeriodontitisPlus kit” ile A. actinomycetemcomitans, P. gingivalis, P. intermedia, T. forsythia ve T. denticola’y saptamak üzere iki ayr mültipleks PCR reaksiyonu (TECHNE, Touchgene Gradient) üretici firman n önerdi i ekilde yap lm t r. PCR ürünleri nitroselüloz stripler üzerine gönderilerek üretici firman n önerdi i ekilde TECAN, ProfiBlotT48 otomatik hibridizasyon makinesinde revers hibridizasyon yap lm ve elde edilen bant kal b na göre ilgili genotipler ile bakterilerin varl saptanm t r.
statistiksel analiz
Bu çal ma alan baz nda planlanm olup, sigara içen ve içmeyen gruplarda klinik parametreler aras ndaki farkl l klar de erlendirilirken Mann-Whitney U Testi uyguland . Mki grup aras nda periodontal patojenlerin görülme s kl de erlendirilirken Ki-Kare Testi kullan ld .
Cilt: 10 Say : 2 2007 BULGULAR
Klinik gözlemler
Ara t rmaya dahil edilen hastalara yap lan periodontal tedavi sonras herhangi bir komplikasyon görülmedi. Çal ma alanlar ndaki klinik de erlendirmede, SCD, KAK, PM ve GM ortalama de erlerinde sigara içen ve içmeyen gruplar aras nda istatistiksel olarak anlaml bir fark bulunamad (p>0.05) (Tablo I).
Tablo I. Çal ma alanlar nda sigara içen ve içmeyen gruplarda
klinik parametrelerin ortalama de'erleri ve veriler aras ndaki istatistiksel analiz sonuçlar
SCD KAK PM GM
Sigara içen
(n=17) 5.02 ± 0.51 4.04 ± 0.50 1.84 ± 0.19 1.94 ± 0.34
Sigara içmeyen
(n=16) 4.76 ± 0.38 3.95 ± 0.63 1.89 ± 0.19 1.95 ± 0.17
SCD: Sondalama cep derinli'i, KAK: Klinik ata man kayb , P8: Plak indeksi, G8: Gingival indeks
Mikrobiyolojik analiz
Rasgele seçilen 4 farkl çal ma alan ndan bütün de erlendirme aral klar nda subgingival plak örnekleri al narak ilgili mikroorganizmalar n analizi yap ld . Her iki grup aras nda periodontal patojenlerin görülme s kl aç s ndan herhangi bir fark bulunamad (p>0.05) (Tablo II,III). Uekil 1’de gruplar aras bakteri yüzdeleri gösterilmektedir.
Tablo II. Periodontal patojenlerin gruplara göre görülme yüzdesi
Sigara içen (n=17) Sigara içmeyen (n=16) A. actinomycetemcomitans %29.4 %31.3 P. gingivalis %70.6 %68.8 P. intermedia %52.9 %43.8 T. forsythia %70.6 %50.0 T. denticola %76.5 %75.0 TARTI MA
Bu çal mada, sigara içen ve içmeyen kronik periodontitisli hastalarda klinik durum ve subgingival mikrobiota de erlendirilmi tir. Ara t rmaya dahil edilen hastalarda, SCD, KAK, PM ve GM dahil tüm klinik parametrelerin ortalama de erlerinde iki grup aras nda herhangi bir farkl l k gözlenmemi tir. Rasgele seçilen 4 farkl çal ma alan ndan subgingival plak örnekleri al narak ilgili mikroorganizmalar n analizi sonucunda benzer A. actinomycetemcomitans, P. gingivalis, P. intermedia, T. forsythia ve T. denticola varl saptanm t r.
