SARAY
ve
BABIALİNİN
İÇYÜZÜ
Yazan: SÜLEYMAN KÂNI ERTEM — Tercüme, İktibas hakkı mahfuzdur — Tefrika No. 411
---
-•*;--
---
t
..
.
. j ...
T 7 " . ? l r i*Ş. ı
fMısır meselesinden dolayı Fransa
ve Ingiltere arasındaki rekabet
Kâmil paş.& hatıratında devleti • liyenin İngiltere ile ihtilâf ha llinde bulunmasını istiyen devlet lerin siyasetlerini terviç eden mu- karriplerin telkinatınm da Abdül- ha^tnidi bu yolda teşci eylemiş ol masından şikâyet ediyor.
Hatıratının 20 inci sahi fesinde (mukavelenameyi tasdik ettirme meği M. Nelidofa taahhüt eden Yusuf Rıza paşanın en ziyade mü essir olan ilkaatı maruzatı âcizi- nin tesirini selbeylemiıştir) diyor.
Ingilterenin itilâf kabul etmi- yecek surette alacağı tavır ve va ziyet üzerine Fransa elçisi Monte- JBeilo Abdülhamidin fikrini teb dil etmesinden telâşa düşmüş ve Osmanlı diplomasi tarihinde gö rülmemiş bir vesika oLıpak üzere Abdülhamide takdim çylemiişti. Elçi bu arizesinde irad ettiği iti razları, teminatı tekrar ile Abdül hamidin efkâr ve evhamını tahrik edecek bir delil kullanmış idi.
Mısır meselesi hakkında sefa ret müsteşarlarından Rauf Ah- med ve Ragıb Raif beyler tara fından tertib edilen lâyihada bu türkçe arizenin sureti evrak hâ zinesinde mahfuz bulunduğu gös terilmektedir. Lâyihada bu mü nasebetle şu dikkate şayan izahat ta ver'diyor
(Fransız elçisinin türkçe arize- sinin tarihi 19 haziran 1887 dir. Mabeyinden 24 ramazan 1304 ta rihinde sadarete gönderilmiş bir tezkerede ise elçimin bu arizesin- den bahsolunmuştur. 24 ramazan 1304 tarihi 4 haziran 1303 ve 16 haziran 1887 ye isabet, yani ari- zeye takaddüm eder!
Bu hal bu arizenin evvelce ma beyin erkânından ve Rusya ile Fransa politikası alet ve mürev- viçlerinden bazı mukarripler va sıtası ve Abdülhamidin malûmatı ile tertib ettirilmiş olması ihtima lini hatıra getiriyor.
Elçinin arizesi lâyihaya aynen alınmıştır. Biz buraya meelini mu hafaza ile beraber ibaresini sade leştirerek, (dua ve hürmet cüm lelerini hazfederek) alıyoruz.
(Mısır mukavelesinin tasdikin den neşet edecek hali kabul et memeğe Fransa devletince kati yen karar verilmiştir. Bu muka velenin tasdiki takdirinde Fransa devleti Akdenizde müvazenenin
iptalinden mutazarrır olacak,
menfaatlerini muhafazaya itina ile kendisince lüzum göreceği ted birleri ittihaz eyliyecektir. Mu kavele padişah tarafından tasdik edilmiıyecek olursa bundan doğa cak neticeler ne olursa olsun Fran sa devleti zatı şahaneyi vikaye eyliyecektir; bu hususta padişa ha kati teminat verilmesi için Fran sa hükümeti elçi bendelerine me zuniyet vermiştir. Buna binaen zatı şahanede tereddüde mahal kalmamıştır.
Müslümanların bu derece bü yük telâş ve ıztırabını hakkile mucib olan bu mukaveleyi tasdik etmemekle zatı şahane müslüman milletleri pek sevindirmiş olacak tır. Bundan maada Fransız ve Os- manlı devletleri arasında asırlar- danbsri mevcut itilâfın bağlan da teyit ve tahkim edilnvış bulu
nacaktır. Zaten Ingilterenin hari- sane niyet ve tecavüzlerine kar- şa yalnız Fransanın garezsiz (!) politikası Osmanlı ülkesini vikaye edebiliyor. Buna nazaran elbette Fransız - Osmanlı itilâfının vi kayesi nezdi şahanede daha zi yade menfaati mucip görülecek tir.)
