• Sonuç bulunamadı

TANZİMAT DÖNEMİ’NDE EĞİTİMDEN BEKLENENLER VE OKULUN

II. BÖLÜM: TANZİMAT DÖNEMİNDE TÜRK AYDINININ EĞİTİME

6. TANZİMAT DÖNEMİ’NDE EĞİTİMDEN BEKLENENLER VE OKULUN

Diğer imparatorluklar gibi, bir taraftan ayakta kalabilmek için zorunlu değişme ihtiyacı, diğer taraftan geleneksel eğitim sisteminin yetersizliği, 18. yüzyıldan itibaren Osmanlı devlet adamlarının dikkatini mevcut kurumlarının adım adım ıslah edilmesine ve yeni modern eğitim kurumlarının oluşturulmasına yöneltmişti. Askeri gereklerle başlatılan modernleşme, zamanla daha değişik temel kurumlara doğru genişletilmiştir. Zamanla sivil eğitimi alanına sıçrayan Batı tarzı eğitim ve bilim, modernleşmeyi toplumsallaştıran ana kanal olmuştur. Bu temel kanal, ilerde yoğunlaşan düşünsel ve siyasal modernleşmenin de temeli olmuştur.270

İmparatorluğun koşullarıyla birlikte değişimin bir sonucu olarak, 1770’lerde fikir düzeyinde başlayan ve Tanzimat’la birlikte kurumsal bir nitelik kazanan eğitimin modernizasyonunun amacı, Osmanlı’nın uluslararası arenada ve içerde yaşadığı meşruiyet bunalımına çare aramaktı. Bu nedenle modern eğitim, Tanzimat reformları ile modernleşme girişimlerini icra etmek için pratik bir amaç olarak kabul edilmekteydi. Ayrıca, askeri, yargı ve yönetim alanlarında da modern kurumlarda eğitim görmüş, uzmanlaşmış elemanların yetiştirilmesine de ihtiyaç duyulmaktaydı.271

Avrupa’da kurulan ilk daimi elçiliklerde görev yapıp, Avrupa ve Osmanlı devletini karşılaştırma imkânı bulanlardan başlayarak, Osmanlı toplumunun ilerlemesi, Avrupa’nın ulaştığı seviyeye mutlaka ulaşması gerektiği fikri ön plana çıkarılmıştır. Tanzimat dönemi aydınları da, eğitimin yaygınlaşmasının, Osmanlı halkının gelişmesi ve medenileşmesi için bir ön gereklilik olduğu sonucuna varmışlardır. Tanzimat dönemi metinlerinde, eğitimin ülkenin her tarafına yaygınlaştırılıp halkın cehaletten kurtarılması halinde Osmanlı ülkesinin kısa sürede ilerleyip medeniyete ulaşacağı varsayılmıştır.

Her ne kadar Tanzimat dönemini inceleyen bir çok araştırmacı, Tanzimat Fermanı’nda eğitime ilişkin doğrudan bir ifadenin yer almadığına dikkat çekse de aslında Tanzimat Fermanı’nda yer alan “memalik-i devlet-i aliyemizin mevki-i

270 Aydın, a.g.e., ss. 38 - 39. 271 Cihan, a.g.e., s. 236.

coğrafisine ve arazi münbitesine ve halkın kabiliyet ve istidatlarına nazaran esbab-ı lazımesine teşebbüs olunduğu halde beş on sene zarfında batevfik-i teala suver-i matlube hasıl olacağı zahir olmağla” ifadesinde yer alan esbab-ı lazımesine

teşebbüs ifadesine Tanzimat bürokrasinin eğitim yazışmaları dikkate alınarak

bakıldığında, bu gerekli teşebbüslerin içinde eğitimin de yer aldığı görülür.

Osmanlı bürokrat aydınları, Tanzimat Fermanı’ndan alınan yukarıdaki cümlede ifade edilen, Osmanlı Devleti’nin coğrafi konumu, verimli toprakları ve halkının yetenekleri göz önünde tutularak gerekli girişimler yapılırsa, ülkenin beş - on yılda kalkınabileceğine dair inançlarını her zaman korumuşlardır.