Tablo III. Periodontal patojenlerin gruplara göre görülme s kl '
Sigara içen (n=17) Sigara içmeyen (n=16) A. actinomycetemcomitans PCR+ PCR- 5 12 5 11 P. gingivalis PCR+ PCR- 12 5 11 5 P. intermedia PCR+ PCR- 9 8 7 9 T. forsythia PCR+ PCR- 12 5 8 8 T. denticola PCR+ PCR- 13 4 12 4 0 20 40 60 80 1-sigara içen 29,4 70,6 52,9 70,6 76,5 0-sigara içmeyen 31,3 68,8 43,8 50 75 A.a P.g P.i T.f T.d
ekil 1. Sigara içen ve içmeyen gruplarda bakteri yüzdeleri
Literatürde sigara kullanan bireylerin, sigara içmeyenlerden daha fazla sondalama cep derinli ine sahip oldu unu gösteren çal malar oldukça fazlad r.17-24 Bununla beraber sigara kullan m ile ata man kayb aras nda pozitif bir korelasyon oldu u da gösterilmi tir.21,22,24-27 Pucher ve ark.28 sigara içen ve içmeyen gruplar aras nda SCD ve KAK’nda fark bulamam t r. Benzer olarak bu çal mada da, SCD ve KAK ortalama ölçümlerinde her iki grupta da fark olmad saptand . Ancak cerrahi olmayan periodontal tedavi sonras sigara içenlerde SCD ortalama skorlar n n daha yüksek oldu unu gösteren çal malar da vard r.29,30
Sigara kullan m n n plak indeksi üzerine etkilerinin incelendi i cross-sectional çal malarda, sigara içmeyenlere k yasla, içenlerin daha fazla dental pla a sahip olduklar gösterilmi tir.20,21 Bu sonuçlara z t olarak sigara içenlerde daha dü ük plak seviyesi saptanmas , sigaran n ayn zamanda antiplak ajan gibi rol oynamas ndan ve/veya tükürük içeri ini de i tirmesinden kaynaklanabilir.17,22,31 Bu sonuçlardan
Cilt: 10 Say : 2 2007
farkl olarak Boström ve ark.32cerrahi periodontal tedavi sonras sigara içen ve içmeyen gruplarda PM skorlar n n ayn oldu unu bildirmi lerdir. Bu çal mada sigara içen ve içmeyen gruplarda PM ortalama skorlar benzerdi. Bu sonuç, sigaran n mikrobiyal dental plak miktar üzerine direkt etkisi olmayaca görü ünü destekler.
Sigara kullan m n n periodontal klinik parametreler üzerine etkisini ara t ran cross-sectional çal malar, sigara içenlerle kar la t r ld nda içmeyenlerde GM skorlar n n daha yüksek oldu unu göstermektedir.17,26,33 Pucher ve ark.28 sigara içen ve içmeyen grupta GM ortalama skorlar n n birbirine benzer oldu unu belirtmi tir. Bu çal mada, sigaran n enflamasyon belirtilerini bask lay c etkisi olabilece i dü ünülmü , ancak GM ortalama skorlar nda sigara içenler ve içmeyenler aras nda herhangi bir farl l k bulunmam t r.
Subgingival mikrobiyal flora incelendi inde ise, sigara içenler ve içmeyenler aras nda derin ceplerden elde edilen periodontal patojenlerin yüzdesi aç s ndan farkl l k olmad saptanm t r.10,19,34 Ayr ca Preber ve ark.35cerrahi olmayan periodontal tedavi sonras içen ve içmeyen gruplar aras nda periodontal mikrofloran n eliminasyonunda herhangi bir farkl l k bulamam t r. Bizim çal mam zda, periodontopatojenlerin say s nda iki grup aras nda herhangi bir farkl l k gözlenmemi tir. Bu sonuç, sigara kullan m ve subgingival mikroflora aras ndaki ili kiyi ara t ran çal malar n büyük ço unlu uyla ayn do ultudad r.10-14,19,34 Preber ve ark.34 A. actinomycetemcomitans, P. gingivalis ve P. intermedia’n n belirlenmesinde kültür tekni i kullanarak yapt klar bir ara t rmada sigara kullan m n n herhangi bir etkisini gözlemlememi lerdir. Stoltenberg ve ark.19 ise ayn sonucu immünfloresan tekni i kullanarak elde etmi lerdir. Bir ba ka çal mada ise checkerboard DNA-DNA hibridizasyon teknolojisi kullan larak elde edilen sonuçlara göre sigara içen ve içmeyen periodontitisli hastalarda subgingival mikroflorada herhangi bir farkl l k bulunmam t r.10 Bu sonuçlara z t olarak Zambon ve ark.21 ise immünfloresan tekni i kullanarak, hiç sigara içmeyenlerle kar la t r ld nda, A. actinomycetemcomitans, P. gingivalis ve T. forsythia’n n pozitif oldu u bireylerin oran n n, içenlerde belirgin ekilde daha yüksek oldu unu bulmu lard r. Sigara kullan m n n T. forsythian n art na yol açt n da belirtmi lerdir. Kamma ve ark.36 kültür tekni i kullanarak sigara içenlerin subgingival mikrofloras nda daha yüksek say da P. gingivalis, T. forsythia, P. micros ve C. rectus oldu unu ortaya koymu lard r. Çal malar aras ndaki farkl l klar, kullan lan yöntemlerin sensitivitesi, örnekleme stratejileri, kullan lan
tekniklere veya bazen de farkl populasyonlar n mikrobiyal kompozisyonunda gözlenen farkl l klara ba l olabilir. Mikrobiyolojik analiz sonuçlar n n geçerlili i ve do rulu u, toplanan örneklerdeki bakterilerin varl ve s kl n güvenilir ekilde ölçebilen yöntemden de etkilenir. Bu çal mada kullan lan multipleks PZR yöntemi de, oral bakterilerin simultane olarak tan mlanmas nda hassas, h zl , spesifik ve oldukça etkili diagnostik bir yöntemdir37,38 ve multipleks PZR yöntemi kullan larak elde edilen çal mam z n sonuçlar na göre sigara kullan m n n subgingival periodontopatojenlerin görülme yüzdesi ve s kl üzerine herhangi bir etkisi bulunamam t r.
