Dinleme ortam›n›n düzenli oluflu, dinlemeyi olumlu yönde etkiler. Da¤›n›k bir s›-n›f, temizlenmemifl tahta, yerlerdeki çöpler dikkatin da¤›lmas›na neden olur. S›n›f ortam›n›n düzenine dikkat edilmesi, etkili dinleme için önemlidir. Temizli¤e ve dü-zene dikkat etmek, ö¤rencilerin dinleme davran›fllar›n› olumlu etkileyece¤i gibi onlar›n kiflilik geliflimini de olumlu yönde etkileyecektir.

Dinlemeyi Olumsuz Etkileyen Di¤er Durumlar:

• Yaflanm›fl bir olay›n etkisinden kurtulamamak (ölüm, kaza, tart›flma...)

• Konuyu ilginç bulmamak

• Konuflan kiflide kusur aramak

61

Ünite 3 - Dinleme Ö¤renme Alan›

Dinleyicinin konuflmac›yla kuraca¤› göz iletiflimi, dinlemeyi olumlu yönde etkiler.

Dinlemeyi engelleyen en önemli nedenlerden biri de gürültüdür. Gürültünün oldu¤u ortamda dinleme sa¤l›kl› olmayacakt›r.

• Psikolojik olarak dinlemeye haz›r olmamak

• Uykusuz ya da hasta olmak

Konuflan Kifliden Kaynaklanan Dinleme Sorunlar›

• Konuflmac›n›n çok yavafl ya da çok h›zl› konuflmas›

• Ayr›nt›ya çok girilmesi, çok örnek verilmesi

• Anlat›m bozuklu¤u yap›lmas›

• Konuflma s›ras›nda devaml› öksürülmesi, bo¤az›n temizlenmesi

• Konuflmac›n›n a¤z›n›n ve vücudunun kötü kokmas›

Dinleme ortam›n›n dinlemeye etkisi var m›d›r? Tart›fl›n›z.

62 Türkçe Ö¤retimi

S O R U

D ‹ K K A T SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

D ‹ K K A T

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

N N

K ‹ T A P

T E L E V ‹ Z Y O N

K ‹ T A P

T E L E V ‹ Z Y O N

‹ N T E R N E T ‹ N T E R N E T

6

63

Ünite 3 - Dinleme Ö¤renme Alan›

Dinleme

Dinleme; iletileri anlayabilme, uyarana tepkide bulunabilme etkinli¤idir. Dinleme bilinçli bir ey-lemdir. Dinleme ile duyma ayn› de¤ildir. Duyma fiziksel bir olayd›r, seslerin dalgalar halinde ku-la¤a gelmesiyle gerçekleflir. Dinleme etkinli¤in-de ise bir amaç vard›r.

Nas›l dinliyoruz? Öncelikle dinlemeye haz›r ol-mak gerekir. Sonra dikkatimizi anlat›lan fleye yö-neltiriz. Bu noktada, sinir sistemimiz ve zihinsel etkinli¤imiz birlikte bir uyum içinde çal›fl›r, biz de duyduklar›m›za bir anlam yükleriz, sonras›n-da sonras›n-da anlad›klar›m›za tepki veririz.

Dinlemenin yaflam›m›zdaki yeri ve önemi Günümüzde insanlar, zamanlar›n›n önemli bir bölümünü dinlemeye ay›r›rlar. E¤itim ve ö¤retim sürecinde, ifl ve aile yaflam›nda, toplumsal iliflki-lerde dinleme etkinli¤i önem tafl›r.

Araflt›rmalara göre insanlar okumaya, yazmaya ve konuflmaya ay›rd›klar› zaman›n toplam› kadar olan zaman› dinlemeye ay›rmaktad›rlar. Dinleme e¤itimi, genellikle göz ard› edilen konulardan bi-ri olarak günümüze kadar gelmifltir. Ülkemizde ve dünyada dinleme e¤itimi yeterli derecede ve-rilememektedir. Bilmek gerekir ki dinleme, ileti-flimin temel becerilerinden biridir, ayn› zamanda okul yaflam›m›z›n en önemli etkinli¤i dinleme-dir. Ö¤rendi¤imiz bilgilerin pek ço¤unu dinleye-rek ö¤reniriz. Dinlemeyi bilen ö¤rencilerin daha baflar›l› olduklar› da bir gerçektir.

Dinleme ilkeleri ve etkili dinleme

Yaflam›m›zda dinlemenin önemli bir yeri olmas›

“Peki nas›l dinlemeliyiz?” sorusunu akla getiri-yor. Öncelikle dinlemeye haz›r olmak gerekigetiri-yor.

Dinlemenin bir amac› olmal›d›r. Dinlerken istek-li de olmak gerekir. Ne istedi¤ini bilmeyen insa-n›n amac› da olmaz. Sözü edilen fleylerin do¤ru-lu¤unun anlafl›lmas› ancak elefltirel dinlemeyle mümkündür. Dinlerken elefltirel dinlemeliyiz.

Dikkat ve ilginin kaybolmamas› için tahmin ede-rek dinlemeliyiz. ‹nsan›n düflünce h›z› konuflma-ya göre daha fazlad›r; bu nedenle dikkatin da¤›l-mamas› için anlat›lan konunun sonraki geliflme-leri tahmin edilmelidir. Not almak da dinlemeyi daha verimli bir duruma getirmifl olacakt›r.

Dinleme türleri

Çeflitli dinleme türleri vard›r:

- Saplant›l› dinleme - Görünüflte dinleme - Savunucu dinleme - Seçici dinleme - Tuzak kurucu dinleme - Yüzeysel dinleme - Etkili dinleme

Etkili dinleme, kat›l›mc› dinlemedir. Etkili dinle-mede geri bildirim vard›r. Etkili dinlemenin ger-çekleflebilmesi, dinleyenin kendisini konuflan›n yerine koymas›yla olur; etkili dinleme, bir an-lamda, empatik dinlemedir. Etkili dinlemede ko-nuflan›n cümlelerini tekrar etmek gibi bir yöntem vard›r. “Ders çal›flmak istemiyorum.” cümlesine karfl›l›k “Demek ders çal›flmak istemiyorsun.”

cümlesini kullanmak gibi.

Dinleme ö¤retimi

Dinlemenin en yo¤un gerçekleflti¤i yerlerdir okul ortamlar›. Okulda dinleme etkinli¤i nas›l olmal›-d›r? Dinleme öncesi mutlaka bir haz›rl›k çal›flma-s› yap›lmal›d›r. Haz›rl›k çal›flmalar› sezdirme, gör-sel-iflitsel araçlar›n kullan›lmas›, sözcük

da¤arc›-¤›n›n gelifltirilmesidir. Dinleme sürecine geçiflte, metnin okunmas›na geçilir. Ö¤rencilerin metni dinlemeleri sa¤lanmal›d›r. Dinleme sonras›nda, de¤erlendirme çal›flmalar›na geçilmeli, bu süreç-te de ö¤rencilere metin çal›flmas›, tamamlama ça-l›flmas›, bafll›k buldurma ve ana düflünceyi bul-durma çal›flmalar› yapt›r›lmal›d›r.

‹lkö¤retimin I.kademesinde dinleme kazan›mla-r› ve yapt›kazan›mla-r›lacak etkinlikler

‹lkö¤retimin 1.kademesini, iki döneme ay›rmak gerekir. Birinci dönem; 1., 2. ve 3. s›n›flardan olu-flur. Bu dönemde dinleme süresi 3-10 dakika ara-s›ndad›r. Bu dönemde kazand›r›lacak davran›fllar flunlard›r: Ö¤renciler sesleri ay›rt eder, dinledikle-rinin konusunu, ana düflüncesini belirler;

dinledi-¤i olay›n nas›l geliflecedinledi-¤ini tahmin eder. Dinler-ken vurguya, tona, tonlamaya dikkat eder; sebep-sonuç iliflkisi kurar. Yapt›r›lacak etkinlikler flun-lard›r: Masal, öykü okunup anlatmalar› istenebilir.

Televizyon ve radyo haberleri dinlettirilip anlat-malar› istenebilir. ‹kinci dönem, 4. ve 5.s›n›flar-dan oluflur. Bu dönemde dinleme süresi 15-20 da-kikad›r. Kazand›r›lacak davran›fllar flunlard›r: Öz-nel ve nesÖz-nel yarg›lara dikkat eder, ana düflünce-yi bulur, dil ve anlat›m bozukluklar›n› bulur.

Dinlemeyi etkileyen tutum ve davran›fllar, du-rumlar ve öneriler

Ço¤u zaman gözden kaç›rd›¤›m›z, dinlemeyi et-kileyen baz› durumlar vard›r ki bunlar dinleme-nin verimlili¤inde önemlidir. Dinleme sürecidinleme-nin amac›na uygun gerçekleflmesi, dinleyicinin tutu-muna ve davran›fl›na ba¤l›d›r. Bu tutum ve dav-ran›fllar flunlard›r: Ön yarg›, duygusall›k, göz ile-tiflimi, yüzdeki ifade, oturma flekli, konuflmac›y-la dinleyici aras›ndaki uzakl›k, afl›r› hareketlilik, ortama yabanc› olmak, gürültü, ›s›, ›fl›k, ortam›n düzeni.

64 Türkçe Ö¤retimi

1. Afla¤›dakilerden hangisi etkili dinlemenin özellikle-rinden biri de¤ildir?

a. Etkili dinlemede anlat›lan› anlamaya yönelik bir çaba olmas›.

b. ‹nsanlar›n farkl› olabilece¤inin kabul edilmesi ve buna göre dinlenmesi.

c. Dinlerken ön yarg›l› olunmamas›.

d. Etkili dinlemenin, edilgen dinlemeye göre daha iyi sonuçlar vermesi.

e. Etkili dinlemede geri bildirim verilmemesi.

2. Dinlemeyle ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yan-l›flt›r?

a. Elefltirel dinleme konuflmac›y› olumsuz etkiler.

b. Dinlemenin bir amac› olmal›d›r.

c. Dinlerken ön yarg›l› olunmamaktad›r.

d. ‹letiflimde konuflmak kadar dinlemek de önem-lidir.

e. Dinleme ö¤renmenin de en önemli yollar›ndan biridir.

3. Afla¤›dakilerden hangisi iyi dinlemenin özelliklerin-den biri de¤ildir?

a. Dinlemede göz iletifliminin mutlaka kurulmas›.

b. Konuflanla dinleyen aras›ndaki uzakl›¤›n iyi ayarlanmas›.

c. Koltuklar›n oturmaya uygun olmas›.

d. Dinlerken yüzdeki ifadenin de¤iflkenlik göster-mesi.

e. Dinlerken not al›nmas›.

4. Afla¤›dakilerden hangisi, dinleme ile duyma aras›n-daki fark› en iyi aç›klar?

a. Dinleme, bilgiye ulaflmada en çok kullan›lan yol-lardan biridir; duymak ise dinlemeye giden ilk yoldur.

b. Dinleme duyulan›n bilgiye dönüfltürülmesidir;

duyma ise fiziksel bir olayd›r.

c. Dinlemeyle insanlar kendini gelifltirir, duyma ise insanlar› e¤lendirir.

d. Dinlerken dikkat daha yo¤undur, duymada ise dikkat daha azd›r.

e. Baflar›l› olmada dinleme ne kadar önemliyse duyma da o kadar gereklidir.

5. ‹lkö¤retimde dinleme kazan›mlar›yla ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r?

a. ‹lkö¤retimin 1.kademesinde dinleme süresi 3-20 dakika aras›ndad›r.

b. 1., 2. ve 3. s›n›flarda dinleme kazan›mlar›ndan biri de seslerin ay›rt edilmesidir.

c. 1., 2. ve 3. s›n›flar öznel ve nesnel yarg›lar› ay›rt edebilirler.

d. 4. ve 5. s›n›flar metin okunurken boflluk doldu-rabilirler.

e. 4. ve 5. s›n›flar dil ve anlat›m yanl›fllar›n› bulabi-lirler.

