İSTANBUL TEKNİK ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
YÜKSEK LİSANS TEZİ TARABYA RUM İLKOKULU
RESTORASYON PROJESİ
Tuğçe KIVRAK
Mimarlık Anabilim Dalı Restorasyon Programı
TARABYA RUM İLKOKULU RESTORASYON PROJESİ
YÜKSEK LİSANS TEZİ Tuğçe KIVRAK
(502141215)
Tez Danışmanı: Doç. Dr. Deniz MAZLUM Mimarlık Anabilim Dalı
Restorasyon Programı
ARALIK 2016
iii
Prof. Dr. Evangelia ŞARLAK ... Işık Üniversitesi
Tez Danışmanı : Doç. Dr. Deniz MAZLUM ... İstanbul Teknik Üniversitesi
Jüri Üyeleri : Doç. Dr. Zeynep ERES ... İstanbul Teknik Üniversitesi
İTÜ, Fen Bilimleri Enstitüsü’nün 502141215 numaralı Yüksek Lisans Öğrencisi Tuğçe KIVRAK, ilgili yönetmeliklerin belirlediği gerekli tüm şartları yerine getirdikten sonra hazırladığı “TARABYA RUM İLKOKULU RESTORASYON PROJESİ” başlıklı tezini aşağıda imzaları olan jüri önünde başarı ile sunmuştur.
Teslim Tarihi : 25 Kasım 2016 Savunma Tarihi : 19 Aralık 2016
v
vii ÖNSÖZ
Bu çalışmada İstanbul’un kültürel mirasının önemli bir parçası olan ancak otuz sene önce eğitim faaliyetine son vermiş ve bakımsızlıktan yok olmaya yüz tutmuş Tarabya Rum İlkokulu’nun belgelenmesi ve yeniden kullanılmak üzere işlevlendirilmesi amaçlanmıştır.
Yüksek lisans ve tez çalışması sürecimin her aşamasında bana destek olan ve sabırla yol gösteren sevgili tez danışmanım Doç. Dr. Deniz Mazlum’a teşekkürlerimi sunarım.
Belgeleme çalışmasında yardımlarını esirgemeyen ve yazım sürecim esnasında sıkıldığı zamanlarda bile durmaksızın tezim hakkında konuşmamı hoşgören Francisco J. S. Vazquez’e, mimarlık okumaya başladığım sürecin başından beri beraber yol aldığım arkadaşım ve meslektaşım D. Melike Arslan’a ve araştırmam esnasında bu konudaki bilgilerini benimle paylaşan mimar Selin Akdeğirmen’e teşekkür ederim.
Hayatım boyunca her konuda olduğu gibi tez çalışmam süresince de destek ve ilgilerini hissettiğim annem Nurcan Kıvrak’a, mimar adayı kardeşim Beste Kıvrak’a ve özellikle belgelemeden baskıya her aşamada yanımda olan babam Süleyman Kıvrak’a çok teşekkür ederim.
Kasım 2016 Tuğçe Kıvrak
ix İÇİNDEKİLER Sayfa ÖNSÖZ ... vii İÇİNDEKİLER ... ix KISALTMALAR ... xi
ŞEKİL LİSTESİ ... xiii
ÖZET ... xvii SUMMARY ... xix GİRİŞ ... 1 1. Çalışmanın Amacı ... 1 1.1 Çalışmanın Kapsamı ve Yöntemi ... 1
1.2 TARABYA RUM İLKOKULU’NUN BULUNDUĞU ÇEVRE ... 3
2. Tarabya’nın Coğrafi Konumu ... 3
2.1 Tarabya’nın Tarihsel, Sosyal ve Ekonomik Gelişimi ... 3
2.2 Geçmişte Tarabya’da Bulunan Diğer Rum Okulları ... 6
2.3 Boğaziçi’ndeki Rum Okulları ... 7
2.4 TARABYA RUM İLKOKULU ... 17
3. Yapının Tarihçesi ... 17
3.1 Konumu, Çevresel Özellikleri ve Vaziyet Planı ... 19
3.2 Plan Özellikleri ve Mekan Tanımları ... 21
3.3 Bodrum kat ... 21 3.3.1 Zemin kat ... 23 3.3.2 Birinci kat ... 28 3.3.3 Cephe Özellikleri ... 35 3.4 Kuzey cephesi (Ön cephe) ... 35
3.4.1 Doğu cephesi (Yan cephe) ... 39
3.4.2 Güney cephesi (Arka cephe) ... 40
3.4.3 Batı cephesi (Yan cephe) ... 41
3.4.4 Yapı Elemanları, Strüktür ve Malzeme Özellikleri ... 42
3.5 Temeller ... 42 3.5.1 Duvarlar ... 42 3.5.2 Döşeme sistemi ... 43 3.5.3 Örtü sistemi ... 45 3.5.4 Merdivenler ... 46 3.5.5 Kapılar ... 47 3.5.6 Pencereler ... 48 3.5.7 Yapıdaki Bozulmalar ... 48 3.6 İnsanların neden olduğu bozulmalar ... 48
3.6.1 Strüktürel bozulmalar ... 50 3.6.2 Malzeme bozulmaları ... 50 3.6.3 RESTİTÜSYON ... 53 4. Restitüsyon Kararlarına Işık Tutan Bilgi ve Belgeler ... 53
4.1 Harita, Fotoğraf ve Belgeler ... 53 4.1.1
x
Benzer Okul Yapıları ... 54 4.1.2
Restitüsyon Kararları ... 55 4.2
Vaziyet planı restitüsyonu ... 55 4.2.1 Plan restitüsyonu ... 57 4.2.2 Cephe restitüsyonu ... 60 4.2.3 RESTORASYON ... 63 5.
Yapının Onarımına İlişkin Müdahaleler ... 63 5.1
Niteliksiz eklerden arındırma ... 64 5.1.1 Yüzey temizliği ... 67 5.1.2 Sağlamlaştırma ... 68 5.1.3 Bütünleme ... 70 5.1.4 Yeniden yapım ... 70 5.1.5
Çağdaş donanım ve ekler ... 71 5.1.6
Yapının Yeniden Kullanımı İçin Öneriler ... 72 5.2
Bodrum kat planı ... 74 5.2.1
Zemin kat planı... 74 5.2.2
Birinci kat planı ... 75 5.2.3 SONUÇ ... 77 6. KAYNAKLAR ... 79 EKLER ... 83 ÖZGEÇMİŞ ...187
xi KISALTMALAR
AAE : Alman Arkeoloji Enstitüsü BOA : Başbakanlık Osmanlı Arşivi
IRCICA : Research Center For Islamic History, Art and Culture - İslâm Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi
KTVKBK : Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu İBB : İstanbul Büyükşehir Belediyesi
İTÜ : İstanbul Teknik Üniversitesi ODTÜ : Orta Doğu Teknik Üniversitesi YTÜ : Yıldız Teknik Üniversitesi
xiii ŞEKİL LİSTESİ
Sayfa
Şekil 2.1 : Boğaziçi’ndeki Rum Okulları (Yanında kırmızı kare olanlar). ... 8
Şekil 2.2 : Beşiktaş Rum İlkokulu. ... 9
Şekil 2.3 : Ortaköy Rum İlkokulu. ... 9
Şekil 2.4 : Arnavutköy Rum İlkokulu. ... 10
Şekil 2.5 : Bebek Rum İlkokulu (Özel Okullar Rehberi, 1964). ... 10
Şekil 2.6 : Boyacıköy Rum İlkokulu. ... 11
Şekil 2.7 : Yeniköy Rum İlkokulu. ... 11
Şekil 2.8 : Büyükdere Rum İlkokulu. ... 12
Şekil 2.9 : Sarıyer Rum İlkokulu ... 12
Şekil 2.10 : Kandilli Rum İlkokulu. ... 13
Şekil 2.11 : Çengelköy Rum İlkokulu. ... 14
Şekil 2.12 : Kuzguncuk Rum İlkokulu. ... 15
Şekil 2.13 : Üsküdar Rum İlkokulu. ... 15
Şekil 3.1 : T.C. Mf. V., Milli Talim ve Terbiye Dairesi Arşivi, Kurul Karar Defteri, Yıl 1934, Karar No: 56, s. 172 (Büyükkarcı, 2003). ... 18
Şekil 3.2 : Tarabya Rum İlkokulu, ana giriş kapısındaki sigorta plaketi. ... 19
Şekil 3.3 : Vaziyet planı... 20
Şekil 3.4 : Bodrum Kat Planı. ... 22
Şekil 3.5 : Batı cephesi, taş çörten ve kılıçlar. ... 23
Şekil 3.6 : Zemin Kat Planı... 24
Şekil 3.7 : Z.05 giriş, farklı desenlerdeki karosiman döşeme detayları. ... 27
Şekil 3.8 : Birinci kat planı. ... 29
Şekil 3.9 : Kemer Tren Garı – İzmir (Anonim). ... 36
Şekil 3.10 : Şirinyer Tren Garı – İzmir (Anonim). ... 36
Şekil 3.11 : Hasanoğlan Köy Enstitüsü – Ankara (Anonim). ... 37
Şekil 3.12 : Ladik Köy Enstitüsü ... 37
Şekil 3.13 : Kuzey Cephesi. ... 38
Şekil 3.14 : Doğu Cephesi. ... 39
Şekil 3.15 : Güney cephesi. ... 40
Şekil 3.12: Bodrum kat B.02 giriş kapısı ve sıvanmamış duvar ögüsü (solda) ... 41
Şekil 3.13: B.02 mekanı, aynı duvar örgüsüne içeriden bakış (sağda). ... 42
Şekil 4.1 : Yan parseldeki bahçeye geçişi sağlayan taş merdivenler. ... 56
Şekil 4.2 : Yan parseldeki ahşap köşke ait müştemilat. ... 56
Şekil 4.3 : Vaziyet planı, restitüsyon. ... 57
Şekil 4.4 : Yeniköy Rum İlkokulu’nun sahnesi (Sözbir, 2011). ... 58
Şekil 4.5 : Kurtuluş Rum İlkokulu’nun sahnesi (Ekmekçi, 2012). ... 58
Şekil 4.6 : Zemin kat planı, restitüsyon. ... 59
Şekil 4.7 : Batı cephesi, restitüsyon. ... 61
Şekil 5.1 : Batı cephesi, restorasyon. ... 64
Şekil 5.2 : Ayırıcı duvar üzerinden devam eden koltuk silmesi. ... 66
xiv
Şekil 5.4 : 1.03’ten 1.04’e bakış -1 yönü (solda). ... 65
Şekil 5.5 : 1.04’ten 1.03’e bakış -2 yönü (sağda). ... 67