KAYNAKLAR
1. Page R, Offenbacher S, Schroeder HE. Advances in the
pathogenesis of periodontitis. J Periodontol 2000; 14: 216-48.
2. Genco RJ. Current view of risk factors for periodontal diseases. J
Periodontol 1996; 67: 1041-9.
3. Haffajee AD, Socransky SS. Relationship of cigarette smoking to
attachment level profiles. J Clin Periodontol 2001; 28: 283-95
4. Erdemir EO, Duran I, Haliloglu S. Effects of smoking on clinical
parameters and the gingival crevicular fluid levels of IL-6 and TNF alpha in patients with chronic periodontitis. J Clin Periodontol 2004; 31: 99-104.
5. Baljoon M, Natto S, Bergström J. Long-term effect of smoking
on vertical periodontal loss. J Clin Periodontol 2005; 32: 789-97.
6. Shiloah J, Patters MR, Waring MB. The prevalence of pathogenic periodontal
microflora in healthy young adult smokers. J Periodontol 2000; 71: 562-7.
7. Haffajee AD, Socransky SS. Relationship of cigarette smoking to
the subgingival microbiota. J Clin Periodontol 2001; 28: 377-88.
8. van Winkelhoff AJ, Bosch-Tijhof CJ, Winkel HG, van der
Reijden WA. Smoking affects the subgingival microflora in periodontitis. J Periodontol 2001; 71: 666-71.
9. van der Velden U, Varoufaki A, Hutter JW, et al. Effect of
smoking and periodontal treatment on the subgingival microflora. J Clin Periodontol 2003; 3: 603-10.
10. Boström L, Bergström J, Dahlen G, Linder LE. Smoking and subgingival
microflora in periodontal disease. J Clin Periodontol 2001; 28: 212-9.
11. Apatzidou DA, Riggio MP, Kinane DF. Impact of smoking on the
clinical microbiological parameters of adult patients with periodontitis. J Clin Periodontol 2005; 32: 973-83.
12. Buduneli N, Baylas H, Buduneli E, Turkoglu O, Dahlen G.
Evaluation of the relationship between smoking during pregnancy and subgingival microbiota. J Clin Periodontol 2005; 32: 68-74.
Cilt: 10 Say : 2 2007
13. Natto S, Baljoon M, Dahlen G, Bergström J. Tobacco smoking
and periodontal microflora in a Saudi Arabian population. J Clin Periodontol 2005; 32: 549-55.
14. Salvi GE, Ramseier CA, Kandylaki M, Sigrist L, Awedowa E,
Lang NP. Experimental gingivitis in cigarette smokers: A clinical and microbiological study. J Clin Periodontol 2005; 32: 441-7.
15. Silness J, Löe H. Periodontal disease in pregnancy. II. Correlation
between oral hygiene and periodontal condition. Acta Odontol Scand 1964; 22: 121-35.
16. Löe H, Silness J. Periodontal disease in pregnancy. I. Prevalence
and severity. Acta Odontol Scand 1963; 21: 533-51.
17. Feldman RS, Bravacos JS, Rose CL. Associations between
smoking, different tobacco products and periodontal disease indexes. J Periodontol 1983; 54: 481-7.