Bilim, toplumsal ilerlemenin yegane kaynağı olarak görülmeye başlandığı için halkı eğitime yöneltmek, teşvik etmek ve eğitimi yaygınlaştırmak da devletin görevi olarak görülmüştür. Tanzimat dönemi eğitim yazışmalarında, eğitim aracılığıyla toplumsal ilerlemenin sağlanabileceği başat bir argümandır. Bilim ve eğitimin sosyo - ekonomik ve sosyo - kültürel gelişme açısından taşıdığı önem göz önüne alınarak mesleki eğitimin toplumun ilerlemesine katkı yapacağı düşünülmüştür. Bu nedenle Osmanlı kamuoyu Tanzimat’tan itibaren, kalkınmak için fertlerin, bilim, sanat ve eğitime yönlendirilmeleri gerektiğine inanmaktaydı.272

İmparatorluktaki yeni nesilleri pratik ve pozitif bilgilerle donatmak, modernleşme sürecinde eğitimin yeniden yapılandırılmasındaki hedeflerden biriydi. Bu bağlamda eğitimdeki reformlar, Osmanlıdaki batılılaşma hareketlerinin ayrılmaz bir parçasıydı ve modern ilköğretim okullarının yaygınlık kazanması sadece sosyo - ekonomik gelişme ile gerçekleştirilebilirdi.273

II. Mahmut’un İstanbul’daki çocukların okula devam etmelerini zorunlu hale getiren 1824 yılında yayınladığı fermandan itibaren halkın eğitime yönelik ilgisinin artırılması hedef haline gelmiştir. Tanzimat döneminin sonlarına doğru Maarif Nezareti bürokratlarının, sağlam bir kamu eğitimi sisteminin oluşturulmasının halkın desteğiyle sağlanabileceğine kanaat getirdiklerini aşağıda göreceğiz.

272 Münif, “Ehemmiyet-i Terbiye-i Sıbyân”, Mecmua-i Fünûn, Sayı 5, İstanbul, 1279, ss. 176 - 185.

Tanzimat’tan sonra kurulan modern okullarda verilen eğitimin karakteri konusunda bkz. Benjamin Carr Fortna, “Islamic Morality in Late Otoman ‘Secular’ Schools”, International Journal of Middle

East Studies, Nu. 32, 2000, ss. 369 - 393, ve Selim Deringil, İktidarın Sembolleri ve İdeoloji,

İstanbul, 2002.

273 Ekmeleddin İhsanoğlu, “Tanzimat Öncesi ve Tanzimat Dönemi Osmanlı Bilim ve Eğitim

Hükümetin eğitimle ilgili işleri henüz müdürlük düzeyinde ele aldığı bir sırada, 1846 yılında Mekatib-i Umumiye Nezareti kurulup Nakibüleşraf Esad Efendi Mekatib-i Umumiye Nazırı ve Kemal Efendi muavin olarak atandığında, kendilerinin memuriyetlerinin ne tür bir görevden ibaret olduğu keyfiyetinin halka ilânında maslahat görülmüştü. Bundan maksat, “fazilet-i ulûm ve marifet ve reziliyet-i nadani

ve cehalet keyfiyetlerini” her şeyden önce “tabirat-ı hakimane ve münasibe ile mesami’-i nasa” yerleştirmekti. Eğitim işlerine bakacak bir müdürlük ihdas

edildiğini halka bildirmek için Takvim-i Vekayi Gazetesine verilecek ilânı “hüsniyat-

ı ulûm ve marifet ve kubhiyat-ı nadani ve cehalet keyfiyetlerini” halkın dimağına

yerleştirmek için bir fırsat olarak kullanmak istiyorlardı.274

Aradan yaklaşık on yıl geçtikten sonra, eğitime bakanlık düzeyinde eğilmenin gerekliliği anlaşıldığında kurulacak olan Maarif Nezareti’nin hazırlıkları yürütülürken 1857 yılında Meclis-i Maarif’te toplanan komisyonun yazdığı mazbatada, dönemin eğitim bürokratları eğitimden beklediklerini şu şekilde ifade ediyorlardı.