Gene Kâmil paşanın anlattığı na göre: Mukavelenin akdini mü teakip Fransa elçisi kont Monte- bello bir gün Babıâliye geldi. Mu kavelenin şartları iyi olmadığını söyledi. Kâmil paşa da şu cevabı verdi:
— İnşallah Tunusun Fransız askerinden tahliyesi için yakında sizinle de böyle bir mukavele ak di emelindeyim!
Kâmil paşa bu mükâlemesini bazı elçilere de hikâye etmişti.
Meğer Almanya elçisi macerayı hükümetine yazmış; bir kaç gün sonra Babıâliye geldi ve Kâmil paşaya:
— Her ne vakit Babılâli Tu nus hakkındaki tasavvurunu kuv veden file getirecek olursa teşeb büslerinde Almanya devletinin müzaheretine itimat eylemesini tebliğe memurum.
Dedi. Kâmil paşa İngiliz mu rahhasının İstanbuldan avdetin den sonra Fransa hariciye neza retinden İstanbul sefaretine ge len ve sureti Babıâliye tevdi olu nan bir telgrafnameyi de hatıra tına almıştır. Bu telgrafnamesüe Fransa hükümeti Babıâliye şöyle teminat veriyordu:
(Hükümeti seniyeye şurasını
beyana mezunsunuz: Eğer siyasî mesleğini devletlerin ittifakı dai resinde kaviyyen muhafaza eder se b’czi her halde, her işte kendi sine yardıma meyyal bulacaktır. Hassatan Mısır işlerinde tarafı mızdan bir çok defa şerh ve izah olunan siyasî mesleğe - ki padişa hın Avrupaca makbul ve musad- dak fermanlar ile tayin ve tasrih edilmiş hüküm ve • nüfuzu altın da Mısır idaresini tekrar Mısıra vermekten ibarettir - uyacak bir politika için bizim germi ile yar dım edeceğimiz muhakkaktır.
Babıâli fikir ve niyetlerini mun tazaman tarafımıza bildirir ise ve Fransanın haricinde hiç bir suretle taahhüde girişmez ise bi ze güvenebilir.)
İngiltere ile yapılan mukave lenin tasdik edilmemesi iç in Ba- bıâliyi böyle sıkıştıran, padişaha bu kadar teminat veren Fransa- dan devleti aliyeye Mısır işlerin de sonra hiç hayır olmadı!
Fransız siyaseti İngiltere kar şısında zoru görünce devletiı ali yeye yardımdan yan çizmekten hiç çekinmedi!
Bu sırada sadrıâzam Kâmil pa şa Abdülhamidi İngiltereye kar şı daha emniyetli bir siyaset ta kibine meylettirmeğe çalışıyor, fakat muvaffak olamıyordu.
Abdülhamid Sudan ihtiılâli ile hilâfet ve Arabhk meseleleri, în- gilterenin siyasî mesleği hakkında neler düşündüğünü mabeyinden Kâmil paşaya gönderilmiş olan 13 kânunuevvel 1303 tarihli bir tez kere ile anlatıyordu:
(Sudan ihtilâlinin müstakil ve münferid sebebi Osmanlı devlet ve hilâfetine karşı müstakil bir Arap hükümeti teşkil etmek, hi lâfeti oraya naklettirmek fikri dir. İhtilâlciler ve bunları zımnen veya sarahaten, fiilen ve madde ten teşvik ve iğva edenler hep bu fasit ve siyasî fikrî maksatlarına hedef etmişlerdir.
Mısırda, îstanbulda, diğer Os- manlı memleketlerinde de bu fik rin hâdim ve mürevviçleri pek çoktur.
İngiltere devletinin de giızli si yasî emel ve niyetleri buna tama men uyar. Sudan ihtilâli başladı ğı vakit asla ehemmiyeti yoktu; cüzî bir kuvvetle defi, izalesi ka bildi. Mahiyetine Arabi isyanının devami nazarile tereddütsüz bakı-
labilecek olan bu ihtilâl ise bugü ne kadar devam etti; devamını temin eden sebebler ile gittikçe kuvvet ve vahamet kazandı; Hi caz karşısında Kızıl deniz sahil lerine dayandı.
(Arkası var)
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivi
