B. OSMANLI’DA BASMA TEFSİRLER

5. Hocaları ve Talebeleri

a. Hocaları

Tefsiri Mehmed Efendi tefsirinin dîbacesinde de bildirdiği gibi yaklaşık kırk sene ilim kastıyla bir çok şehir ve ülke gezmiş, çok sayıda hocadan ders okumuştur.

Biz burada kaynaklarda adları geçen hocalarını anmakla kifâyet edeceğiz. Zahid el-Kevserî onun şeyh silsilesini şu şekilde verir: Tefsîrî Mehmed - Ali el Gürânî-Zeynelâbidin el Gürânî - Abdullah el Cezerî - Şeyh Ahmet Mücelî tilmizi Mirzican.23

1. Ebuzziya ve’n-nur Ali b. Ali eş-Şebrâmellisî el-Kâhirî (998-1087/1589-1677): Ayıntâbî’nin ve hocası Zeynelâbidin Efendinin Tefsir ve Hadis hocasıdır.

Mısır’a bağlı Şebrâmellis’de doğdu. Büyük Şâfii âlimidir.24 Kahire’de Abdurrauf el-Münâvî, Uchûrî, Burhaneddin el-Lekânî, Şemsüş-Şevberi, Süleyman el-Babilî, eş-Şihabü’l-Gamîmî gibi hocalardan ders aldı. Ezher’de imam oldu ve kıraat dersleri verdi. 1677’de Kahire’de vefat etti. Eserleri:Hâşiye ala Remlî. Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Hamza er-Remlî’nin (v. 1004/1595) Nevevi’nin el-Minhâc adlı eserine Nihâyetü’l-muhtâc adıyla yaptığı şerhin hâşiyesidir. Şerh ve hâşiyeleriyle birlikte 8 cilt halinde basılmıştır (Kahire 1286, 1304, 1967. Bulak 1292). Hâşiye alâ Mevâhibü’l-ledüniyye,25 Hâşiye alâ şerhi’ş-şemail, Hâşiye alâ şerhi’l-Verekât.

22 Nafiz-Uzunçarşılı, a.g.e., s. 136-137.

23 Kevserî, et-Tahrirü’l-vecîz, s. 20.

24 Hayatı ve eserleri için bk. Muhibbî, Hülâsatü’l-eser, III, 174; Katip Çelebi, Keşfü’z-zunûn, II, 54; Bağdatlı, Hediyyetü’l-ârifîn, I, 761; Brockelmann, GAL, II, 420; Supplement, I, 681, II, 443; Kehhâle, Mucemü’l-müellifin, VII, 153-4; Bağdatlı, Îzâhü’l-meknûn, II, 54, 543, 704; Özel, Hanefi Fıkıh Âlimleri, s. 206.

25 Yazma nüshası için bk. İstanbul üniversitesi Merkez Ktp., (Arapça), nr. 2931.

2. Gürânî Ali Efendi (ö. 1094-1683): Ali b. Muhammed el Gürânî eş-Şâfii.

Musul’da doğdu.26 Mütekellim ve mantıkçı. Musul’da Cercis Nebi (aleyhisselâm) mescidinde imamdı. 1094’te Musul’da vefat etti ve mescidin bahçesine defnedildi.

Tefsiri Mehmed Efendi’nin akli ilimlerdeki hocasıdır. Hâşiye alâ şerhi’ş-Şemsiyye li’l Kutbi ve Hâşiye alâ şerhi akâidü’n-Nesefi li’t-Teftazânî eserlerinden bazılarıdır.

3. Gürânî Zeynelâbidin Efendi (1001-1068/1592-1657): Zeynelâbidin b.

Muhyiddin b. Veliyüddin h. 1001 (1592) yılında Mısır’da doğdu.27 İlk tahsilini babasından ve memleketinin önde gelen hocalarından yaptı. Daha sonra Ayıntâbî’nin de hocası olan Ali Şebrâmellisi’ye intisap etti ve hocasının en sevdiği talebelerden biri oldu. Gürânî Ali Efendi ile birlikte Tefsiri Mehmed Efendi’nin akli ilimlerdeki diğer hocasıdır. 1068 (1657)’de Mısır’da vefat etti. Dedesi Kadı Zekeriyya b. Muhammed el-Ensari’nin el-Futuhâtü’l-ilahiyye adlı risalesine şerh ve kıratla ilgili Hâşiye alâ Şerhi’l-Cezeriyye eserlerinden bazılarıdır.

b. Talebeleri

Ayıntâbî Mehmed Efendi müderrisliği süresince çok sayıda talebe yetiştirmiştir.

Ancak biz burada talebeleri arasından meşhur ve velûd olanlarını aktarmakla yetineceğiz. Onun Kazâbâdî gibi, Saçaklızade gibi bulundukları devrin zirve isimleri olan talebeleri vardır. Kevserî onun talebelerinin silsilesini şöyle verir: Hâdimî28 (ö.

h. 1176) - Kazabâdî (ö. h. 1163) - Tefsiri Mehmed Efendi (ö. 1111) - Ali el-Güranî (ö. h. 1094) - Zeynelâbidin el-Güranî (ö. h. 1068).29 Diğer bir silsile şöyledir:

Gelenbevî - Şeyh Osman b. Mustafa b. İbrahim İlyasini (ö. h. 1187) - Ali b. Hüseyin el-Kilisî - Ahmet b. Muhammed el-Kazâbâdî - Muhammed b. Hamza es-Sivasî el ma’ruf Tefsirî - Ali el-Güranî - Abdullah Cezerî - Ahmet el-Mücelî.30

1. Ahmed b. Muhammed el-Kazâbâdî (ö.1163/1749): Ayıntâbî’nin önde gelen talebelerindendir. Tokat’ın Kazâbâd (Kazova) kasabasında doğdu. Tahsilini Sivas’ta Tefsiri Mehmed Efendi’den yaptıktan sonra kadılık ve müderrislik görevlerinde bulundu. Hadimî (ö. 1176/1762) gibi bir öğrenci yetiştirdikten sonra 25 R. Evvel

26 Hayatı ve eserleri için bk. Muhibbî, Hülâsatü’l-eser, III, 203; Bağdatlı, Hediyyetü’l-ârifîn, I, 762;

Kehhâle, Mucemü’l-müellifin, VII, 172.

27 Hayatı ve eserleri için bk. Muhibbî, Hülâsatü’l-eser, II, 199; Bağdatlı, Hediyyetü’l-ârifîn, I, 379;

Ziriklî, el-A’lâm, III, 106.

28 Hayatı hakkında bk. Kevserî, et-Tahrirü’l-vecîz, s. 38.

29 Kevserî, et-Tahrirü’l-vecîz, s. 20.

30 Kevserî, Makâlâtü’l-Kevserî, s. 599.

1163/1749 da İstanbul’da vefat etti. Kabri İstanbul’da Cerrahpaşa Caddesinde Sinekli Bakkal civarındaki cadde kenarındaki kabristandadır.31 Hâşiye alâ Sûreti’l-Fâtiha li’l-Beyzâvî, Hâşiye alâ hâşiyeti Mirzican, Tenvirü’l-besâir, Hâşiyetü’l-Usûl, Netâyicü’l-inzâr, Şerhu fevâidü’s-seniyye, Şerhu’l-Feride, Şerhu adâbı Birgivî, Hâşiye-i isbatı vacib, Şerhu nûniye, eserlerinden bazılarıdır.

2. Muhammed (Mehmed) b. Ebubekir Maraşî (Saçaklızade) (ö. 1145/1732):

Osmanlı ulemâsı arasında ilminin genişliğiyle meşhur bir zat olup Maraş'ta doğdu.

Babasının adı Mehmed'dir. İlk tahsilini doğduğu yerde yaptı. Daha sonra Tefsîrî Mehmed ve Dârendeli Hamza Efendinin derslerine devâm etti. Daha sonra Şam’a giderek Şeyh Abdülganî Nablüsî'den hadîs, tefsîr ve tasavvuf ilmini öğrendi ve icâzet aldı. Tahsîlini tamamladıktan sonra memleketine döndü ve talebe yetiştirmeye başladı. Başındaki saçaklardan dolayı "Saçaklı" diye meşhur oldu. 1145 (1732) senesinde vefât eden Saçaklızade Antep mezarlığına defnedilmiş, türbesi bugün evler arasında kalmıştır.32Hâşiye alâ Tefsîri'l-Beyzâvî, Hâşiye alâ Tefsîri'l-Keşşâf, Aynu'l-Hayat fî Beyâni'l-Münasebât fî Sûreti'l-Fâtiha, Gâyetu'l-Burhan fî tefsiri Âyete’l-Kürsî, Risâle fî Ayati'l-Müteşâbihat, Ârâisü fi’l mantık, Teshilü’l-ferâiz, Câmiü’l-künûz, Hâşiye alâ Hayâli eserlerinden birkaçı olup, otuzun üzerinde eseri vardır.33

3. Tosyalı Mustafa Efendi: Mustafa b. Ali el-Hayri 1050 tarihinde Tosya’da doğdu.34 Genç yaşlarda İstanbul’a gitti. İlk tahsilini zamanın üstatlarından Mehmed Efendi’den diğer ilimleri dersiâzam Salih Efendi ve Sivas müftüsü Ayıntâbî Mehmed Efendi, Kara Halil Efendi ve Şeyhülislâm Debbağzade Mehmed Efendi gibi üstatlardan tamamladıktan sonra bir süre Fındıklılı Musazâde Abdülbaki Efendi’nin hizmetlerinde bulundu. 1085 tarihinde Kuddusizâde tezkirecisi Muhammed Efendi’nin inâyetiyle Mısır’a gidip sâbık şeyhülislâm Bolulu Mustafa Efendi’den dersler aldı. 1088’de Üsküdarî Şeyh Muhammed Efendizâde es-Seyyid Mustafa Efendinin vasıtasıyla Medine’ye gitti. İbrahim Giridî’den hadis dersleri okudu. Tokat,

31 Hayatı ve eserleri hakkında geniş bilgi için bk. Sicill-i Osmânî, I. 252; Bağdatlı, Hediyyetü’l-ârifîn, I.

175; Bursalı, Osmanlı Müellifleri, I. 404; Kevserî, et-Tahrirü’l-vecîz, s. 37; Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi, II, 717; Ziriklî, el-A’lâm, I. 242-43; Kehhâle, Mucemü’l-müellifin, II. 81; Nüveyhiz, Mu’cemü’l-müfessirîn, I. 76; Öz, Mustafa, “Kâzabâdî”, DİA, Ankara 2002, XXV, 120.

32 Bursalı, Osmanlı Müellifleri, I, 325; Bağdatlı, Hediyyetü’l-ârifîn, II, 122; Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi, II, 714.

33 Eserleri hakkında daha fazla bilgi için bk. Bursalı, Osmanlı Müellifleri, I, 325.

34 Hayatı hakkında geniş bilgi için bk. Şeyhî, Vekâyiü’l-fuzalâ, II, 545-47.

İzmir, Tarsus gibi birçok şehirde müderrislik görevinde bulundu. 1135 yılı Şevval ayının 28’i cumartesi günü 85 yaşında vefat etti ve Küskün Dede mezarlığına defnedildi.35

4. Darendeli Hamza Efendi: Malatya’nın Darende ilçesindendir. Ayıntâbî’nin velüd talebelerindendir. Saçaklızade’ye de hocalık yapmıştır. 1167-1753 yılında vefat etmiştir. Eserlerinden bazıları şunlardır: Fıkha dair olanlar, Bey’ ve Şira Risâlesi,36 Risâle fi muameleti’ş-şeriyye,37 Vesîle38, Hâşiye alâ hâşiyeti’l-İsam ale’l-Fevâidi’z-ziyâiyye, âdâb’a dair, Hâşiye alâ hâşiyeti Mir Ebi’l Feth ala şerhi âdâbi’l-Hanefi,39 Şerh alâ Risâleti’l-âdâb,40 tefsire dair, Hâşiye alâ Tefsiri Sûreti’n-Nebe,41 kelam’a dair, Risâle fi beyâni ve’llahü vâhıdün la min tariki’l-aded,42 ve Risâle Hamza Efendi.43

In document AYINTÂBÎ MEHMED EFENDİ’NİN TİBYÂN TEFSİRİ VE OSMANLI TOPLUMUNDAKİ YORUM DEĞERİ (Page 32-35)