Şekil 5.6 : 1.05’ten 1.06’ya bakış -3 yönü (solda). ... 65
Şekil 5.7 : 1.06’dan 1.05’e bakış -4 yönü (sağda). ... 67
Şekil 5.8 : Merdiven holü, pencere kemeri üstündeki yatay çatlak (solda). ... 67
Şekil 5.9 : 1.02 kuzey duvarı, pencere kemeri üzerindeki dikey çatlak (sağda). ... 69
Şekil 5.10 : Kuzey cephesi, restorasyon. ... 71
Şekil 5.11 : Zemin kat planı, restorasyon. ... 72
Şekil 5.12 : İoakimion Rum Lisesi: “Ben benim, dünyalar arasında, gölgeler arasında” isimli sergiden. ... 76
Şekil 5.13 : İoakimion Rum Lisesi: “Ben benim, dünyalar arasında, gölgeler arasında” isimli sergi, okul sıralarının aktif kullanımı. ... 76
Şekil A.1 : Eski çağ Boğaziçi yerleşimleri (Yazıcıoğlu, 1980). ... 84
Şekil A.2 : Bizans devri Boğaziçi yerleşimleri (Yazıcıoğlu, 1980). ... 85
Şekil A.3 : Tarabya Koyu. ... 86
Şekil A.4 : Alman Sefareti Yazlığı. ... 87
Şekil A.5 : İtalyan Sefareti Yazlığı. ... 87
Şekil A.6 : Fransız Sefareti Yazlığı. ... 88
Şekil A.7 : İngiliz Sefareti Yazlığı. ... 88
Şekil A.8 : Therapia Belediyesi’nin 1865 tarihli Osmanlıca, Rumca, Fransızca mührü (Akilas Millas Arşivi). ... 89
Şekil A.9 : Şirket-i Hayriye’nin 57 numaralı Tarabya vapuru (Deleon, 2003). ... 89
Şekil A.10 : Tarabya İskelesi’nin 1963 tarihli fotoğrafı. ... 90
Şekil A.11 : Petala Oteli, 1898 tarihli fotoğraf. ... 90
Şekil A.12 : Tokatlıyan Oteli. ... 91
Şekil A.13 : Guillaume Berggren’e ait Summer Palace Oteli fotoğrafı. ... 91
Şekil A.14 : Necip Bey Haritası’nda Tarabya Rum Okulu ve haritanın lejandı, 1920 (IRCICA Arşivi). ... 92
Şekil A.15 : Vasilaki Kargopulo’ya ait 1880 tarihli fotoğraf (üstte), ve bu fotoğrafta okulun bulunması gereken yerin büyütülmüş hali (Genim, 2006). .... 93
Şekil A.16 : Mihran İranyan’a ait 1890 tarihli fotoğraf (üstte), ve bu fotoğrafta okulun bulunduğu yerin büyütülmüş hali (altta) (Genim, 2006). ... 94
Şekil A.17 : Guillaume Berggren’e ait 1893 tarihli fotoğraf (üstte), ve bu fotoğrafta okulun bulunduğu yerin büyütülmüş hali (altta) (Genim, 2006). ... 95
Şekil A.18 : 1895 tarihli anonim fotoğraf (üstte), ve bu fotoğrafta okulun bulunduğu yerin büyütülmüş hali (altta) (Genim, 2006). ... 96
Şekil A.19 : 1910’da yapılan İstanbul okullararası atletizm gösterilerinde birincilik alan Tarabya Rum İlkokulu öğrencileri (Bozis, 2011). ... 97
Şekil B.1 : Tarabya’nın Boğaziçi Alanı içindeki konumu (http://www.envanter.gov.tr). ... 98
Şekil B.2 : Tarabya Rum İlkokulu’nun konumu. ... 98
Şekil B.3 : B.01 giriş kapısı (solda). ... 99
Şekil B.4 : B.01 kuzeye bakan duvar (sağda). ... 99
Şekil B.5 : B.02 giriş kapısı (solda). ... 99
Şekil B.6 : B.02 ile B.03 arasındaki kemerli kapı (sağda). ... 99
Şekil B.7 : B.02 pencere boşluğu. ... 100
Şekil B.8 : Kuzey cephesindeki ana giriş kapısına doğru bakış (solda). ... 100
Şekil B.9 : Batı yönündeki merdiven altına doğru bakış (sağda). ...100
Şekil B.10 : Z.01’den doğuya bakış ... 100
xv
Şekil B.12 : Z.01’den arka cepheye açılan kapıya bakış (solda). ... 101
Şekil B.13 : Merdiven korkuluğu (sağda)... 101
Şekil B.14 : Z.04 batı yönündeki niş (solda). ... 102
Şekil B.15 : Z.04 güney yönüne bakan pencere (sağda)... 102
Şekil B.16 : Z.05 güney duvarı (solda). ... 102
Şekil B.17 : Z.05 batı ve kuzey duvarları (nişi kapatan dolap) (sağda)... 102
Şekil B.18 : Z.06, girişteki karo seramik kaplı basamak. ... 103
Şekil B.19 : Z.06, batı duvarı, kapıya dönüştürülen pencere açıklığı. ... 103
Şekil B.20 : Z.07, doğu duvarı, Z.06’ya bağlanan kapı (solda). ... 103
Şekil B.21 : Z.07, güney duvarı, Z.08(Hol)’e açılan kapı (sağda). ... 104
Şekil B.22 : Z.07, kuzey duvarı, ön cepheye bakan pencere. ... 104
Şekil B.23 : Z.08, soldaki kapı merdiven altına, sağdaki kapı okul binasının batı cephesine açılır (solda). ... 105
Şekil B.24 : Batı cephesinden güneye bakış (sağda). ... 105
Şekil B.25 : Z.08’den girilemeyen Z.10 mekanına bakış. ... 105
Şekil B.26 : Merdiven sahanlığından Z.01’e bakış (solda). ... 106
Şekil B.27 : Merdiven sahanlığından 1.01’e bakış (sağda). ... 106
Şekil B.28 : 1.01’den merdiven sahanlığına bakış (solda). ... 106
Şekil B.29 : Merdiven sahanlığından 1.01’e bakış (sağda). ... 106
Şekil B.30 : 1.02 Öğretmenler Odası, niş (solda). ... 107
Şekil B.31 : 1.02, ayırıcı ahşap pano (sağda). ... 107
Şekil B.32 : 1.02, ahşap panodan giriş kapısı (solda). ... 107
Şekil B.33 : 1.02, ahşap panonun arkasındaki dolaplar (sağda). ... 107
Şekil B.34 : 1.03, doğu duvarına bitişik sütun başlığı (solda). ... 108
Şekil B.35 : 1.03, kaidesi koridor yönünden görülen sütun (sağda). ... 108
Şekil B.36 : 1.03, kuzeybatı yönüne bakış... 108
Şekil B.37 : 1.03, güney duvarına bakış. ... 108
Şekil B.38 : 1.04, doğu duvarı. ... 109
Şekil B.39 : 1.04, kuzey duvarı... 109
Şekil B.40 : 1.04, batı duvarı, sütun detayları. ... 110
Şekil B.41 : 1.05, batı duvarı. ... 110
Şekil B.42 : 1.05, batı duvarı, sağdaki sütunun başlığı... 111
Şekil B.43 : 1.05, güney duvarı. ... 111
Şekil B.44 : 1.05, doğu duvarı. ... 111
Şekil B.45 : 1.06, batı duvarına bakış (solda). ... 112
Şekil B.46 : 1.06, güney duvarına bakış (sağda). ... 112
Şekil B.47 : 1.06, doğu duvarına bakış (solda). ... 112
Şekil B.48 : 1.06, doğu duvarı, soldaki sütun (sağda). ... 112
Şekil B.49 : 1.07, güney duvarı (solda). ... 113
Şekil B.50 : 1.07, kuzey duvarı (sağda). ... 113
Şekil B.51 : 1.08, doğu duvarı, nişin içindeki dolap (solda). ... 113
Şekil B.52 : 1.08, kuzeybatı yönü (sağda). ... 113
Şekil B.53 : 1.08, kuzey duvarı, çatıya açılan tavan kapağı. ... 114
Şekil B.54 : 1.09, doğu duvarı (solda). ... 114
Şekil B.55 : 1.09, batı duvarı (sağda). ... 114
Şekil B.56 : 1.09, kuzeydoğu köşesindeki sütun başlığı. ... 115
Şekil B.57 : IV no’lu plaket. ... 115
Şekil B.58 : Ana giriş kapısı (solda). ... 116
Şekil B.59 : Batı cephesine bitişik ek yapı (sağda). ... 116
xvi
Şekil B.61 : Tuğla hatıl arasındaki kılıçlı mesnet (sağda). ... 116
Şekil B.62 : Doğu cephesi, bodruma açılan pencere boşluğu. ... 117
Şekil B.63 : Güney cephesi, doğu yönüne bakış (solda). ... 117
Şekil B.64 : Güney cephesi, batı yönüne bakış (sağda). ... 117
Şekil B.65 : Güney cephesi, L merdiven kovası. ... 118
Şekil B.66 : Batı cephesi, ek yapının çatısından güney yönüne bakış. ... 118
Şekil B.67 : Batı cephesi, ek yapının çatısından kuzey yönüne bakış. ... 119
Şekil B.68 : Batı cephesi, güneyden kuzey yönüne doğru bakış. ... 119
Şekil B.69 : Güney cephesindeki düşen taş. ... 119
Şekil B.70 : 1.03 dersliğinde görülen tuğla örgü. ... 120
Şekil B.71 : Güney cephesindeki ana kapının oturduğu, içerideki tuğla kısım. ... 120
Şekil B.72 : Güney cephesindeki ana kapının oturduğu, dışarıdaki taş kısım. ... 120
Şekil B.73 : Ek yapı, kuzey cephesindeki sıva dökülmesi... 121
Şekil B.74 : Giriş holü, volta döşeme ve destek ahşap kirişler. ... 121
