ANDELİP VE
OĞUZNAMESÎ-I-" B u r a d a
T ü r k i y e
T ü r k ç e s i r i e
a k t a r a c a ğ ı m ı z
T.
N e p e s o v ' u n
T ü r k m e n
E d e b i y a t ı ' n ı n T a r i h i ' n e Y a z d ı ğ ı
i n c e l e m e s i n d e s ö z k o
n u s u
e d i l e n
A n d e l i p ' i n
O ğ u z n a m e s i
(A.
B e k m i r a d o v
n e ş r i )
ise,
iki y ü z d o k s a n d ö r t s at ı r ol up, y i r mi dör t sat ı rl ı k b ö l ü m ü d a m
g a l a r h a k k ı n - d a k i
n a ğ ı i l a r d ı r . "
H i m m e t B t R A Y
B u gün k ü T ü rk m en ler arasında O ğ uznam eler v e O ğ u zn am ec ilik g elen eğ i ile ilg ili d ik k ate değ er ç a lış m a la r g ö ze çarp m ak tad ır. S o v y etler B irliği'nin T ü rk m e n is ta n C u m h u r iy e ti’n d e k i a r a ş t ı r ı c ı l a r , "T ü rk m e n le rin n e s il b aşı" d e d ik le ri O ğ u z H an'ın Ş a h siy e ti e tra fın d a te ş e k k ü l ed en b u g elen eğ e ait ç a lış m a la rın ı g e re k k ita p h a lin d e g e re k m a k a le ş e k lin d e v e g e r e k s e e d e b iy a t t a r ih le r in d e k i d e ğ e r le n d irm e le rle o rta y a k o y m a k ta d ır la r. Bu çalışm a la rd an cn ö n em lileri A hm et B ekm iradov ta rafın d an y ap ılan lard ır. A. B ek m irad o v , T ü rk m en is tan ilim le r A k ad em isin d en H a b e rle r’de yay ın lan an "G e le n e k H a lin e G e n e l T em a v e Y a z a rın S a n a t k â r l ı k K o n ts e p s iy a s ı" is im li m a k a le s in d e O ğ u zn am ec ilik g elen eğ in in ta rih in e tem as e tm ek te d ir. "O ğ u zn a m e cilik g elen eğ in in ilk d e v irle rd e o r ta y a ç ık tığ ın a d a ir d e lille r var. M isal iç in aslen S elçuk T ü ık m en lerin d en o lu p M ısır'da yaşayan Ebu B e k r A y b e k e d - D a v d a v a r î 1 13 0 9 y ılın d a " Ş ö h r e t l i l e r i n T a r i h i n d e n i n c i l e r " d e n ile n ’ta rih n a m e s i'n i y a z m ış tır. D a v d a v a rî’n in e se rin d e y a z ıld ığ ın a göre, E bu M üslim H orasanî'nin h â z in e sin d e e sk i F a rsç a 'y la y a z ıla n b ir k itap sa k la n m a k ta d ır. B u k ita p , A n u şirv an 'm (h ü k ü m d arlık y ılla n : 5 3 1 -5 7 9 ) aslen M a n 'd a n o lan m e şh u r v e z iri liu z - ru g m ah ir B agtagan'a ait im iş. O U lug H an A ta' Bi- t i k ç i 'n i n " O ğ u z n a m e s i" d ir . E s e r T ü rk ç e 'd e n F a rsç a ’ya ç e v rilm iş tir.2 U lug H an A ta'nın bu e seri n in s o n ra k i d u ru m u h a k k ın d a b iz d a h a ö n c e m a lû m a t v e rm iş tik .3 O ğ u zn am ec ilik g en elen ğ in in en e sk i n ü sh a sı şu an d a U lug H an A ta'nın işte bu e seri o lm ak tad ır.4
A h m et B e k m ira d o v , bu m a k a le sin d e daha sonra "İhsan Ata D ana Ata A bulhan"ın O ğuznam esi hak k ın d a bilgi vererek bu O ğuznam enin m etnini de v e r m e k te d ir. Y a z a rın b u k o n u d a k i b ir d iğ e r çalışm a sı da "A n d alıp H em O ğu zn am acılık D ebi" (A ndelip ve O ğuznam ecilik G eleneği) d ir.5 Y azar bu k ita b ın d a O ğ u z n a m e g e le n e ğ in in ta rih in i a n la tıp dah a so n ra T ü rk m e n le r a ra sın d a O ğ u zn am ec iliğ in te k ra r re v a ç b u lm a sın d a n b a h se d e re k A n d elip 'in O ğ u z n a m e sin i ele alıy o r. E serd e ay rıca d am g alar
hak k ın d a b ir bölüm v e A n d elip 'in O ğu zn am esin 'n in k arşılaştırm alı b ir m etni bulunuyor.