6. Afla¤›dakilerden hangisi dinleme ilkelerinden biri de¤ildir?

a. Dinlemede göz iletifliminin mutlaka kurulmas›.

b. Dinlemenin verimli olabilmesinin amaçl› dinle-meyle mümkün olmas›.

c. Elefltirel dinlemenin dinleme ilkelerinden biri olmas›.

d. Etkili dinlemenin yaln›zca ilkö¤retimde uygula-nacak bir yöntem olmas›.

e. Etkili dinlemenin ilkelerinden birinin de not al-mak olmas›.

7. Dinlemeyle ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yan-l›flt›r?

a. Derste dinleme etkinli¤inin verimlili¤i, görsel-iflitsel araç ve gereçlerin kullan›m›yla gelifltirile-bilir.

b. Dinleme e¤itimi önce ailede bafllamal›d›r.

c. Dinleme, iletiflimin temel becerilerinden biridir.

d. Dinleme becerisi insana do¤uflla gelen bir özel-liktir.

e. Dinleme e¤itiminin yetersizli¤i yaln›zca Türki-ye’de de¤il, daha pek çok ülkede olan bir so-rundur.

8. Ça¤dafl e¤itimin en önemli kazan›mlar›ndan biri olan dinleme becerisinin ö¤rencilere kazand›r›lmas›, ö¤ren-cilerin hangi yönünü gelifltirir?

a. Ö¤renme ve iletiflim b. Dayan›flma

c. Duygu-düflünce d. Strateji

e. Özverili olma

Kendimizi S›nayal›m

65

Ünite 3 - Dinleme Ö¤renme Alan›

9. Afla¤›dakilerden hangisi dinleme kusurlar›ndan biri-dir?

a. Dinleyicinin konuflan› tüm dikkatiyle dinlenmesi.

b. Söze bafllanmas› için konuflman›n bitmesinin beklenmesi.

c. Dinleyicinin anlat›lanlar› yorumlanmas›.

d. Dinleyicinin anlatanla göz iletiflimi kurmas›.

e. Konuflmac›n›n aç›klar› yakalanmas›.

10.Dinleme süreciyle ilgili bilgiler afla¤›dakilerden han-gisinde do¤ru olarak verilmifltir?

a. Duyma-dikkat-alg›lama-de¤erlendirme b. Dikkat-duyma-de¤erlendirme-alg›lama c. Alg›lama-duyma-dikkat-de¤erlendirme d. Duyma-alg›lama-dikkat-de¤erlendirme e. Dikkat-de¤erlendirme-duyma-alg›lama

‹nsanlar toplumsal varl›klard›r, toplum içinde yaflamak üzere programlanm›fllard›r. Toplumsal yaflamda baflar›l›

huzurlu ve güvenli olman›n anahtar› iletiflim becerileri-dir. Ça¤lar boyunca insanlar iletiflim becerilerini geliflti-rerek ve kullanarak bir arada yaflamay› ö¤renmifllerdir.

Ancak ilginç olan bir durum, özellikle sözlü iletiflim ko-nusunda bildi¤imizi sand›¤›m›zdan çok daha az›n›

bildi-¤imizdir. Daha ilginç olan ise bildiklerimizin ço¤unu ya-flama geçiremedi¤imiz ve uygulayamad›¤›m›zd›r.

Bunun belki de önemli bir nedeni e¤itim sistemidir.

Okullar, çocuklara ve gençlere okuma ve yazmay› ö¤-retirler, ancak konuflma ve dinleme konusunda fazlaca bir beceri kazand›rmazlar. Buna karfl›n ifl dünyas›nda ve sosyal yaflamda en fazla ihtiyaç duyulan iletiflim be-cerileri, konuflmak ve çok daha önemlisi dinlemektir.