“Azade-i külfet-i tarif ve beyan olduğu üzere nev-i insan medeni’ül-tab olarak

yekdiğere kendi emekleri hasılatını mubayaa ile taayyüş eylemeleri emr-i tabii olup el emeğiyle geçinenler hiref ve sanayie muhtaç oldukları gibi kuvve-i fikriyesini imal ile hizmet edenler dahi maarif-i âliye tahsiline muhtaç olmalarıyla ve sınıf-ı tebaanın saadet halleri edeb ve terbiye tahsiline mevkuf bulunmasıyla amme-i halkın mekatibe ihtiyaçları emr-i zaruriyeden olup fakat ashab-ı ziraatten ibaret olan kura ahalisine şehirler ahalisinin ihtiyacatı daha ziyade olduğundan bu iki sınıfın derece-i tahsil ve terbiyeleri mütefavit olduğu misullu şehirler dahi --- üzere olmayıp avamına nispetle bir sülük-i mahsus olan havas bir derece daha ziyade malumata muhtaç olmaktan naşi terbiye-i umumiye için yapılan mekatib-i umumiyenin üç derecesi olup ve bunların hiç birisi bir tarik mahsusa mahrec olmayıp eğerçi mekatib-i hassaya alınacak şakirdan bu mekteplerin taraf-ı hükümetden tahsis ve tayin buyrulacak sınıfından intihap olunacak ise de işbu mekatib-i umumiyenin maksad-ı asli herkes kendi emeğiyle mesud’ül-hal olarak dirayet ve sadakat ve tabiiyetini tevşik ve tekid ederek geçinmek mülahazası olduğu halde saltanat-ı seniye kendi usul-ü idaresine mügayir hareketi tecviz etmediği gibi sınıf tebasının din ve mezheplerine halel

274 BOA., İ. DH. 6903, 7 Muharrem 1263 / 26 Aralık 1846, BOA., İ. DH. 6903, 15 Muharrem 1263 / 3

getirecek halatın vukuunu dahi istemediğinden maksad-ı âlisi herkes kendi din ve mezhebinde edib ve terbiyeli adem olmasından ibaret olarak bu babda eltaf-ı aliyyesinin umum teb’a hakkında ale’s-seviyye icrası mültezem bulunduğuna mebni işbu mekatib-i umumiyeye nezaret etmek üzere bir meclis-i muhtelit teşkiline karar verip ancak bu babda din ve mezahibe aid olan hususatda sınıfının rüesa-yı ruhaniyesi dahi mesul olacaklarından meclis-i muhtelitin vezaifi bervech-i ati beyan olunur”.275

Yukarıdaki ifadelerden de anlaşıldığı gibi, imparatorluktaki bütün okulları ilk defa tek bir merkezi örgüt altında birleştiren Maârif-i Umumiye Nezâreti’nin kurulmasının amacı, toplumsal hak ve özgürlüklerin gereği olarak bütün unsurların eğitim hakkından yararlanması ve toplumsal konsensüs ortamının korunmasıydı. Bu ortak hedef, padişah iradesiyle belirlenmiş ve yeni Maarif Nazırı’nın görevlerini beyan eden ilmühaberde “terbiye-i umumiye içün derecat-ı müteneviada olarak

memâlik-i mahrûse-i hazret-i şahanede her bir sınıfın tederrüs ve taallümleri içün bulunacak kâffe-i mekâtibin nizâmât ve usûlüne nezâret etmek” olarak ifade

edilmişti.276

1858 yılında Maârif-i Umumiye Nazırı vekili tarafından Meclis-i Vâlâ’ya gönderilen tezkerede; İstanbul ve İstanbul’a bağlı üç kadılıktaki (Eyüp, Galata, Üsküdar) çocukların boş gezdirilmeyerek sıbyan ve rüştiye mekteplerine devam ettirilmeleri, sanat öğrenmek arzusunda olup esnaf olmak isteyenlerin bile imkân nispetinde biraz okuma - yazma öğrenerek “izale-i cehl eyledikten” sonra istedikleri kâr ve sanata girmeleri arzu edilirken bazı çocuklar her nasılsa velileri tarafından okullara gönderilmeyerek sokaklarda ve şurada burada serseri gezip vakit geçirmekte olduklarından şikayet ediliyordu. Okula verilmeyen bu çocukların mektebe devam ettirilmesi konusunda hükümet tarafından mahalle imamları ve muhtarlarına gerekli tembihlerin yapılması isteniyordu. Konu, Meclis-i Vâlâ’da görüşüldüğünde, muvafık-ı hal ve maslahat görülerek mahalle imamlarının gerekli tembihleri yapmaları için Zaptiye Müşiri’ne emir verilmişti.277

275 BOA., İ. DH. 24663, 17 Receb 1273 / 13 Mart 1857.

276 BOA., İ. MEC. MAH. 1204, 20 Şaban 1273 / 15 Nisan 1857.

Aynı yıl, İzmir’de bulunan çocukların da “hissemend-i hüner ve maarif

olmaları emniye-i hayriyesiyle” bir rüştiye mektebi açılmıştı.278

Maârif-i Umumiye Nezareti, 1861 yılında Meclis-i Vâlâ’ya, Arnavutluk, Yanya, Üsküp, Bosna ve Hersek taraflarında bazı kasabaların ahalisinin “zarurat-ı

diniyelerini kat’a bilmediklerinden ve şimdiye kadar bir takım yerlerinde bed-i besmele olmadığından” buralarda rüştiye mektebi inşasından önce lüzumu olan

yerlerde sıbyan mektepleri açılmasının daha önemli olduğunu bildirmişti. Bu işaret üzerine Meclis-i Vâlâ, söz konusu bölgede bulunan Mat ve Eşbat ve İpek ve Gora ve Yakova kasabalarında ikişer sıbyan mektebi açılması ve Debre-i Zir kazasında bulunan beş köyde açılması kararlaştırılıp henüz açılmamış olan beş adet sıbyan mektebinin dahi açılmasına karar vermişti. Maarif-i Umumiye muavini Vehbi Efendi, söz konusu okulları açmak, gerekli cüz ve risaleleri bu okullara dağıtmak ve aylık yüzer kuruş maaşla birer hoca tayin etmek göreviyle bölgeye gönderilmişti.279

1862 yılında Sultanahmet’te açılan Kız Rüştiye Mektebi’ne dâir 24 Haziran 1862 tarihli Takvim-i Vekayi Gazetesinde yayınlanan ilânda da kamu eğitimi, memleketin imarının en sağlam temeli olarak sunuluyordu:

“Umran-ı memleketin esâs-ı kavisi olan terbiye-i umûmiyeye muktezî

görünen vesâil-i îcâbiyenin istihsâline her ne derece sarf-ı nakdîne-i himmet buyurulmuş olsa sermâye-i ma’mûriyet ol mikdâr zîver-i bâzâr-ı iştihar olacağı cilve-nümâ-yı âyine-i bedâhetdır. Bu emr-i hayriye sezâ-vâr buyurulmakda olan lutf u ihsân-ı âlî-i cenâb-ı pâdişâhî âsâr-ı celîlesiyle Dersaâdet ve bilâd-ı selâseden başka memâlik-i mahrûsa-ı hazret-i mülûkânenin ekser mahallerinde küşâd buyurulagelen mekâtib-i rüşdiyede etfâl-i mevcûdenin tahsîl-i dest-mâye-i ma’lûmât-ı kâfiye eylemelerine dikkat olunduğuna mebnî bunun ahkâm-ı hayriyesinden yani izale-i cehl-i tebe’a kaziye-i matlûbesinden müntec olacak sa’âdet-hâl-i ahâli mûcib-i mesrûriyet-i sunûf-i esâfil ve e’âlî olmakdadır”.280

1862 yılında Yanya Vilayeti dahilindeki Berat Sancağı’na bağlı Iskarapar Kazası ahalisi tarafından gönderilen yazıda, kazalarında hiç sıbyan mektebi olmadığı için ahali tarafından bir mektep inşası kararlaştırıldığını, fakat okulun öğretmenine

278 BOA., A. MKT. MHM. 134 / 75, 28 Zilkade 1274 / 10 Temmuz 1858. 279 BOA., A. MKT. MVL. 129 / 95, 22 Muharrem 1278 / 30 Temmuz 1861. 280 Takvim-i Vekayi, 649 Def’a, 26 Zilhicce 1278 / 24 Haziran 1862.

maaş vermeye ahalinin gücü yetmediği için hocanın aylık 300 kuruşluk maaşının hükümet tarafından ödenmesi isteniyordu.