Şekil B.75 : Güney cephesi taş merdivenler, giriş kapısı (solda). ... 122
Şekil B.76 : Ana giriş kapısı detayı (sağda). ... 122
Şekil B.77 : Elips rozet (solda). ... 122
Şekil B.78 : Kuzey cephesi, giriş kapısı kulbu (sağ üstte). ... 122
Şekil B.79 : Güney cephesi, giriş kapısı kulbu (sağ altta). ... 122
Şekil B.80 : 1.03, camlı ahşap doğramalı kapılar. ... 123
Şekil B.81 : Giriş holünün kuzeydoğu köşesi, 2009 yılı (solda). ... 123
Şekil B.82 : Giriş holünün kuzeydoğu köşesi, 2016 yılı (sağda). ... 123
Şekil B.83 : Birinci kat holü, ahşap tavandaki çürüme. ... 124
Şekil B.84 : 1.01, ahşap tavanda çimentolu harçla onarım. ... 124
Şekil B.85 : Güney cephesi, bitkilenme ve kirlilik. ... 125
Şekil B.86 : Kuzey cephesi, kırık lentodan görülen korozyona uğramış donatı. ... 125
Şekil B.87 : Güney cephesi, bitkilenme. ... 126
Şekil C.1 : Langa Rum İlkokulu. ... 127
Şekil C.2 : Ioakimion Rum Lisesi, zemin ve birinci kat planları (Şaman, 1988). ... 127
Şekil C.3 : Ioakimion Rum Lisesi, güneybatı (giriş) cephesi (Karslı, 2006). ... 128
Şekil C.4 : Ioakimion Rum Lisesi, kuzeydoğu cephesi (Karslı, 2006). ... 128
Şekil C.5 : Ioakimion Rum Lisesi, basık pencereler ve volta döşemeli sınıf (Karslı, 2006). ... 129
Şekil C.6 : Ioakimion Rum Lisesi, giriş holü (Karslı, 2006). ... 129
xvii
TARABYA RUM İLKOKULU RESTORASYON PROJESİ ÖZET
Bu çalışmada İstanbul’un Sarıyer ilçesine bağlı Tarabya semtinde bulunan Tarabya Rum İlkokulu konu alınmıştır. Bakımsızlıktan yıkılmaya yüz tutmuş bu tarihi okul yapısının tarihi mirasını gelecek nesillere aktararak İstanbul’un kültür hayatının yeniden bir parçası olması amaçlanmıştır.
Yapının günümüzdeki durumunun belgelenmesinin ardından içinde bulunduğu çevre ile birlikte ilk yapıldığı dönem; eski harita, belge ve fotoğraflardan incelenmiştir. Yerinde yapılan incelemeler ve kişisel görüşmeler ile, yapıldığı dönemden günümüze gelene kadar geçirdiği değişiklikler tespit edilmiştir. Yapının yeniden aktif olarak kullanılırken, özgün niteliklerini koruması planlanmaktadır.
Birinci bölümde, çalışmanın amacı ve kullanılan yöntemler yer almaktadır. Okulun ölçümü için yapılan çalışmalar sırasıyla açıklanmıştır. Plan, kesit ve cephelerin krokileri hazırlandıktan sonra mekanlar numaralandırılmıştır. Çekilen fotoğraf ve videolar bu numaralandırmaya göre kayıt altına alınmıştır.
İkinci bölümde, okulun bulunduğu Tarabya semtinin coğrafi konumu, sosyal, ekonomik ve Antik Çağ’dan bu yana tarihsel gelişimi ele alınmıştır. Ayrıca Tarabya’da bulunan diğer Rum okulları ayrı başlık altında olmak üzere, Boğaziçi’ndeki Rum okulları incelenmiştir. Bu inceleme restitüsyon için bir ön çalışma olma niteliği de taşımaktadır.
Üçüncü bölümde; okulun tarihçesi, yapının konumu ve çevresel özellikleri ele alınıp, yapı genel olarak tanımlandıktan sonra; tüm mekanlar, cepheler ve yapı elemanları mimari olarak incelenmiş ve bozulmalar detaylı olarak anlatılmıştır.
Okul, 19. yüzyılın sonunda, Tarabya’daki Rum halkının bağışlarıyla inşa edilmiştir. Tarihçe incelemesinde, yazılı kaynaklar ile döneme ait fotoğraflar arasındaki tutarsızlık ortaya çıkarılmış, bu durumun yapının kendi içerisinde gözlemlenen yapım tekniği farklılıklarıyla ilişkisi de üçüncü bölümde irdelenmiştir.
Tarabya Rum İlkokulu, bahçe içerisinde müstakil bir yapıdır. Güney cephesi Tarabya Koyu’na, ana girişin bulunduğu kuzey cephesi ise Ahi Çelebi Caddesi’ne bakmaktadır. 1986 yılında kapatılan okulda günümüzde bir Rum aile yaşamaktadır. Yapı, 1976 yılında batı cephesine bitişik inşa edilmiş niteliksiz ek yapı dışında yapıldığı döneme özgü karakterini ve plan şemasını korumaktadır.
Yapının genel özelliklerinden sonra bütün mekanlar, krokiler hazırlanırken verilen kodlar kullanılarak, bodrum kattan itibaren detaylı olarak anlatılmıştır. Günümüzde konut olarak kullanılması nedeniyle yapılan değişiklikler tespit edilmiştir. Plan şemasının yansımalarıyla birbirinden farklılaşmış cephe özellikleri anlatılmış, simetrinin esas olduğu cephelerdeki elemanlar tarif edilmiştir.
Dördüncü bölümde, okul yapısına dair tüm belge, harita ve fotoğraflar düzenlenmiş ve Tarabya Rum İlkokulu ile benzerlik gösteren Rum okulları araştırılmıştır. Okulun
xviii
Tarabya Koyu’na bakan bir tepede konumlandırılmış olması, eski fotoğraflar incelenirken tespit edilmesini
oldukça kolaylaştırmıştır. Okula dair bilgi içeren eski belge ve fotoğrafların yanısıra restitüsyon projesi hazırlanırken kullanılan asıl bilgi kaynağı günümüzde de gözlemlenebilen izler olmuştur. 1986’da kapatıldıktan sonra, yeni bir işlevle açılmamış olması, ek yapı haricinde bir değişiklik yapılmasını engellemiştir. Bu bilgi ve belgeler doğrultusunda alınan kararlarla dördüncü bölümde okulun restitüsyon projesi hazırlanmıştır.
Tarabya Rum İlkokulu’nun mimarı bilinmemektedir. İstanbul’daki diğer Rum Okulları kıyaslama yapmak için incelendiğinde Fener’deki Ioakimion Rum Kız Lisesi benzer plan şeması, güneybatı cephe karakteristiği, pencere kemer ve oranları ve volta döşeme kullanılan Tarabya Rum İlkokulu dışındaki nadir örneklerden oluşu ile öne çıkmıştır. Ioakimion Rum Kız Lisesi’nin mimarı Vasilakis Ioaninidis’tir. Kayıtlara göre Yeniköy’de bir yalıda yaşamıştır. Zappeion Rum Erkek Lisesi’nin mimarı da kendisidir. Bu bağlamda, cemaatin destekleriyle inşa edilmiş Tarabya’da bulunan bir okul yapısında, daha önce okul tasarlamış ve bölgede yaşayan bir saray mimarının katkısının bulunması olasıdır.
Restorasyon projesi hazırlanırken, okulun yeniden bir eğitim yapısı olarak kullanılması uygun bulunmuştur. Beşinci bölümde, bu çalışma esnasında fark edilen küçük ölçekli Rum okulları ile ilgili bilgi bulmanın zorluğu düşünülerek Tarabya Rum İlkokulu’nun Rum Kültürü üzerine bir eğitim ve araştırma merkezi olmasına karar verilmiştir. Yapının korunup aktif olarak kullanılabilmesi için gerekli müdahaleler belirlenmiştir. Yeniden okul olarak açılması durumunda, merkezi bir konumda olmayışı ve Rum öğrenci nüfusunun azlığı nedeniyle yeniden bakımsız kalma ihtimali vardır. Ancak çok yönlü çalışmalar yapılan bir eğitim ve kültür merkezine çevrildiğinde yapının kullanılarak korunacağı öngörülmüştür.
Günümüzde İstanbul’da varlığını sürdüren Rum okullarının büyük bir çoğunluğu 19. yüzyılda inşa edilmiştir. Bu okullar, yalnızca İstanbul’da yaşayan Rumların değil bütün şehrin eğitim ve kültürel gelişimini etkilemişlerdir. Bunun yanında yapıldıkları dönemin mimari özellikleri ve yapım teknikleri ile ilgili çok değerli bilgileri göstermektedirler. Araştırmalar esnasında yalnızca Tarabya’da, Tarabya Rum İlkokulu dışında beş diğer Rum okulunun daha olduğu görülmüştür. Ancak günümüzde bunlara dair hiçbir iz yoktur. Bu bilgiyi tüm Boğaz köyleri ölçeğinde değerlendirdiğimizde, eğitim ve kültür tarihimizin ne kadar büyük bir parçasının kayıp olduğu anlaşılmaktadır.