O ğ u z n a m e h a k k ın d a b ir d iğ e r y a z ı d a "T ü rk m en E d eb iy atı'n ın T a rih i"n d e g e ç m e k te d ir.6 B urada söz k o nusu edilen O ğ u zn am e, A n d e lip t a rafından 18. asırda yazılan bir O ğuznam edir.
S o n y ı l l a r d a T ü r k m e n i s ta n 'd a g e r e k O ğ u z n a m e c ilik g e le n e ğ iy le b irlik te e le a ld ığ ım ız K ö ro ğ lu g ib i k a h ra m a n lık h a k a y e le ri k o n u su n d a , ge re k se d ah a so n rak i y ü z y ılla rd a te ş e k k ü l etm iş d iğ er kah ram an lık h ik ay eleriy le ilg ili ta rih î m a te r y a l l e r " T ü rk m e n is ta n İ l im l e r A k a d e m is i'n in M a k tım k u lu A d ın d a k i D il v e E d e b iy a t E n s t i t ü s ü n ü n "E l y a z m a la r B ö lü m ü "n d e m u h a fa z a e d ilm e k te d ir. B u O ğ u z n a m e le rd e n D an a A ta 'n ın O ğ u zn am esi on sek iz d ö rtlü k te n ib a re ttir. 3 u r a d a T ü rk iy e T ü rk ç e s i'n e a k ta ra c a ğ ım ız T. N e p e so v T ürkm en E d eb iy atın ın T a rih i'n e y azd ığ ı in c e le m e sinde söz k o nusu edilen A ndelip'in Oğuznam esi- (A. B ek m irad o v n e ş ri) ise , İ k i y ü z d o k sa n d ö rt sa tır olup, yirm i d ö rt satırlık b ö lüm ü (sek izin ci bölüm : ü ç d ö r tlü , ik i a l t ı l ı ) d a m g a la r h a k k ın d a k i nağıilardır. E serin n a ğ ılla r d ışındaki b ö lü m leri b e y itle r h a lin d e d ü z e n le n m iş tir. T ü rk m e n e d e b iy a tın d ak i O ğ u zn am elerle ilg ili bu çalışm a la ra kısaca tem as ettik ten sonra A n d elip 'ten de b ah sed eb iliriz. T ü rk m e n le rin 18. a sırd a y a şa y a n şa irle ri iç in d e önem v erd ik leri A ndelip hakkında fazla b ir b ilg iy e sahip değiliz.
A sıl ad ı "N urm uham m ed" olan 'Şair, A ndelip ve G arip m ah lasla rın ı aldığını "Y u su f-Z ü ley h a" h i kay esi ile "N esim î" m an zu m esin in g irişin d e şöyle b e lirtiy o r:
"Adım idi N urm uham m et-G anp S özde tahallüsüm erer A ndalıp”
A ncak şair daha ziyade "A ndalip" m ah lasıy la an ılm ak tad ır. O nunla ilg ili b ilg ile r, 1941 y ılın d a derlenip T S S R lA . ’nin M aktım kulu A dındaki D il ve E debiyat E nstitüsü'nün E l y azm alar B ölü m ü ’n d e m u h afaza edilen m alzem elerde bulu n m ak tad ır. B u n la r dan birinde "A ndalip denilen şair aslen H iv e ’li. A dı N u rm u h am m et. B a b asın ın adı S e y it A h m e t"k a y d ı
bulunm aktadır.
B iz , A n d e lip 'in y a ş a d ığ ı y e r v e zam an hak k ın d a onun şiirlerin d en istifade ediyoruz;
"Ş eh rim iz Ü rgenci v elay at idi H an im iz Ş ah g azi h em -hayat idi A slı m ekanım ki G aram azı'dır A dam ı işrette gış u yazıdır B arça h alayık içinde bed işim Y etti ellik beşge m enin bu yaşım
B u b e y itle rd e n a n la ş ıld ığ ın a g ö re A n d elip , Ü rg e n ç 'in G a ra m a z ı o b a sın d a d ü n y a y a g e lm iştir. Ş iird e ism i g e ç e n Ş ah G a z i, H iv e sa ra y şa iri Ş irm u h a m m e t Ö v e z O ğ lu n u n " F ird e v sü 'l-îk b a l" isim li ta rih in e g ö re m u h tem elen 1765-1768 y ılla n ara sın d a ik ib u ç u k y ıl h ü k ü m sü rm ü ş, Y am u t ve Ç o v d u r'la r ta ra fın d a n d e v rilm iştir. B u ta rih te elli beş y a şın d a olan A n d e lip y a k la şık o larak 1710- 1711 y ılların d a doğm uş olm alıdır.