Bizlere en fazla ö¤retilen okuma ve yazmay› günlük ya-flam›m›z›n h›zl› temposunda giderek daha az kullan›yo-ruz. ‹nsanlarla konuflma ve özellikle dinleme konusun-da giderek konusun-daha fazla zorlan›yoruz. Okullarkonusun-daki e¤iti-min yaflam›n gereklerine uygun olmamas› yetiflkinlerin iletiflim beceriksizliklerinin büyük olas›l›kla temel bir nedenidir.

Baflka bir neden de iletiflimin öneminin fark›nda olma-makt›r. Di¤er bir ifadeyle, iletiflim becerilerinin anlam›

ve önemi konusunda bilinçli bilginin olmamas›d›r. ‹le-tiflim, do¤al bir beceri olarak görülmekte ve gelifltiril-mesi gerekti¤i ve gelifltirilebilece¤i üzerinde fazlaca du-rulmaktad›r. Ço¤u insan, iletiflimsizlik beceriksizli¤i için-de oldu¤unu bilmemekte, kendisine söylendi¤iniçin-de için-de bunu kabul etmemektedir.

‹letiflim becerisini gelifltirmenin ilk ve en etkili yolu din-lemesini ö¤renmektir. Karfl›dakinin sözünü kesmeden, baflka bir fleyle ilgilenmeden, cevap olarak ne söyleye-ce¤ini düflünmeden ve ilgili- ilgisiz konuflmaya kalk›fl-madan dinlemesini ö¤renmek. Söylendi¤inde hiç de zor görünmeyen bir beceridir, dinlemek. Ancak, etraf›m›z-daki insanlara ve dahas› kendimize bakt›¤›m›zda bu be-ceriye yeterince sahip olmad›¤›m›z› ve sahip oldu¤u-muz kadar›n› da gere¤i gibi kullanamad›¤›m›z› görürüz.

Bu gerçe¤i fark etti¤imizde yapmam›z gereken ilk ifl iletiflimi güçlü bir insan olmaya karar vermek ve dinle-meye bafllamakt›r. ‹flyerinde, sosyal ortamlarda, dersler-de, konferanslarda, sokakta ve konuflulan her yerde iyi bir dinleyici olmaya çal›flmakt›r.

Kaynak:kobifinans.com.tr

Yaflam›n ‹çinden

66 Türkçe Ö¤retimi

1. e Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse “Etkili Dinleme”

bölümünü gözden geçiriniz.

2. a Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse “Dinleme” bölümünü gözden geçiriniz

3. d Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse “Dinlemeyi Etkileye Tutum ve Davran›fllar, Durumlar, Öneriler”

bölümünü gözden geçiriniz.

4. b Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse “Dinleme” bölümünü gözden geçiriniz.

5. c Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse “‹lkö¤retimin I.Devresindeki Kazan›mlar› ve Yapt›r›lacak Etkinlikler” bölümünü gözden geçiriniz.

6. d Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse “Dinlemeyi Etkileyen Tutum ve Davran›fllar Öneriler” bölümünü gözden geçiriniz.

7. d Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse “Dinlemenin Yaflant›m›zdaki Yeri ve Önemi” bölümünü gözden geçiriniz.

8. a Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse “Dinleme Ö¤retimi”

bölümünü gözden geçiriniz.

9. e Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse “Dinlemeyi Etkileyen Tutum ve Davran›fllar, Öneriler” bölümünü gözden geçiriniz

10. a Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse “Dinleme” bölümünü gözden geçiriniz

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›

S›ra Sizde 1

Dinleme bilinçli yap›lan bir eylemdir, duymada ise her-hangi bir irade ve bilinç yoktur. Çevreden kula¤›m›za birçok ses gelir ve bu sesleri yaln›zca duyar›z ;ama din-lemifl olmay›z.Bu seslerden birine dikkatimizi veriyor ve onu anlamaya çal›fl›yorsak yapt›¤›m›z ifl, dinlemedir.