Bu çalışmanın sonucu olarak, Tarabya Rum İlkokulu özgün işlevini koruyamayacak olsa da tarihi ve kültürel miras değerlerini aktarmasının önemi belirtilmiştir. Ayrıca ülkemizdeki diğer Rum okullarının da Tarabya Rum İlkokulu gibi aktif olarak kullanılmasını engelleyen yasal problemlerin, bu yapıların bakımsız kalmalarındaki en önemli nedenlerden biri olduğu saptanmıştır. Birbirine paralel olarak yürütülen tarih araştırması ile ölçümler sonucunda hazırlanan rölöveler ile restitüsyon ve restorasyon projeleri, sonuç kısmında bütüncül olarak değerlendirilmiş ve okulun özgün karakterini kaybetmemesi için bir an önce koruma çalışmalarının başlatılması gerektiği vurgulanmıştır.
xix
RESTORATION PROJECT OF TARABYA GREEK PRIMARY SCHOOL SUMMARY
The aim of this thesis is to study Tarabya Greek Primary School, located in Tarabya district in Sarıyer/İstanbul. It is aimed to prepare a conservation project that will help to recuperate this educational facility, which is about to collapse because of poor maintenance.
After documenting the current state of the school, the previous state of the building is determined by old maps, photographs, written sources and personal interviews with past users and the difference between them are analyzed. It is decided to use the school building in an active way. The main concern is to sustain its historical value by conserving it.
The aim of this study and the methods that are used during the phases are described in the first chapter. The survey about the area, where the school is located, began with the examination and photography taking. The sketches of the plan, sections and elevations of the school were prepared and all the spaces were numbered and the building was documented with photographs and videos.
In the second chapter; geographical position, social, economic and historical development of Tarabya are presented. Written sources state that there used to be several Greek primary schools in Tarabya, but the building that is studied in this thesis is the only extant one. Also the Greek schools in the neighborhoods of Bosphorus are examined with their current state and usage in this chapter. Examining the other Greek schools is considered as the preliminary study for restitution research.
In the third chapter history and location of the school are explained in detail. The school was built at the end of the 19th century by the donations of the Greek community living in Tarabya in that era. During the literature research of the school building, inconsistency between the written sources and old pictures are noticed and taken in consideration with the differences of the building techniques that are observed.
It is a detached building in a garden. The south facade of the building is directed to the Tarabya Bay. Main entrance at the north facade is directed to Ahi Çelebi Street. The building has stopped its functioning as a school in 1986 but nowadays it is used for the accommodation of a Greek family. Except the one storey annex which was attached to the west wall of the school in 1976, the building conserve its original plan scheme and facade character. After summarizing the architectural value of the school building; all spaces inside the building are described starting from the basement. The codes that were given during the early phase of the study are used. Plan changes at the ground floor because of the annex are defined. Also the changes resulting from the present usage as an accommodation place are described.
All four facades have different features, despite the fact that they were built with same materials and symmetry being the key element of design. At the north and
xx
south facades, brick walls in the middle are completed by the stone clad parts on both sides. Even though the entrance is on the north façade; south façade facing the Bosphorus is more richly ornamented. By using bricks and a cladding of polygonal stones at masonry walls , the building is differentiated from the other examples of the same period. At the east facade, bricks are not prominent part of the design, and the west façade is the simplest one, clad with polygonal stones.
Structural elements and materials are examined in the following section This section also includes deteriorations, classified in three main categories according to their reasons : incompatible interventions, structural and material problems. Neglect is the main reason behind all deteriorations.
In the fourth chapter; all the data collected by the written information, maps and photographs are organized and with the contribution of the survey on the other Greek schools, restitution project is prepared. The location of the school, on a hill facing the Tarabya Bay, made it easier to identify the building from the old pictures. But the architectural data that can be read from the current situation, became the most important guide during restitution research. After the school was closed in 1986, the building has not been used with a different function. For this reason, the plan scheme is preserved and also there are no changes at the facades except for the west one where the annex is adjacent to the school building.
The architect of the Tarabya Greek Primary School is unknown. When the other Greek schools are examined, Ioakimion Greek High School in Fener draws the attention with its similar plan scheme, southwest façade, window ratios and brick arch ceilings supported by wooden beams. The architect of Ioakimion Greek High School is Vasilakis Ioaninidis. According to the records he had a house in Yeniköy and Zappeion Greek High School was also designed by him. Therefore his contribution to the Tarabya Greek School as an architect is considered as highly probable.
In the restitution project, the theater hall which is divided into sections as an accommodation space has been converted back to a single place. The stage has been set at the north side as it originally was. Another main decision about the restitution plan is placing the toilets to the southwest corner of the garden and removing the annex completely. The west façade is completed symmetrically after removing the annex.
While the restoration project was being prepared, it is considered as an appropriate decision to keep the school building as an educational facility. In the fifth chapter, using the school building as a Research Center for Greek Culture is decided considering the difficulties in finding information about small-scale schools such as the Tarabya Greek Primary School. Interventions to conserve the building are determined and the restoration project is prepared with this aim. Because in case of re-opening the school; lack of Greek student population and the fact of not being in a central location will be the new reasons of negligence. But a cultural center is assumed to be a sustainable project with the consistent exhibitions, conferences and educational programs.
Interventions are determined and classified by analysis of deteriorations and arranged in an order specifically to not to overlook any kind of structural damage. New additions to maintain the necessary requirements of a cultural center are chosen
xxi
carefully not to damage the school building’s authenticity. Integrity of the original plan scheme is also protected to show how it was used as a school.
The annex is removed as in the restitution project and the west façade is being revealed. Also the theatre hall is arranged as in the restitution project to use the space in its original function. According to the new function, Research Center will be including; entrance hall, theater-conference hall, cafeteria and a class for Greek language lessons at the ground floor. At the second floor; libraries for visual and written sources about Greek culture, meeting room, management and archives will be in use.
The majority of Greek schools in İstanbul, which continue to exist today, were built in the 19th century. These schools did not only affect the Greek population but also the social, political and cultural development of İstanbul. Besides, they provide essential information about architectural styles and construction techniques of that time period. The research conducted during this study revealed the existence of five other Greek primary schools in Tarabya which have all disappeared. The same loss is true for other Bosphorus villages as well. These schools, which are the material evidence to observe the cultural development in the Greek villages in the Bosphorus are not appreciated enough in this context.
As a result of this study, even if the Tarabya Greek Primary School will not be able to fulfill its original function, sustaining the building with its cultural heritage value is considered essential. Also the legal problems which are disabling the active usage of closed Greek schools in Turkey are considered as one of the major part of the conservation problems. It is underlined in conclusion part how important it is to start immediately the conservation process of the school to retain its original character.
1 GİRİŞ
1.
Bir balıkçı kasabası olarak kayıtlarda görüldüğü en erken dönemlerden beri Rum Cemaatinin çoğunluk olarak yaşamlarını sürdürdüğü, buna Osmanlı’nın son dönemlerinde İstanbul’daki yabancı ülkelerin elçiliklerinin de eklendiği Tarabya’da bulunan Tarabya Rum İlkokulu, İstanbul’da 19. yüzyılda açılmış diğer Rum okulları gibi döneminin sosyal ve kültürel tarihinin yanısıra mimari de yansıtmasıyla önemli bir kültür varlığıdır.
Altı sınıflı okul, Cumhuriyet’in ilanından sonra, inşa edildiği dönemde Tarabya’da bulunan diğer Rum okullarının öğrencilerini bünyesinde toplamıştır. Zamanla siyasal ve toplumsal koşulların değişmesiyle Rum nüfusunun azalması sonucu 1986 yılında öğrencisi kalmadığı için kapatılmıştır.
Çalışmanın Amacı 1.1
Bu tez kapsamında, tarihi ve mimari açıdan önemli bir eğitim yapısı olan Tarabya Rum İlkokulu’nun yeniden İstanbul’un kültür hayatına dahil edilmesi amaçlanmaktadır.
Restorasyon projesinde, kullanıcısı olmadığı için yıkılmaya yüz tutmuş olan okul yapısının mekansal bütünlüğü korunurken, eğitim yapısı olma kimliği de göz önünde tutulmuştur. Dönemsel müdahaleler de bu yaklaşım ile incelenmiştir. Okulun mevcut durumu ile tarihi, paralel bir çalışma ile ortaya konulduktan sonra yapının varlığını sürdürebilmesi için gerekli teknik müdahaleler belirlenmiştir.
Çalışmanın Kapsamı ve Yöntemi 1.2
Bu çalışma; Tarabya Rum İlkokulu’nun tarihçesini, günümüzdeki durumunu fotoğraf ve çizimlerle belgeleyen analitik rölöve çizimlerini, ilk yapıldığı dönemi gösteren restitüsyon ve müdahale kararlarını nedenleriyle açıklayan restorasyon projelerini içermektedir.