1862 yılında, Yanya Valisi Akif Paşa, Maliye ve Maarif-i Umumiye Nezareti’ne hitaben Sadaret’ten kaleme alınan yazıda; söz konusu kazada şimdiye kadar “talim-i kur’an-ı mübin ve tedris-i mesail-i din edecek hoca ve mekteb

olmadığı cihetle kamilen ahalisi vadi-i cehaletde kalmış olduklarından” saltanat-ı

seniyece fünûn ve maarifin yaygınlaşmasıyla kamu eğitiminin olgunlaşması için yapılan sürekli çalışmalara ek olarak söz konusu ahali çocuklarının dahi “hal-i nadan

ve cehaletten” kurtarılması için orada da bir mektep yapılmasının uygun olacağı ve

bu mektep için istenilen hoca maaşının hazine tarafından ödenmesinin kendilerinden esirgenmemesine karar verildiği belirtiliyordu.281

Müfettişler, Temmuz 1862’de ahalinin durumunu teftiş etmek için Hanya Sancağı’na bağlı kazalara gittiklerinde, 2.000’i aşkın Müslüman ahalisi bulunan Selene Kazası’nda çoğu da zengin oldukları halde yalnız dört köyde dört adet okul olduğunu görmüşlerdi. Bu okullar da harap durumda olduğundan boş gibi duruyorlardı. Hiç okulu olmayan diğer köylerin çocuklarının “tahsil-i ilimden bütün

bütün mahrum ve cahil kalmış olduklarından ve asr-ı maarifhasr-ı hazreti padişahide sınıf-ı teba-i saltanat-ı seniye evladlarının tahsil-i ilim ve hünerle izale-i cehl eylemeleri matlub ve mültezem-i ali bulunduğundan bunların çocuklarını okutup yazdırarak cehlden kurtarmak için” halihazırda mevcut olup tamire muhtaç olan söz

konusu dört okulun hemen tamir edilmesi ve hiç okulu olmayan köyler için de yeniden sekiz adet okul yapılması konusunda Müslüman ahalinin önde gelenlerini teşvik etmişlerdi. Okulların inşaat masraflarına kaynak olmak üzere gerekli iane toplanmış, söz konusu yeni okulların inşaatlarına başlanmıştı. Girit Valisi İsmail Paşa’ya yazılan yazıda da, harap durumdaki mekteplerin tamir edilmesi ve halktan iane toplanarak yeniden sekiz adet okul daha yapılarak ahalinin çocuklarının “tahsil-i

ilim ve hünere teşvik” edilmesi işini sıkı bir şekilde takip etmesi isteniyordu.282 1863 yılında Sadaret’ten yazılan bir belgede, İşkodra’nın dağlık bölgelerinde Gerede, Kastrat ve Poka nahiyelerinde yaşayan müslüman ahalinin “okuyup yazmak

bilmez ve talim-i din için diğer mahale gitmez oldukları” için beraber yaşadıkları

281 BOA., A. MKT. MVL. 142 / 80, 1 Ramazan 1278 / 12 Mart 1862. 282 BOA., A. MKT. MHM. 244 / 43, 26 Rebiyyülevvel 1279 / 21 Eylül 1862.

Katolik halkın ruhanilerinden işittikleri şeylerin bunları Hıristiyanlaştıracağından korkulduğu ifade ediliyordu. Bu tehlikeye karşı devletin aldığı önlem, söz konusu nahiyelere gerekli mescit ve okulların yapılmasıydı. Buradaki İslâm unsurunun dinlerini sahih olarak öğrenebilmeleri için gerekli cami ve mektep hocaları gönderilerek mektep ve mescitlerin açılmasıyla halkın Hıristiyanlaşmasının önüne geçileceği öngörülüyordu.283

Bu kritik durumdan dolayı bölgede inşasına acilen gerek duyulan mescit ve mekteplerin sayısıyla bunların söz konusu ahalinin meskun olduğu yerlerin hangi taraflarına yapılması ve bina masraflarının ayrıntıları konusunda İşkodra mutasarrıfından bilgi istenmişti. Uzun süreden beri bu havalide bulunup bölgeyi iyi tanıyan Ferik Osman Paşa ve yakın zamanda İşkodra’ya gidecek olan üçüncü Ordu- yu Hümayûn Müşiri Kaymakam Abdi Paşa’nın İşkodra mutasarrıfıyla bir araya gelerek kendi aralarında durumu ayrıntılı bir şekilde görüşerek bu konuda alınması gereken tedbirleri bildirmeleri istenmişti.