S›ra Sizde 2

Ülkemizde ve dünyada yeterli dinleme e¤itimi verildi¤ini söyleyemeyiz. Günlük yaflant›m›zda zaman›m›z›n ço¤u-nu dinlemeye ay›rd›¤›m›z halde ne yaz›k ki hem ailede hem de okulda yeterli dinleme e¤itimi yap›lamamaktad›r.

S›ra Sizde 3

Elefltirel dinleme, kifliye her aç›dan yarar sa¤lar. Eleflti-rel dinleme yöntemini uygulayan kifli, önce karfl›s›nda-ki karfl›s›nda-kifliyi anlatt›klar›n›n gerçekli¤i yönünden sorgular;

anlat›lanlar›n do¤ru, yanl›fl, eksik ve abart›l› yönlerini görür. Elefltirel dinleme, karfl›daki kiflinin a盤›n›

yaka-lamak için yap›lan bir dinleme de¤ildir. Unutmamak gerekir ki düflüncelerin do¤rulu¤u, elefltirel dinleme ile anlafl›l›r. Uygarl›¤›n gelifliminde de elefltirel dinlemenin rolü oldu¤unu söyleyebiliriz

S›ra Sizde 4

Etkili dinleme, dinlemeyi daha verimli bir duruma geti-ren yöntemdir. Etkili dinlemede amaç, karfl›daki kifliyi anlamakt›r. E¤er dinleyen kifli, konuflan›n yerine kendi-sini koyabilir; yani empati yapabilirse dinlemeyi daha etkili bir duruma getirebilecektir. Etkili dinlemede din-leyen edilgin de¤ildir, dinleyici sözle ya da beden dili-ni kullanarak kat›l›mc› bir dinlemeyi gerçeklefltirir. Ka-t›l›mc› bir dinlemeyle dinlemenin verimlili¤i artacakt›r.

S›ra Sizde 5

Dinlemede not almak, dinlemeyi daha verimli bir duru-ma getiren yöntemdir. ‹nsan, fizyolojik özelli¤i gere¤i din-lediklerinin bir bölümünü unutur. Bu nedenle dinlerken not almak, ö¤renilen bilgilerin unutulmamas›n› sa¤lar.

S›ra Sizde 6

Dinleme ortam›yla dinleme aras›nda çok yak›n bir ilifl-ki vard›r. Özellikle okullardailifl-ki s›n›f ortamlar›n›n dinle-meye uygun olmas› gerekir. S›n›f›n ses akusti¤i, ›s› ve

›fl›k durumu, tertip ve düzeni, s›n›fta bulunan görsel-iflitsel araç ve gereçler dinlemede önemlidir.

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar

A¤ca, H. (1999). Sözlü Anlat›m. Ankara: Gündüz E¤i-tim ve Yay›nc›l›k.

Akyol, H. (2006). Türkçe Ö¤retim Yöntemleri. Anka-ra: Kök Yay›nlar›.

Demirel, Ö. (1999). Türkçe Ö¤retimi. Ankara: Pegem Yay›nc›l›k.

Gordon, T. (1998). Aile ‹letiflim Dili. ‹stanbul: Sistem Yay›nc›l›k.

Gürzap, C. (2006). Söz Söyleme ve Diksiyon. ‹stan-bul: Remzi Kitabevi.

Mavifl, A. (2005). Söz Söyleme, ‹nsanlar› Etkileme Sanat›.‹stanbul: Bilge Matbaac›l›k.

MEB (2004). ‹lkö¤retim Program›.

Stnort, C. (2002). Etkili Konuflma Yöntemleri. ‹stan-bul: Alfa Bas›m Yay›m Da¤›t›m.

Tafler, S. (2000). Konuflma E¤itimi. ‹stanbul: Papirus Yay›nevi.

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›

67

Okuma Ö¤renme

Belgede T.C. ANADOLU ÜN VERS TES YAYINI NO: 1795 AÇIKÖ RET M FAKÜLTES YAYINI NO: 930 TÜRKÇE Ö RET M (sayfa 73-79)