2
Rölöve çalışmasına, okulun bulunduğu alanın incelenmesi ve fotoğraflanmasıyla başlanmıştır. Okulun plan, kesit ve cephelerinin krokileri hazırlanıp tüm mekanlar kodlandıktan sonra, yapı fotoğraf ve videolarla belgelenmiştir. Üçgenleme yöntemi ile metre ve lazermetre kullanılarak alınan plan ölçüleri krokilere işlenmiştir. Bu ölçüler, cephe ve iç mekanda total station aleti kullanılarak alınan ölçülerin sağlamasını yapmakta kullanılmıştır. Total station aletinin zemin kat ve birinci katta elde ettiği verileri birleştirmek için merdiven holü referans noktası olarak kullanılmıştır. İç mekan ve cephe çizimleri ise kapı ve pencereler kullanılarak birleştirilmiştir. Cephedeki tuğlaları ve kaba yonu taşları belgelemek için el çizimleri ve fotoğraflardan faydalanılmıştır. Kapı, pencere ve merdiven detayları, krokileri hazırlandıktan sonra metre kullanılarak ölçülmüştür. Kapı ve tavan döşemelerinin profil detayları ise profil tarağı ile alınmıştır. Alınan bu ölçüler doğrultusunda, 1/200 ölçekli vaziyet planı, 1/50 ölçekli plan, kesit ve görünüşler ile 1/10 ve 1/5 ölçeklerinde kapı, pencere ve sütun başlığı detayları çizilmiştir. Kullanılan malzemeler ve oluşan hasarları göstermek için renk kodlu lejandlar oluşturulmuştur. Okulun restitüsyon projesi için, eski haritalar, fotoğraflar ve aynı dönemde yapılan Rum okulları incelenmiş, sözlü kaynaklardan alınan bilgiler yapıdaki izler üzerinden takip edilmiştir.
Yapının varlığını sürdürmesi için gerekli olan müdahaleler, okulun kültürel ve mimari bütünlüğüne zarar vermeyecek şekilde belirlenmiştir. Bu müdahaleler rölöve çizimleri üzerinde hasar analizinde olduğu gibi renk kodlu lejandlarla gösterildikten sonra, restorasyon projesi yeniden işlevlendirme kararları doğrultusunda çizilmiştir.
3
TARABYA RUM İLKOKULU’NUN BULUNDUĞU ÇEVRE 2.
Tarabya’nın Coğrafi Konumu 2.1
Boğaziçi’nin kuzeyinde Rumeli yakasında bulunan ve Tarabya Koyu ile aynı adı taşıyan semt, Sarıyer İlçesi’ne bağlıdır. Kuşbakışı bakıldığında, küçük bir koy etrafındaki iki tepe ve tepelerin arasındaki bir vadiden oluşmaktadır. Güneyinde Yeniköy, kuzeyinde ise Kireçburnu yer almaktadır. Denize paralel devam eden Boğaziçi Sahil Yolu ile ona dik olarak bağlanan Tarabya Bayırı ve Ahi Çelebi Caddeleri semtin ana akslarıdır.
Tarabya Rum İlkokulu da Ahi Çelebi Caddesi üzerinde ve güney cephesi Tarabya Koyu’na bakacak şekilde konumlandırılmıştır (Şekil B.2).
Tarabya’nın Tarihsel, Sosyal ve Ekonomik Gelişimi 2.2
Antik Çağ’da adı Kryovrissis Vadisi olan bu bölgede bulunan Tarabya’nın adı kıskanç mitoloji kahramanı Medea’nın, Jason’u öldürmek için yörenin sularını zehirlemesi nedeniyle zehirleyici anlamına gelen Pharmakias’tı (Şekil A.1) (Deleon, 2003).
M.S. 5. yüzyılda Patrik Attikos yörenin adını temiz havası ve M.S. 1372 yılındaki depremde yok olan kaplıcası nedeniyle tedavi anlamına gelen Therapeia olarak değiştirmiştir (Şekil A.2) (Vander, 2000).
16. yüzyıla kadar Tarabya Koyu’nun gerisindeki vadide, bir de dalyanı bulunan bir Rum balıkçı köyü olduğu tahmin edilmektedir (Çiğdem, 1994).
Evliya Çelebi’nin seyahatnamesinde ise Tarabya’da Sultan II. Selim (1566-1574) devrine kadar ev olmayıp sadece dalyanlar bulunduğu, ancak padişahın bir gezintisinde burada balık yedikten sonra Sadrazam Sokollu Mehmet Paşa’ya burada bir kasır yaptırmasını ve bir köy kurdurmasını emrettiği ve buraya zevk yeri anlamına gelen Tarabiye adını verdiği yazılmıştır. Bunun üzerine kasaba kurulur ve mamur hale getirilir. 800 kadar evleri vardır. Bir müslüman mahallesi, bir cami, yedi
4
tane de hristiyan mahallesi vardır. Kasabanın hamamı ve başka imareti yoktur. 40 kadar küçük sokağı olup bağ ve bahçesi çoktur (Evliya Çelebi, 1975).
1624’te Boğaziçi’nin kuzeyi Yeniköy’e kadar Kazakların istilasına uğramış, Tarabya da yanmış ve yağmalanmıştır. Sultan IV. Murad Kazak saldırısından sonra Tarabya’yı yeniden imar ettirmiştir. Evliya Çelebi’nin Tarabya’ya dair yazdıkları köyün bu imar çalışmalarından sonraki halini anlatır (Çiğdem, 1994). Bahsedilen cami de 17. yüzyılda inşa edilmiş olan Hacı Osman Ağa Mescidi’dir. Bundan sonra Tarabya’daki müslüman nüfusu artmamış, ancak 1960 yılına gelindiğinde semtin ikinci camisi olan Tarabya Camisi inşa edilmiştir.
17. yüzyılın ortalarında Rum-Ortodoks nüfusunun dini merkezi olan Derkon (Terkos) Metropolitliği, Terkos’a Türklerin iskan edilmesi nedeniyle İstanbul’a daha yakın ve deniz kenarında bir yere yerleşmek istemiş ve bunun için Tarabya’yı seçmiştir (İnciciyan, 1956). 17. yüzyılda 40 küçük sokakla bir dalyandan oluşan ve tepeleri ıhlamur ağaçlarıyla kaplı olan Tarabya 18. ve 19. yüzyıllarda Fenerli Rumlar’ın sayfiye yerine dönüşmüştür (Deleon, 2003).
Sultan Abdülhamit’in çocukluğunun geçtiği, Rus Harbi nedeniyle yaz mevsiminde karargahını Tarabya’ya taşıyan II. Mahmut tarafından görkemli bir konağın genişletilmesiyle yapılan Tarabya Kasrı, Kırım Harbi esnasında İngiliz Askeri Hastanesi’ne çevrilmiştir. Sultan Abdülaziz bir ziyareti sırasında yerine kargir yaptıracağım diyerek kasrı yıktırmıştır (Şehsuvaroğlu, 1986). Bir daha inşa edilemeyen kasrın arazisi I. Dünya Savaşı’ndan önce Osmanlı donanmasını yeniden yaptırması karşılığında Kaiser Wilhelm’e hediye edilmiş ve buraya 1889 yılında Belçikalı mimar Cingra’nın tasarladığı Alman Büyükelçiliği Yazlığı’nı oluşturan binalar inşa edilmiştir (Şekil A.4) (Vander, 2000).
19. yüzyılda Alman Büyükelçiliği Yazlığı dışında semtin meşhur sahilhaneleri (Şekil A.3); Krupp firmasının İstanbul temsilcisi olan Auguste Huber tarafından yaptırılmış olan (1985 yılında kamulaştırılarak cumhurbaşkanlığı köşkü olarak kullanılan) Huber Köşkü, Beyoğlu Zoğrafyon Lisesi’nin kurucusu ve Hristaki Pasajı’nın (Çiçek Pasajı) sahibi Hristaki Zoğrafos’un Yalısı, 1906 yılında Sultan II. Abdülhamit için mimar D’Aronco tarafından tasarlanan ve sultanın Karadağ Kralı I. Nikola’nın kızı Prenses Elena’ya düğün hediyesi olarak verdiği İtalyan Büyükelçiliği Yazlığı (Şekil A.5), III. Selim tarafından Yunan ihtilaline yardım ettiği için Alexandre Ypsilanti’nin elinden
5
alınan ve İngilizlerle yapılan bir çarpışmadaki yardımları sebebiyle 1807’de General Sebastiani’ye verilerek Fransız Büyükelçiliği Yazlığı’na çevrilen İpsilanti Yalısı (Şekil A.6) (günümüzde Marmara Üniversitesi’nin İktisadi Ticari İlimler Akademisi olarak kullanılmaktadır) ve 1847 yılında Sultan Abdülmecit tarafından Sir Stratford Channing’e hediye edilen ve 1911 yılında yandıktan sonra bir daha tamir ettirilmeyen İngiliz Büyükelçiliği Yazlığı’dır (Şekil A.7) (Deleon, 2003).
İstanbul’un ilk belediyesi olan Altıncı Daire’den (Galata-Beyoğlu) sonra, semt sakinlerinin girişimiyle, devlet hazinesinden yardım almamak kaydıyla ikinci belediye Tarabya’da 1865 tarihinde kurulmuştur (Şekil A.8). Devletten yardım almamak şartına karşılık, belediye başkanlığına semt sakinlerinden birinin getirilmesi ve bazı vergilerden muaf tutulması şart koşulmuştur (Ortaylı, 1974).
Osmanlı Dönemi’nde Boğaziçi’nin genelinde olduğu gibi Tarabya’da da ulaşım deniz yoluyla sağlanmakta, yalıların iskelelerindeki ailelere ait özel kayıklar dışında kiralanabilen dolmuş kayıklar bulunmaktaydı. Ayrıca Şirket-i Hayriye’nin İngiltere’de yapılmış olan Tarabya isimli vapuru da 1853-1864 yılları arasında Tarabya İskelesi’ne toplu taşıma sağlamaktaydı (Şekil A.9). 1980 yılında ise şehir hatları seferi ve Tarabya İskelesi kaldırılmıştır (Şekil A.10).