İşkodra dağlarında oturan müslüman tebaanın “ezcehl ve nadani seyiesiyle

ilerlemekte bulunan muamelat ve harekat-ı nameşruanın men’i hakkında” 9 Temmuz

1863 tarihinde İşkodra Mutasarrıfına bir irade gönderilerek gereken mescit ve mekteplerin inşasıyla imam ve hocaların tayini gibi “esbab-ı ıslahiyenin” icra edilmesi isteniyordu.284

Tasvir-i Efkâr Gazetesi’nin 11 Ocak 1864 (1 Şaban 1280) tarihli nüshasından öğrendiğimize göre; Müslüman halkın cehaletini önlemek için Bâb-ı Âli tarafından gönderilen irade üzerine İşkodra’nın kuzeyinde 22 okul, 18 cami ve 5 mescit inşa edilmiş, bu okulların ve camilerin dersleri ile imamlıklarını icra etmek üzere 250’şer kuruş maaşla hocalar seçilmişti.285

Maarif Nezareti yetkilileri, tüm medeni ülkelerde olduğu gibi, fünûn ve maarifin ilerlemesiyle kamu eğitiminin tanzim edilmesinin, genel okullara (mekatib-i umumiyeye) bağlı olduğunu düşünüyorlardı. Farklı unsurlardan meydana gelen imparatorlukta, önce her cemaatin çocuklarının kendi sıbyan mekteplerinde, ana

283 BOA., A. MKT. MHM. 269 / 5, 15 Muharrem 1280 / 2 Temmuz 1863. 284 BOA., A. MKT. MHM. 274 / 79, 23 Safer 1280 / 9 Ağustos 1863.

285 Necdet Hayta, Tarih Araştırmalarına Kaynak Olarak Tasvir-i Efkâr Gazetesi (1278 / 1862 - 1286 /

dillerini okumayı yazmayı, din ve mezheplerini öğrenmeleri kuraldı. “Mucib-i

medeniyet ve ma’müriyet bulunan fünûn”u kazandırmak amacıyla kurulan

rüştiyeler mekteplerinde ise karma bir eğitim planlanmıştı. Burada öğrenilmesi gereken ulûm ve fünûnu tahsil ettikten sonra öğrencilerin tercih edecekleri sanata girmeleri veya yüksek okullara alınmaları öngörülüyordu. Bunun hakkıyla yapılması için de “fünûn ve maarifin anbean teksir ve intişarıyla bilcümle bendegan ve tebaa-i

saltanat-ı seniyenin bu niam-ı celileden hissemend ve müstefid olmaları nezd-i ali-i hazret-i şehriyaride matlub ve mültezim olduğundan bu kaziye-i matlubenin hüsn-ü husulü”ne çalışılacaktı.286

1863 yılında Hayrullah Efendi, Maarif Nezareti’ne gönderdiği yazıda, usul-ü mekatib ile her türlü klasik kitapları Osmanlı ülkesinde de istifade edilecek şekilde tercüme ve tertip etmek istediğini söylüyordu. İstanbul’da en önemli sanatların dahi imal şekli ve kolaylaştırılmasını araştırmak üzere gereken yerlerin teftişi için kendisine izin verilmesini istiyordu.287

1863 yılında Balkanlardaki okulları teftiş edip ihtiyaçlarını gidermekle görevli müfettişler, İstanbul’dan beraberlerinde getirdikleri 8.000 cilt kitap, risale ve cüzlerden birazını Drama ve Siroz’da dağıtmışlardı. Fakat Selanik’e gittiklerinde, kitap almağa rağbet eden kimseyi bulamamışlardı. Manastır’a gidip okulları teftiş ettiklerinde sıbyan mekteplerinde 2.000 civarında rüştiye mektebinde de 80 öğrenci bulmuşlar ve burada da 2.000 cilt kitap dağıtmışlardı.

Türkçe’nin kaybolmak derecesine geldiği ve ahali çocuklarının tamamen Rum lisanı üzere okutturulduğu Arnavutluk’a vardıklarında, üzüldükleri bu durumun tamamen defedilmesi için yöredeki İslâm çocuklarına mümkün miktar cüz gönderilmesi gerektiğini düşünüyorlardı. Pirlepe’ye gönderilen Kaymakam Ali Bey’e 300 adet kitap verip iş için merkeze davet edilen kaza müdürlerine dağıtmasını istemişlerdi. Kaza müdürleri de bunları kendi kazalarındaki çocuklara dağıtacaklardı. Balkanlar’daki Müslüman ahalinin çocuklarına vermek için birkaç bin cüz