18. Bergström J, Eliasson S. Noxious effect of cigarette smoking on
periodontal health. J Periodontal Res 1987; 22: 513-7.
19. Stoltenberg JL, Osborn JB, Philström BL. Association between
cigarette smoking, bacterial pathogens, and periodontal status. J Periodontol 1993; 64: 1225-30.
20. Linden GJ, Mullally BH. Cigarette smoking and periodontal
destruction in young adults. J Periodontol 1994; 65: 718-23.
21. Zambon JJ, Grossi SG, Machtei EE, Ho AW, Dunford R, Genco
RJ. Cigarette smoking increases the risk for subgingival infection with periodontal pathogens. J Periodontol 1996; 67: 1050-4.
22. Machuca G, Rosales I, Lacalle JR, Machuca C, Bullon P. Effect
of cigarette smoking on periodontal status of healthy young adults. J Periodontol 2000; 71: 73-8.
23. Bergström J, Eliasson S, Dock J. A 10-Year prospective study of
tobacco smoking and periodontal health. J Periodontol 2000; 71: 1338-47.
24. van der Weijden GA, de Slegte C, Timmerman MF, van der
Velden U. Periodontitis in smokers and non-smokers: Intra-oral distribution of pockets. J Clin Periodontol 2001; 28: 955-60.
25. Grossi SG, Genco RJ, Machtei EE, et al. Assessment of risk for
periodontal disease.11. Risk indicators for alveoler bone loss. J Periodontol 1995; 66: 23-9.
26. Axelsson P, Paulander J, Lindhe J. Relationship between smoking
and dental status in 35-, 50-, 65-, and 75-year old individuals. J Clin Periodontol 1998; 25: 297-305.
27. Albandar JM, Streckfus CF, Adesanya MR, Winn D. Cigar,pipe
and cigarette smoking as risk factors for periodontal disease and tooth loss. J Periodontol 2000; 71: 1874-81.
28. Pucher JJ, Shibley O, Dentino AR, Ciancio SG. Results of limited
initial periodontal therapy in smokers and non-smokers. J Periodontol 1997; 68: 851-6.
29. Preber H, Bergström J. The effect of non-surgical treatment on
periodontal pockets in smokers and non-smokers. J Clin Periodontol 1985; 13: 319-23.
30. Kaldahl WB, Johnson GK, Patil KD, Kalkwarf KL. Levels of
cigarette consumption and response to periodontal therapy. J Periodontol 1996; 67: 675-81.
31. Bergström J, Eliasson S, Dock J. Exposure to tobacco smoking
and periodontal health. J Clin Periodontol 2000; 27: 61-8.
32. Boström L, Linder LE, Bergström J. Influence of smoking on the
outcome of periodontal surgery. A 5-year follow-up. J Clin Periodontol 1998; 25: 194-201.
33. Bergström J. Cigarette smoking as risk factor in chronic periodontal
disease. Community Dent Oral Epidemiol 1989; 17: 245-7.
34. Preber H, Bergström J, Linder LE. Occurence of periopathogens in
smoker and non-smoker patients. J Clin Periodontol 1992; 19: 667-71.
35. Preber H, Linder LE, Bergström J. Periodontal healing and
periopathogenic microflora in smokers and non-smokers. J Clin Periodontol 1995; 22: 946-52.
36. Kamma JJ, Nakou M, Baehni PC. Clinical and microbiological
characteristics of smokers with early onset periodontitis. J Periodontal Res 1999; 34: 25-33.
37. Garcia L,Tercero JC, Legido B, Ramos JA, Alemany J, Sanz M.
Rapid detection of actinobacillus actinomycetemcomitans, prevotella intermedia and porphyromonas gingivalis by multiplex PCR. J Periodontal Res 1998; 33: 59-64.
38. Yoshida A, Tachibana M, Ansai T, Takehara T. Multiplex
polymerase chain reaction assay for simultaneous detection of black-pigmented prevotella species in oral specimens. Oral Microbiol Immunol 2005; 20: 43-6.
Yaz12ma Adresi:
Yard. Doç. Dr. Ebru Olgun ERDEMMR K r kkale Üniversitesi
Di Hekimli i Fakültesi Periodontoloji Anabilim Dal 71100 KIRIKKALE Tel: 0 318 2244927 Faks: 0 318 2250685