Bugünkü Tarabya Oteli’nin yerinde 1850’lerde Petala Oteli olarak bilinen Hotel d’Angleterre (İngiltere Oteli) bulunmaktaydı (Şekil A.11). Muhtemelen Kırım Savaşı sırasında (1853) Tarabya’ya yığılan İngiliz subayları ve ailelerinin yarattığı talep üzerine açılmıştı. 20. yüzyılın başında Petala Oteli yerine Beyoğlu’ndaki Tokatlıyan Oteli’nin yazlık binası olarak mimar Alexandre Vallaury tarafından tasarlanan ahşap bina inşa edilmiştir (Şekil A.12). Karl Baedeker’in 1914 tarihli İstanbul Rehberi’nde otelin 120 yataklı olduğu ve o zamanlar İstanbul’daki elektrikle aydınlanan nadir yapılardan olduğu belirtilmektedir (Türker, 2006). Tokatlıyan Oteli 1893 yılında Belçikalı Wagons-Lits şirketi tarafından Alman Büyükelçiliği Yazlığı’na komşu olarak Mavroyenis ailesinin konağının bulunduğu yere, setli geniş bir arsa üzerine ahşap olarak inşa edilmiş Summer Palace Oteli ile rekabet etmekteydi (Şekil A.13). Summer Palace Oteli, özellikle haftasonlarında düzenlenen balolar, dans partileri ve konserleriyle meşhurdu ve Tokatlıyan Oteli gibi elektrikle aydınlatılmaktaydı (Zarifi, 2006). 1930’lardan sonra bilinmeyen bir sebeple faaliyeti duran Summer Palace Oteli binası 1940’da yıktırılmış ve yerine villalar yaptırılmıştır. 1954 yılında çıkan bir yangında yok olan Tokatlıyan Oteli yerine ise Tarabya Oteli inşa edilirken, 1796
6
yılında inşa edilmiş Tarabya’nın en eski kilisesi olan Ayios Yeorgios Rum Ortodoks Kilisesi ve 1860 yılında yapılan Ayios Konstantinos Ayazması da Tarabya Oteli’nin inşası sırasında (1956) yıktırılmıştır.
Ayios Yeorgios Kilisesi dışında Tarabya’da bulunan diğer Rum Ortodoks kiliselerinin ilki, Zarifi Ailesi’nin 1860 yılında yaptırdığı Aya Paraskevi Kilisesi’dir. Osmanlı döneminde İstanbul’da kubbeli kilise yapım yasağının kalkmasından sonra (1856) inşa edilen ilk büyük kubbeli kiliselerdendir. Yapıldığı dönemde bile Tarabya’nın Rum nüfusuna göre fazla büyük olduğu söylenmiştir. Kilisenin sol nefinde duvara gömülü ve kristal bir camla örtülü bölümde kiliseyi yaptıran ve Tarabya’yı çok seven banker Yorgo Zarifi’nin kalbi, 1884 yılında ölümünden beri vasiyeti üzerine burada muhafaza edilmektedir. Ayii Konstantinu ve Eleni Mezarlık Kilisesi ise Bizans İmparatoru Büyük Konstantin ve annesi İmparatoriçe Eleni’ye ithaf edilmiştir. Rum mezarlığının içinde yer alan bu kiliseyi de Banker Yorgo Zarifi, 1873 yılında mimar N. Fusta’ya yaptırmıştır. Tarabya Rum Okulu’nun karşısında bulunan bahçe içindeki Surp Andon Kilisesi ise Ermeni Katolik cemaatine aittir. 1871 yılında Andon Tıngır Yaver Paşa tarafından mimar M. Razi’ye yaptırılmıştır (Türker, 2006).
Geçmişte Tarabya’da Bulunan Diğer Rum Okulları 2.3
1803 yılında Tarabya’da Rumca eğitim veren yalnızca bir okul bulunmaktaydı. Bu okullara genel olarak karşılıklı öğrenme anlamına gelen “Allilodidaktikon” denilmekteydi. Okulda sekiz sınıf, 140 öğrenci ve döneminin diğer okullarında olduğu gibi bir öğretmen bulunmaktaydı. Üst sınıf öğrenciler alt sınıf öğrencilere ders vererek öğretmene yardımcı olmaktaydı. 1867’de yapılan üç sınıflı ve 30 öğrencili Rum Erkek İlkokulu ve 1870’de yapılan sekiz sınıflı ve 90 öğrencili Rum Kız İlkokulu ile Tarabya’daki Rum okulu sayısı üçe ulaşmıştı (Türker, 2006).
1880’lere kadar Tarabya’daki Rum okulları tek öğretmenli basit eğitim kurumlarıyken, bu tarihlerde yerleşmeye başlayan Baltatziler ve Zarifiler gibi zengin Rum ailelerinin katkısıyla yeni okul binaları yapılmış, öğretmen sayısı arttırılmış ve okullar araç gereç açısından da çağdaş bir düzeye ulaşmışlardır. Bunların sonucunda Rum Erkek İlkokulu’ndaki öğrenci sayısı 170’e yükselirken öğretmen sayısı üçe çıkarılmış, Baltatzi ailesinden Elisaveth Baltatzi’nin yaptırdığı ve onun adı ile anılan “Elisavethion” Kız İlkokulu iki öğretmen ve 90 öğrenci ile eğitime başlamıştır.
7
Ayrıca banker Yorgo Zarifi’nin ölümünden önce yaptırdığı ve adını alan “Zarifion” ana okulunda 160 küçük çocuk bulunmaktaydı (Türker, 2006).
1905 yılında Leonida Zarifi ve Konstantinos Vlastari’nin yaptırdığı yeni Rum Erkek İlkokulu’nda 85 öğrenci, Elisavethion Kız İlkokulu’nda 55, Zarifion Anaokulu’nda ise 154 öğrenci eğitim görmekteydi (Türker, 2006).
Zarifion Anaokulu 1928 yılında kapatılmıştır (Şaman, 1988).
Cumhuriyet döneminde Rum okulları, bu tezin konusunu oluşturan altı sınıflı karma Tarabya Rum İlkokulu’nun çatısı altında toplanmıştır (Türker, 2006).
Boğaziçi’ndeki Rum Okulları 2.4
1839 yılında ilan edilen Tanzimat Fermanı’na kadar Osmanlı Devleti’nde eğitim, müslüman ve gayrimüslimlerde kendi cemaatlerine bağlı din adamlarına bırakılmıştı. Camilerin yanına açılan mektepler gibi kilise ve sinagogların yanına da o cemaate ait okulların açılmasına izin verilmişti (Büyükkarcı, 2003). Tanzimat Fermanı ve arkasından 1856 yılında ilan edilen Islahat Fermanı ile müslüman ve gayrimüslim halkın eşitliği ifade edilmiş ve bunun yansıması olarak gayrimüslim halka resmi olarak okul açma hakkı verilmiştir. Bu dönemde yeni açılacak okulların ruhsat alma zorunluluğu gayrimüslim cemaatlerce fazla dikkate alınmamış ve okul sayısı artmıştır (Vahapoğlu, 1990). Günümüzde varlığını sürdüren okulların büyük bir çoğunluğu bu dönemde kurulmuştur. Cumhuriyet Dönemi’nde ise bu okullara yeni düzenlemeler getirilmiştir.
Boğaziçi’nde Osmanlı döneminden beri yaşayan Rum nüfusunun yoğunluğu, kilise ve Rum okullarının bu bölgedeki dağılımına bakılarak gözlemlenebilir. Günümüzde Arnavutköy Rum İlkokulu hariç tamamı kapalı olan yapıların çoğu, bakımsızlıktan kendi kendilerine yok olmaktadırlar. Tarabya Rum İlkokulu ile birlikte Boğaziçi’nde 15 tane okul yapısı bulunmaktadır (Şekil 2.1).
Beşiktaş Rum İlkokulu, Köyiçi Caddesi, No: 33’de yer almaktadır (Şekil 2.2). Yapım tarihi 1894 olarak gözüken üç konutun, 1903 yılında birleştirilmesi ile oluşturulan okulda eğitim de bu tarihte başlamıştır. Beşiktaş Köyiçi Rum Ortodoks Panayia Kilisesi’ne bağlıdır. 1975 yılında cemaatlerin çekilmesi ve öğrenci kalmaması ile okul olarak faaliyeti durmuştur. Günümüzde dışarıdan bakıldığında resmi bir kurum
8
olduğu ancak ana giriş kapısındaki mermer kaplama bezeme ve yazılardan anlaşılmaktadır (Okuyucu, 2011).
Şekil 2.1 : Boğaziçi’ndeki Rum Okulları (Yanında kırmızı kare olanlar).
Ortaköy Rum İlkokulu, Muallim Naci Caddesi, No: 94’de bulunmaktadır (Şekil 2.3). 1881 tarihinde Konstantin Moshopulos tarafından kurulan okul (Özel Okullar Rehberi, 1964), 1972 yılına kadar eğitime devam etmiştir. 1994 yılında kamulaştırılan yapı 2013 yılına kadar AB Bakanlığı İstanbul Ofisi olarak kullanılmış, 2013 yılında mülkiyeti yeniden Ortaköy Aya Foka ve Aya Yorgi Rum Ortodoks Kilisesi Kabristanı ve Mektebi vakfına iade edilmiştir.
9
Şekil 2.2 : Beşiktaş Rum İlkokulu.
Şekil 2.3 : Ortaköy Rum İlkokulu.
Arnavutköy Rum İlkokulu; Abdullah Molla Sokak, No: 19’da bulunmaktadır (Şekil 2.4). 1902’de Arnavutköy Aya Strati Taksiarhi Rum Ortodoks Kilisesi Vakfı tarafından erkek okulu olarak açılmış, 1925’de karma ilkokul olmuştur. İlk yapıldığında tamamen ahşap olan yapının zemin katı 1947’de geçirdiği tadilatta kagire çevrilmiştir. 1998 yılında aldığı Arnavutköy Karma Rum İlköğretim Okulu adı ile eğitime günümüzde de devam etmektedir (Baş, 2013).
10
Şekil 2.4 : Arnavutköy Rum İlkokulu.