286 BOA., İ. MEC. MAH. 1204, 24 Rebiyülahir 1280 / 8 Ekim 1863.

287 BOA., A. MKT. MHM. 266 / 100, 6 Muharrem 1280 / 23 Haziran 1863, BOA., A. MKT. MHM.

gerektiğini düşünen Maarif Nezaret müfettişleri, Yanya’da litografya tezgâhında birkaç bin cüz tab ettirilmesine karar vermişlerdi.288

1866 yılında Edirne Vilayetinden gönderilen yazının ekindeki mazbatada, Filibe Sancağı’na bağlı Tatarpazarı Kasabası’nda bir adet rüştiye mektebi inşasına ruhsat verilmesine dair istenen izin talebine verilen cevabın gecikmesinin, “terbiye-i

etfal-i memalik ile izale-i cehl-i tebanın mevki-i husulü bulunan mekatibin teksirini”

tehir ettiği gerekçesiyle ahalinden bu konuda şikayetler geldiği yazılıyordu.289

15 Ocak 1868’de Maarif-i Umumiye Nezareti’nden Meclis-i Vâlâ’ya havale edilen tezkerede, rüştiye mekteplerinin istenen şekilde ıslah edilebilmesinin; ders programının genişletilmesi, öğretim süresinin uzatılması ve bu kuruma öğrenci hazırlayan sıbyan mekteplerinin intizam altına alınmasına bağlı olduğu ifade ediliyordu. Bu nedenle rüştiye mekteplerine ilişkin yakında yapılacak yeni düzenlemelere zemin hazırlamak amacıyla ilk önce İstanbul’un uygun yerlerinden başlanarak sıbyan mekteplerinin düzeltilmesi öneriliyordu. 290

Sıbyan mekteplerinde bulunan çocukların “zaruriyat-ı diniye ve ahlâk ve

Arapça”ya dair dersler talim edeceği, rüştiye mekteplerine devam eden öğrencilerin

ise “zaruriyat-ı diniyesinden fazla fünûn-u müteadide” öğreneceği için bunların hemcinsleri arasında “bir imtiyaz-ı mahsus ve fevaid-i külliye” ile diğerlerinden ayrılarak seçkin hale gelecekleri öngörülüyordu. 291

Bazı yerlerde ahali Fransızca öğretildiği için çocuklarını yabancıların açtığı okullara göndermişlerdi. Özellikle misyonerlerin yoğun faaliyet yaptıkları Suriye, Beyrut gibi Arap vilayetleri ile ticaret nedeniyle hayli yabancı nüfus barındıran İzmir gibi çok sayıda yabancı okulların bulunduğu liman kentlerindeki rüştiye mekteplerinin ders programına Fransızca dersleri eklenerek müslüman öğrencilerin misyonerlerin ve yabancıların okullarına gitmelerinin önüne geçilmek isteniyordu. Örneğin, Suriye Valiliği, misyonerlerin yoğun şekilde faaliyet gösterdiği Kudüs-u Şerif’teki rüştiye mektebinde Fransızca okutturulmak üzere bir öğretmen görevlendirilmesinin “muhassenat-ı kesireyi mucib” olacağını düşünerek Yusuf Efendi’yi aylık 600 ile 1.000 kuruş arasında değişen bir maaşla söz konusu okulda

288 BOA., A. MKT. MHM. 268 / 45, 1 Muharrem 1280 / 18 Haziran 1863. 289 BOA., A. MKT. MHM. 358 / 69, 1 Safer 1283 / 15 Haziran 1866, Lef 4. 290 BOA., İ. MVL, 26278, 20 Ramazan 1284 / 15 Ocak 1868.

Fransızca öğretmek üzere atamıştı. Aynı şekilde İzmir ve Beyrut gibi bazı yerlerde rüştiye mektebi öğrencilerine “ehemm-i ihtiyacat-ı asriyeden” sayılan Fransızca’nın öğretilmesine karar verilmişti.292

Yenipazar Sancağına bağlı Taşlıca Kasabası’nda bulunan beş adet sıbyan mektebinde geçimlerini sağlayacak kadar maaş verilemeyen hocalar okula devama dikkat etmediklerinden okullar harap olmaya yüz tutmuştu. Bu durumun söz konusu okulların tamamen kapanmasıyla sonuçlanmaması ve “emr-i muhim-i maarifin

intişarı esbabının istikmali levazım umurdan göründüğü” için bu okulların ıslah

edilmesine çaba harcanmıştı. 293

1868 yılında hazırlıkları yürütülen Maârif-i Umumiye Nizâmnâmesi’nde yer