O nun ço cu k lu ğ u , g en çliğ i, ev lilik durum u ve n e işle m eşg u l olduğu k o n u su n d a ise herh an g i bir b ilg i y o k tu r. A ncak onun "C ıkır" isim li şiirin d en çiftçilik le m eşgul olduğunu tahm in edebiliriz.
A ndelip'in eserlerinden bu gün elim izde kırka yak ın şiiri v ard ır. Bu şiirle rin d e daha çok aşk te m a s ın ı işle m iş tir. B u n la rın a ra sın d a en çok y eri m u h a m m e sle r tu ta r. Y irm i a ltı m u h a m m e sin on a ltısı N e v a y i'n in ik isi F u z u lî’n in , d ö rt ta n e si de C a m î'n in , V efa'n ın U beydî'nin v e H a b ib î'n in b ire r g a z e lin e tah m istir. D iğ er şiirlerin d e n bir m urabba, üç g azel, b ir m ü se d d es ve b ir m ü se m m en i vardır. A n d e l i p ’in ş i i r l e r i n d e n o n s e k i z t a n e s i y a y ın la n m ış tır.
A n d elip 'in bu gün b ilin en kırk şiiri dışında, "L eylî-M ecnun" ve "Y usuf-Z üleyha" isim li m anzurn- m c n su r h ik ay eleri n eşred ilm iştir. Son y ıllara k ad ar n eşred ilm em iş olan d iğ er eserleri ise şunlardır : N e- sim î B a b arö v şen , Z e y n e la ra p , M e lik e M e h rin ig âr, Sağdı V akkas.
L ey lî-M ecn u n , Y u su f-Z ü ley h a h alk h ik ay esi ş e k l i n d e v e g e l e n e ğ e u y u l a r a k k a le m e a l ı n m ı ş t ı r .B u n u n l a b i r l i t e A n d e lip , " L e y lî- M e cn u n "d a T ü rk m en ler arasın d ak i riv ay etlerd en de e tk ile n d iğ i iç in T ü rk m en h alk sö y le y işle rin d e n de istifad e e tm iştir.
A n d e lip 'in g erek halk h ik a y e si ve g erek se m e s n e v î şe k lin d e k i e s e rle rin in ely a z m a şe k lin d e n ü s h a l a r ı m e v c u t t u r . B u n l a r d a n b a z ı l a r ı k a rşıla ştırm a lı o la ra k n e şre d ilm iştir. A ncak gazel vs. tü rü n d e k i şiirle rin in to p lan m ası, neşredilm em iş o la n d iğ e r e s e r le r in in n e ş re d ilm e s i h e rh a ld e T ü rk m e n ista n ’da g erç e k le ştirile c e k tir. Z ira N urm
u-ham m et A n d elip , 18. a s ır T ü rk m en e d eb iy atın d a (belki bütün T ürk ed eb iy atın d a) belli b ir y ere sa h ip tir. Bu sebeple A n d elip 'ten k ısa c a sö z e ttik ten so n ra o n u n O ğ u z n a m e s in i d a h a te f e rr u a tlı b ir ş e k ild e ta n ım a k m a k s a d ıy la T . N e p e s o v 'u n "T ürkm en E debiyatının T arih i"n d ek i d eğ erlen d irm e sini T ü rk iy e T ü rk çesi'n e a k tarm ay ı u y gun b u lu y o ru z .7 Bu ak tarm ay la A ndelip'in ese rin i tan ıtm ak la b irlik te , b ir e d e b iy a t e serin in T ü rk m en ista n 'd a ele alm ış tarzı kon u su n d a fik ir v erm ey i d e g ay e e d in dik. Ç ünkü T. N ep eso v 'u n y azısın d a O ğuz H an ve devri h ak k ın d a sö y le n ilen ler, b azan b ir e d e b î e s e rin m u h te v a s ıy la ilg ili h u su s la rı a şm a k ta , e s e ri re sm î id e o lo jin in b a k ış a c ısın d a n y o ru m la m a y a d ay an m ak tad ır. S am im iy etle m i y oksa şa rtla r ica- b ettird iğ i için m i y apıldığını bilem ed iğ im iz y o ru m ların e d e b î eseri e le alış açısından n e k a d a r uygun olduğu h u su su , d ah a çok e d e b iy a t â lim le rin in b i leceğ i b ir konu o lm alı. (Yazının dev. 5. Sayıda)
1 " D a v d a v a r! İsm i; (A b d ü k a d ir İNA N, " X III.-X V . Y ızy ıllard a M ıs ır'd a O ğ u z -T ü rk m e n ve K ıp çak L eh çeleri ve H a lis T ü rk ç e " T D A Y -B elleten 1953 (2. B ask ı), A n k a r a 1988, s. 53-71 İsimli m ak a le ve O sm an T U R A N , T ü r k C ih a n H a k im iy e ti M e fk û re sl T a r ih i (3. B a sk ı) !st. 1979, s. 1 4 7 )'d e " D a v a d a r î o l a r a k g e ç m e k te d ir.