Bebek Rum İlkokulu İnşirah Sokak, No: 24’de bulunmaktaydı (Şekil 2.5). 1850’de Aristo Yorgiyadis tarafından kurulan okul, dört sınıflıydı (Özel Okullar Rehberi, 1964). 1974’te okul olarak faaliyeti durduktan sonra yapı tamamen yıkılmıştır.
Şekil 2.5 : Bebek Rum İlkokulu (Özel Okullar Rehberi, 1964).
Boyacıköy Rum İlkokulu Hurşit Efendi Sokak, No: 1’de bulunmaktadır (Şekil 2.6). Kosti Vavakos tarafından 1886 yılında kurulmuştur. Büyük bir yemekhanesi, tiyatro salonu ve dört sınıfı bulunmaktadır (Özel Okullar Rehberi, 1964). Boyacıköy Panayia Evangelistra Rum Kilisesi ve Mektebi Vakfı’na ait yapıda 1974 tarihine kadar eğitim verilmiştir. Günümüzde, bakımsız bir durumda olan yapıda, yapıya bekçilik eden bir aile yaşamaktadır.
11
Şekil 2.6 : Boyacıköy Rum İlkokulu.
Yeniköy Zoğrafyon Rum Kız İlkokulu; Sait Halim Paşa Caddesi, No: 10’da bulunmaktadır (Şekil 2.7). 1870’te Zoğrafyon Lisesi’nin kurucusu Hristakis Zoğrafos’un bağışlarıyla kurulmuştur. 1950’de yanan okul 1954’te restore edilmiş 1980’e kadar eğitime devam etmiştir (Sözbir, 2011). 2013 yılında yeniden okul olarak kullanılmak üzere restorasyonu yapılan bina, 2015 yılında Tarabya İngiliz İlköğretim Okulu olarak açılmıştır.
Şekil 2.7 : Yeniköy Rum İlkokulu.
12
Büyükdere Rum İlkokulu; Kuyu Sokak, No: 2’de bulunmaktadır (Şekil 2.8). 1871 yılında Dimitri Papakonstantino tarafından kurulmuştur (Özel Okullar Rehberi, 1964). 1974 tarihine kadar eğitim veren yapının mülkiyeti günümüzde Vehbi Koç Vakfı’na aittir ve 2010 yılında yapılan restorasyon çalışmasından sonra Koç Üniversitesi Misafirhanesi’ne çevrilmiştir.
Şekil 2.8 : Büyükdere Rum İlkokulu.
Sarıyer Rum İlkokulu 1886 yılında kurulmuş ve 1974 yılına kadar burada eğitime devam edilmiştir (Şekil 2.9). 2012 yılında tamamlanan restorasyon çalışmasından sonra yapı Koç Üniversitesi’nin kullanımı için açılmıştır.
Şekil 2.9 : Sarıyer Rum İlkokulu
13
Beykoz Rum İlkokulu hakkında, Beykoz Aya Paraskevi Kilisesi’nin bahçesinde faaliyet gösterdiği dışında bilgi bulunamamıştır. Günümüzde de bu kilisenin bahçesinde herhangi bir okul yapısına dair iz yoktur.
Paşabahçe Aya Konstantin Rum Ortodoks Kilisesi Vakfı’na bağlı olan ve yapıldığında dört sınıflı olduğu bilinen Paşabahçe Rum İlkokulu ile ilgili de yıkıldığı dışında bilgi bulunamamıştır.
Kandilli Rum İlkokulu Derman Sokak No: 19’da bulunmaktadır (Şekil 2.10). Kız ve erkekler için ayrı olmak üzere iki birimden oluşacak şekilde 1850 yılında inşa edilen okulun kurucusu Konstantin Moshopulos’tur (Özel Okullar Rehberi, 1964). 1905 yangınında yanınca hayırsever Efstathios Evgenidis’in bağışlarıyla 1910 yılında yeni okul binası inşa edilmiştir. Okul eğitim vermeyi 1972 yılında bırakmıştır. İnşa edildiğinde, aynı bahçenin içinde olduğu Kandilli Khristos Metamorphosis Rum Ortodoks Kilisesi Vakfı’na bağlı olan okul yapısı, günümüzde konut olarak kullanılmak üzere restore edilmiştir. Ancak üzerinde “ΕΥΓΕΝΙΔΕΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΓΡΙΑ” (Eugenides Okulu) yazan giriş tabelası, yapının tarihi kimliğini korumak adına yerinde korunmuştur.
Şekil 2.10 : Kandilli Rum İlkokulu.
14
Çengelköy Rum İlkokulu; Meserret Sokak, No: 2’de bulunmaktadır (Şekil 2.11).1875 yılında Zinovios Tamer tarafından kurulan okul (Özel Okullar Rehberi, 1964), 1975’te kapsamlı bir tadilat görmüş ve 1979 yılına kadar burada eğitim verilmeye devam edilmiştir. Çengelköy Aya Yorgi Kilisesi ile aynı bahçeyi paylaşan yapı bu kilisenin vakfına ait olup günümüzde yapının bekçileri olarak içeride yaşayan iki aile tarafından konut olarak kullanılmaktadır.
Şekil 2.11 : Çengelköy Rum İlkokulu.
Kuzguncuk Rum İlkokulu Bereketli Sokak No: 23’tedir (Şekil 2.12). 1926 yılında Efstatios Linas tarafından kurulmuştur. 1976 yılına kadar yapıda eğitim verilmiştir (Özel Okullar Rehberi, 1964). Günümüzde, Özel Nisan Anaokulu olarak faaliyet gösteren yapının mülkiyeti Kuzguncuk Aya Pandelimon Rum Ortodoks Kilisesi Vakfı’na aittir.
Üsküdar Rum İlkokulu; Hacı Murat Sokak No: 11’de bulunmaktadır (Şekil 2.13). 1901 yılında kurulan okulda 1979 tarihine kadar eğitime devam edilmiştir. 1987 yılında özel bir anaokulu olarak yeniden kullanılmaya başlayan yapının bahçesi, yan parselindeki Özel Semerciyan Cemran Ermeni İlköğretim Okulu’na bakmaktadır. Günümüzde ise Özel Görsel Sanatlar Akademisi Kursu olarak faaliyettedir.
15
Şekil 2.12 : Kuzguncuk Rum İlkokulu.
Şekil 2.13 : Üsküdar Rum İlkokulu.
17
TARABYA RUM İLKOKULU (ΔΗΜΟΤΙΚΟΝ ΣΧΟΛΕΙΟΝ ΘΕΡΑΠΕΙΩΝ) 3.
Yapının Tarihçesi 3.1
Milli Eğitim Müdürlüğü’ndeki 07.05.1971 tarihli, o dönemdeki okulun müdürü Diyomidis Tomarei’nin imzasını taşıyan bilgi formunda: “Okulumuz 1880 tarihinde Tarabya’da oturan Rum Ortodoks Azınlığın para toplaması suretiyle yaptırılmıştır. Bugünkü yerde, o zaman eski bahçe içinde tahtadan bir ev vardır. Bu yeri satın alarak bugünkü okulumuzu inşa ettiler. İlk olarak bu yerde orta dereceli, yalnız erkek çocukları için dere içinde başka bir okul vardı. Zamanla Rumlar azaldıkça ortaokulu lağv ettiler, ve kızlarla birleşerek bugünkü ilkokulumuzu meydana getirdiler ve o zamandan beri aralıksız olarak çalışmaktadır.” yazılmaktadır (Büyükkarcı, 2003). Yine Diyomidis Tomarei’nin verdiği bilgiye göre okulun kurucusu Aspasya Zanidu’dur. O dönemde 150 öğrencisi bulunan okulun altı öğretmeni vardır ve Türkçe ile Rumca dışında yabancı dil olarak Fransızca eğitimi verilmektedir. Yıllık öğrenci ücreti ise öğrencinin mali durumuna göre belirlenir (Özel Okullar Rehberi, 1964). Yapının mimarı ile ilgili olarak kaynaklarda bir bilgiye rastlanmamıştır. Eski haritalara bakıldığında ise, yapı yalnızca 1920 tarihli 1/5000 ölçekli Necip Bey haritasında görülmektedir (Şekil A.14). Bu haritada günümüzde yapının batı cephesine bitişik olan ek yapı yoktur.
Tarabya Rum İlkokulu’nun yapım yılı 1880 olarak belirtilmekle beraber, Vasilaki Kargopulo’nun 1880 tarihli fotoğrafına bakıldığında, okulun bulunduğu alanın düzlendiği ancak üzerinde herhangi bir yapı olmadığı görülür (Şekil A.15). Mihran İranyan’ın 1890 tarihli benzer açıyla çekilmiş fotoğrafında ise duvarların yeni yükselmeye başladığı gözlenmektedir (Şekil A.16). Guillaume Berggren’in 1893 tarihli fotoğrafında yapının daha da yükseldiği belli olsa da tamamlanmış değildir (Şekil A.17). Yapının bugünkü ile aynı yükseklik ve cephe özelliklerine sahip olarak tamamlanmış halde ilk görüldüğü fotoğraf 1895 tarihli anonim bir fotoğraftır (Şekil A.18). Bu durum Tarabya Rum İlkokulu’nun yapılması için 1880 yılında bir vakıf kurulmuş olsa da binanın inşasına 1890 yılından sonra başlandığını
18
düşündürmektedir. Ayrıca bulunan 1910 tarihli bir fotoğrafta, İstanbul okullararası atletizm gösterilerinde birincilik kazanan Tarabya Rum İlkokulu öğrencileri görülmektedir (Şekil A.19).
Tablo 20: 1933-1934 (II. Dönem) İstanbul Tarabya Rum İlk Mektebinin Müfredat Programı
Şekil 3.1 : T.C. Mf. V., Milli Talim ve Terbiye Dairesi Arşivi, Kurul Karar Defteri,
Yıl 1934, Karar No: 56, s. 172 (Büyükkarcı, 2003).
1925-1926 ders yılında 76 erkek, 59 kız toplam 135 öğrenci; 1963-1964 ders yılında 32 erkek, 18 kız toplam 50 öğrenci; 1971-1972 ders yılında 14 erkek, 13 kız toplam 27 öğrenci, 1985-1986 ders yılında bir erkek, iki kız toplam üç öğrenci Tarabya Rum İlkokulu’nda eğitim almış ve 1986-1987 ders yılında okul öğrenci yokluğundan dolayı kapanmıştır (Türker, 2006).
Yapının kuzey cephesindeki ana giriş kapısının sağ tarafında, üzerinde kartal sembolü olan Compagnie d’Assurances NATIONALE PR STETTIN yazılı bir plaket bulunmaktadır (Şekil 3.2). Bu plaket ile yapının yangına karşı sigortalandığı anlaşılmaktadır.
Günümüzde Tarabya Aya Paraskevi Rum Ortodoks Kilisesi ve Rum İlkokulu Vakfı’na bağlı olan okulda eğitim yapılmamaktadır. Yalnızca bir Rum aile okulda ikamet etmektedir.
19
Şekil 3.2 : Tarabya Rum İlkokulu, ana giriş kapısındaki sigorta plaketi.
Konumu, Çevresel Özellikleri ve Vaziyet Planı 3.2
Tarabya Rum İlkokulu, İstanbul’un Avrupa yakasında, Sarıyer İlçe’sine bağlı Tarabya semtinde yer almaktadır. İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin 1/100.000 ölçekli çevre haritasında Boğaziçi Alanı olarak belirlenen bölgenin içindedir (Şekil B.1) ve tapuda, 1476 m²’lik bir alanı kapsayan 76 pafta, 1081 ada, 12 parsel olarak kayıtlıdır.
Tarabya Koyu’na doğru dikine inen Ahi Çelebi Caddesi 18 numaradaki okul, arazideki yükseklik farkından faydalanılarak koya tepeden bakacak şekilde konumlandırılmıştır (Şekil B.2).
Ön cephesi Ahi Çelebi Caddesi’ne bakan Tarabya Rum İlkokulu, parsel sınırına paralel giden bahçe duvarı ile sınırlandırılmış alanın yaklaşık olarak ortasında yer almaktadır. Parselin doğu-batı doğrultusunda 4.5 metrelik, kuzey-güney doğrultusunda ise 1.5 metrelik bir kot farkı vardır.
Okulun ana giriş kapısına, Ahi Çelebi Caddesi’ne açılan çift kanatlı demir bahçe kapısından girdikten sonra sekiz basamak çıkılarak varılmaktadır. Ön cephedeki çift kanatlı demir ana giriş kapısının eşi, arka cepheden bahçeye açılmaktadır (Şekil 3.3). Dikdörtgen plan şemalı bodrum+2 kattan oluşan okul yapısının batı cephesine bitişik inşa edilmiş olan ek yapı, batıdaki bahçe duvarına kadar uzanmakta olup tek katlıdır. Bu ek yapının inşası sırasında batı cephesinden bahçeye açılan üçüncü demir kapı yerleştirilmiştir.
20
Şekil 3.3 : Vaziyet planı.
Arka cepheyi sınırlandıran güney bahçe duvarı, okula ait parsel sınırının daha berisindedir ve doğusundaki basit bir demir kapı ile bahçenin kalanına geçişi sağlamaktadır. Arazideki eğim farkının bu noktada dikleşmesi nedeniyle önlem olarak bahçe duvarının geriye çekildiği düşünülmektedir.
Güney cephesinde okula giriş sağlayan demir kapıya kıyasla daha küçük diğer iki demir kapıdan bodrum mekanlarına ulaşılmaktadır. Ancak bu mekanlardan okul binasına geçiş yoktur.
Güney bahçe duvarının batı köşesinde, 11 parselin bahçesine bağlanan küçük kapıya ulaşan basamaklar vardır. Bu kilitli kapı ağaçların arkasında güçlükle fark edilmektedir.
21 Plan Özellikleri ve Mekan Tanımları 3.3
Yapı, bodrum+2 kattan oluşur. Batı cephesine bitişik sonradan yapılmış ek yapı ise tek katlıdır. Yapının dikdörtgen plan şemasında görülen simetri, cepheye de yansımıştır.
Bodrum kat 3.3.1
Bodrum kat, arka cephe ile ön cephe arasındaki 2 m kot farkından faydalanılarak inşa edilmiş, arka cepheye bakan iki ayrı kapıdan girilen üç mekandan oluşmaktadır (Şekil 3.4).
B.01 Depo
Kullanılmayan eşyaların konulduğu bir depo olarak kullanılan -2.73 kotundaki mekana arka (güney) cepheden dört basamakla yukarı çıkılarak ulaşılmaktadır (Şekil B.3). 160x188 cm boyutlarındaki basık kemerli kapı boşluğundaki çift kanatlı demir kapıdan (BK1) girilen mekan 35.15 m² büyüklüğünde olup tavan yüksekliği 252 cm’dir. Batı cephesine bakan 163x125 cm boyutlarında basık kemerli, demir parmaklıklı bir pencere boşluğu vardır.
Mekanın kuzeye bakan duvarındaki 62x63 cm boyutlarındaki pencere boşluğundan bakıldığında girişi olmayan bir mekanın tavan döşemesi görülmekte olup aslında daha büyük olan mekanın sonradan duvar örülerek küçültüldüğü anlaşılmaktadır (Şekil B.4).
B.02 Depo
Girişi, arka cephedeki kapının bahçe kotuyla bağlantısını sağlayan L merdivenin arkasında kalan mekan -2.47 kotundadır. 130x188 cm boyutlarındaki basık kemerli çift kanatlı demir kapı (BK2) ile girilen mekan 11.6 m²’dir (Şekil B.5). Tavan ve duvarlarında sıva veya boya bulunmadığı için yığma taş duvar sistemi ile tuğla örgülü volta döşeme açıkça görülmektedir. Batıya bakan tuğla ayırıcı duvarda bulunan 100x205 cm boyutlarındaki kemerli kapı açıklığından B.03 mekanına geçilmektedir (Şekil B.6).
B.03 Depo
Tavan yüksekliği 225 cm olan 12 m²’lik mekana B.02’den girilmektedir. Bu mekanda da B.02de olduğu gibi tavan ve duvarlarda sıva veya boya yoktur. Arka
22
(güney) cepheye bakan 130x120 cm boyutlarındaki basık kemerli pencere boşluğu demir parmaklıklıdır (Şekil B.7).
B.04 Depo
B.01 deposunun, kuzey duvarındaki pencere açıklığından görülen mekanın duvarları ve tavanı B.02 ve B.03 depolarındaki gibi sıvasızdır (Şekil B.4). Kuzey cephesine doğru ne kadar uzandığı ölçülememiştir. B.01 deposunun diğer bodrum mekanlarından farklı olarak sıvanarak daha aktif kullanıma hazırlandığı, B.04’ün de B.01’in bir parçası olduğu ve B.01’in sıvandığı dönemde duvar örülerek kapatıldığı anlaşılmaktadır.
Şekil 3.4 : Bodrum Kat Planı.
Doğu cephesinde, B.04’ün doğu duvarına denk gelen bölümde bulunan bodrum kat ile zemin katı ayıran taş silmenin altında, duvar örgüsünün özgün bir parçası olan taş bir çörten (Şekil 3.5) bulunmaktadır. Bu çörten ve diğer Rum okulu yapılarının aksine bodrum kat tavanında volta döşeme kullanılmasının tercih edilmesi; bu kapatılan mekanda, temeldeki su seviyesini azaltmak için yapılmış bir kuyu olabileceğini düşündürmektedir (Almaç, 2016). Çörten, su seviyesinin, kuyuya rağmen tahmin edilenin üzerine çıkmasına karşı alınmış bir önlem olabilir. Ayrıca yapıdaki beş kılıcın tamamının B.04 mekanının doğu duvarında görülmesi de bu mekanın diğerlerinden farklı olduğunu işaret etmektedir.
23
Günümüzde depo işlevi gören B.01 mekanının, duvar örülerek küçültülmesi, B.04 mekanındaki kuyunun olduğu alanın kapatılarak B.01’in daha güvenli olarak kullanılabilmesi için alınmış bir önlem olabilir.
Şekil 3.5 : Batı cephesi, taş çörten ve kılıçlar. Zemin kat
3.3.2
Ahi Çelebi Caddesi üzerindeki demir bahçe giriş kapısından sekiz basamak çıkılarak önce bahçe kotuna (-0.80), oradan da dört basamak çıkılarak ± 0.00 kotu olarak belirlenen zemin kattaki ana giriş kotuna ulaşılmaktadır. Kuzey cephesindeki ana giriş kapısı ile aynı şekilde zemin kattaki hole bağlanan ve güney (arka) cepheye açılan ikinci bir kapı da bulunmaktadır (Şekil 3.6). Batı cephesine bitişik Z.07, Z.08, Z.09 ve Z.10 numaralı mekanlardan oluşan ve şu anda kullanılmayan ek yapı, ön (kuzey) cepheden bakıldığında görülebilirken, yoğun ağaç ve bitkiler nedeniyle arka (güney) cepheden görülmemektedir.
Kuzey cephesinden dört basamakla ulaşılan 150x266 cm boyutundaki basık kemerli çift kanatlı demir ana kapıdan (ZGK1) girildiğinde karşılaşılan ilk mekandır. Bu kapının iki tarafındaki 110x276 cm boyutlarındaki basık kemerli pencerelerin (ZP1 ve ZP14) özgün ahşap doğramaları pvc ile değiştirilmiştir. Döşeme kotu ± 0.00 belirlenmiş olup, tavan yüksekliği 420 cm’dir. Toplam alanı 71.60 m² olan mekanı, doğu batı doğrultusunda iki serbest, iki duvara gömme toplamda dört sütun ikiye