2 H . k o ro g lı, O ğ u z sk ly g ero içesk iy epos. M .: N a u k a 1979, s. 38. 3 A . , B E K M İR A D O V , D a n a A ta 'n ın " O ğ u z n a m a " P o em ası, S o v y et E d e b iy a tı, 1986. N u .:6 4 A. B E K M İR A D O V , Depleşen T e m a H em A v to ru n Çepercili.k K o n ts e p ts iy a s l" Iz v e stiy a AN T S S R , s e rly a o b tşc e s tv e n n ıh n a u k , 1987, No.5, Sİ79-85 ( Y a z a rın b a h s e ttiğ i b u ta r ih i k o n u h a k k ın d a b a k ın ız A b d u lk a d lr İNA N, a .m . ve O sm a n T U R A N , a .e ., s.147 5 A. B E K M İR A D O V , A n d a lıp H em O ğ u z n a m a c ılık D ebi, Aşğa b a t 1987 6 T ü rk m e n E d e b iy a tın ın T a r ih i II.c.,1 K itap , A ş g a b a t 1975, "A n d o llb Bahsi" 7 T ü rk m e n E d e b iy atın ın T a r ih i, C .H , K itap . I, A şg a b a t, 1975, s. 155-165 " T ü r k m e n E d e b a y a t ı n ı n T a r i h i " İ s im li e s e r "T ü rk m e n ista n İlim le r A k ad em isi M a k tım k u lu A d ın d a k i Dil ve E d e b iy at E n s titü sü " ta r a fın d a n y a y ın la n m ış tır. Altı cilt o la ra k te r tip edilen e d e b iy a t ta r ih in in y a z ılm a sın d a filoloji sa h asın d a ç a lış a n b ir g r u p y a z a r g ö rev a lm ış tır . İlk c ilt 1975 y ılın d a d iğ er c iltle r İse d a h a s o n ra k i y ılla rd a a ra lık la rla y a y ın la n a ra k eser ta m a ia n m ış tır. E d e b iy at ta rih in in bazı c iltle ri İki k ita p h a lin d e d ü z e n le n m iş tir.
" T ü r m e n E d e b iy a tın ın T a r ih " nin ilk üç c litl E kim İh tila li'n e k a d a r o la n d e v re y i, son üç c ilt İse İhtilal so n ra sın ı ele a lm a k ta d ır. E s e r h a z ır la n ırk e n m u k ay ese e sasın a d a y a n a n b ir yol ta k ip e d ilm iş tir. B ü tü n T ü r k E d e b iy a tı'n ın y a k ın te m a s ta b u lu n d u ğ u ir a n E d e b iy atı k o n u su n d a da g ereli bilgi ve rilm iş, C âm î, S âm î gibi k lasik le r de " Ö m e r H ayyam ve T ü rk e n E d e b iy a tı" vs. şe k lin d e ele a lın m ış tır . "9-10. A s ırla rın E d e b i y a t ı m d a n b a ş la n m ış vc d a h a s o n ra k i b ö lü m le rd e K â ş g a rlı 'd a n B a la sa g u n lu Y u s u f'ta n Y e sev î'd en Y u n u s E m ıi'd e n b a h se d ilm iştir. Böylece b ü tü n T ü r k e d e b iy a tın ın b a şla n g ıç d e v ri say d ığ ım ız b u d e v ir, T ü rk m e n e d e b iy a tın ın da d a y a n d ığ ı k a y nak a d d e d ilm iştir. Ş a h siy e tle r ve e serler ele a lın ırk e n T ü rk m e n şa irle riy le Nevâl ve F u z u lî gibi ş a ir le r eserlerd e n ö rn e k le r ve
(D ev am ı S .3 2 'd e )
