ddeenneettiim m,, ppeekkiiflflttiirrm mee vvee ee¤¤iittiim m

Belgede Trafik Kazalar nda Sosyal Psikolojik Etmenler: Sürücü Davran fllar, Becerileri ve Sosyal Politik Çevre* (sayfa 25-32)

Buraya kadar söz edilen ortamsal ve bireysel faktörlerin, sürdürülebilir ve kal›c› ulafl›m

gü-venli¤i yönünde de¤ifltirilebilmesi için yasama, denetleme, pekifltirme ve e¤itim unsurlar›n›n bir sistem yaklafl›m› kapsam›nda ele al›nmas› gere-kir. Bu bölümde bunlara k›saca de¤inmek ve Türkiye için dikkate al›nmas› gereken yönlerini tart›flmak istiyorum.

6.1. Yasama

Davran›fl de¤ifliminde en temel mekanizma-lardan biri, do¤ru yasaman›n yap›lmas› ve trafik yasa ve düzenlemelerinin davran›fl de¤iflimini yönlendirecek flekilde düzenlenmesidir. Trafik yasalar› hem toplumca kabul edilecek standart-lar› kamuoyuna deklare etmeli, hem de cayd›r›-c› yapt›r›mlar› aç›kça belirtmelidir. Lonero ve arkadafllar› (1995), Kuzey Amerika ülkelerinde-ki emniyet kemeri kullanma, zorunlu çocuk ko-ruyucu koltuk kullan›m›, alkolsüz araç kullan›-m›, h›z s›n›rlar›n› belirleyen özel yasalar› ve

di-¤er örnekleri kullanarak, yasaman›n ulafl›m gü-venli¤ini oluflturma ve sürücü davran›fllar›n›

de-¤ifltirmedeki gücünü göstermektedirler. Bu ya-zarlara göre, yasama giriflimlerinin baflar›l› ola-bilmesi için alt› ilkeye göre hareket edilmesi ge-rekir. Bunlar, özetle, (1) yasan›n gerekçesinin ve yararlar›n›n kamuoyuna ve bas›na aç›kça ak-tar›lmas›, (2) yasan›n cayd›r›c› gücünün ve etki-sinin art›r›lmas›na bir plan dahilinde süreklilik kazand›r›lmas› ve yasan›n etkisinin de¤erlendi-rilmesi, (3) hedef kitle ve onun davran›fllar›n›

analiz ettikten sonra, denetleme ve kamuoyuna kazand›rma giriflimlerini destekleyerek yasan›n cayd›r›c› etkisinin art›r›lmas›, (4) kamuoyunda

“sorumsuz” yol kullan›c› davran›fllar›n›n sosyal maliyeti ile ilintili bireysel de¤erlerin ve tutum-lar›n desteklenmesi, (5) yasaman›n k›sa dönem etkilerinin ötesinde, olumlu davran›fllar›n ka-zand›r›lmas›na ve korunmas›na odaklanmas›, ve son olarak (6) insanlar›n kendi davran›fllar›n›

kontrol etmesine dayanan güvenli yol

kullan›-m›na iliflkin sosyal normlar›n geliflmesine yar-d›m etmek için çaba sarfedilmesi. Benzer flekil-de, Siegrist ve Roskova da (2001) yasa ve dü-zenlemelerin etkili olabilmesi için, bunlar›n toplumca bilinmesi, içerik ve hedeflerinin iyi anlafl›l›r, sürücüden ne istedi¤i aç›k, uygulana-bilir ve kabul edileuygulana-bilir, di¤er yasa ve düzenle-melerle tutarl›-uyumlu ve duruma göre de¤ifl-meyen nitelikte olmas› gerekti¤ini belirtmekte-dirler.

Özellikle sosyal normlar›n yerleflmesinde ve trafik kurallar›n›n al›flkanl›k haline getirilme-sinde, belirli güvenlik alanlar›nda ç›kar›lan ya-salar›n çok büyük rolü vard›r. Örne¤in, emniyet kemeri kullan›m› kazalarda ölüm riskini % 40’lara varan oranda azaltmas›na karfl›n (Evans, 1991), Bat› ülkelerinde emniyet kemeri kullan-ma al›flkanl›¤› ancak ilgili yasa geçtikten sonra yayg›nlaflabilmifltir. Bu konuda genifl kampan-yalar ve kamuoyu çal›flmalar› yap›lmas›na kar-fl›n kullan›m % 30-40’lar civar›nda kalm›fl, yap-t›r›m› olan yasal düzenlemeden sonra ise % 85’lere yükselmifltir (Aberg, 1998). Türkiye’de de benzer yasalar olmas›na karfl›n gerçekte uy-ma oran›n›n çok düflük oldu¤unu tahmin ediyo-rum. Oysa bu tür yasalar›n eksiksiz uygulana-bilmesi, di¤er güvenlik önlemlerinin kazand›r›-labilmesi için çok önemli bir aflamad›r (Aberg, 1998). Yol kullan›c›lar› riskli davran›fllar›n ya-rataca¤› olas› olumsuz sonuçtan çok, bu davra-n›fllar›n olas› yasal müeyyidesine göre hareket etmektedirler ve daha çok bu yolla davran›fl

de-¤iflmektedir. Ancak, yasan›n uygulanma ya da yapt›r›m olas›l›¤›n›n düflük oldu¤u alg›lan›rsa bu yasalar›n davran›fl de¤ifliminde etkili olmas›

beklenemez. Kurallara uyman›n sa¤lanmas› için ihlal durumunda tespit edilme (yakalanma) ihti-malinin mümkün oldu¤unca yüksek düzeylerde alg›lanmas› gerekir. Örne¤in Aberg (1998)

tara-ma yaz›s›nda sürekli olarak h›z s›n›rlar›n›n üze-rinde araç kullanan sürücülerin h›zlar›n› belir-gin olarak azaltabilmeleri için “normal dene-timden” 3 ile 5 kat daha fazla bir denetime ge-rek oldu¤unu belirtmektedir. Normal denetim düzeyinden, yola ç›kt›¤› her zaman h›z yapan bir sürücünün y›lda en az üç kez yakalanabilme-si kastedilmektedir. Bu durumda yakalanma olas›l›¤› görece düflüktür, ancak kaza yapma olas›l›¤›ndan çok daha yüksektir.

Alkollü araç kullan›m›na iliflkin yasalar ve kurallar için de benzer durum söz konusudur.

Kaza riski kandaki alkol yo¤unluk oran›yla do¤ru orant›l› olarak artmaktad›r. Özellikle kri-tik yo¤unluk oran›n›n afl›ld›¤› durumlarda kaza riski maksimum düzeylere ç›kmaktad›r. Bu ko-nuda ç›kar›lan yasalar›n trafik güvenli¤ine uzun süreli ve kal›c› bir etkide bulunabilmesi için de-netleme ve e¤itimle desteklenmesi kaç›n›lmaz bir gerekliliktir (ayr›nt›l› bilgi için bu say›da Belgin Ayvafl›k’›n yaz›s›na bak›n›z).

Trafik güvenli¤i bak›m›ndan geliflmifl ülke-lerde güvenlikle ilgili yasalar›n kamuoyunda tart›fl›lmaz bir norm olarak kabul edildi¤i bilin-mektedir. Bu yolla insanlar yasa hükümlerini günlük güvenlik davran›fllar›na yans›tmada gü-dülendirilmifl ve bilinçlendirilmifl de olmakta-d›rlar. Türkiye’de baflta 2918 say›l› Karayolu Yasas› olmak üzere trafi¤e iliflkin yasalar belir-li dönemlerde gözden geçirilmifl, de¤ifltirilmifl ve yeni düzenlemeler yap›lm›flt›r. Ancak, hiçbir zaman bu giriflimler genifl bir kamuoyu deste¤i ve zemini haz›rlanarak gerçeklefltirilmemifltir.

Genifl çapl› haz›rlanm›fl yeni trafik yasas› y›llar-d›r TBMM’de beklemektedir. Ne yaz›k ki bu yasan›n tart›fl›lmas› ve geçirilmesi için kamu-oyunda ciddi bir istek ve bilinç oluflturulama-m›flt›r. Kamuoyu trafik yasas› de¤ifliminden da-ha çok, enflasyon karfl›s›nda eriyen trafik

ceza-lar›n›n her y›l art›r›lmas›n› anlamaktad›r. Yasa ve düzenlemenin trafik güvenli¤inin en kritik yönlerine vurgu yapan bir deklarasyon hük-münde olmas›, yapt›r›mlar›n aç›kl›k ve uygula-nabilirlik ölçütlerine göre haz›rlanmas› gerekir.

Baflta trafik görevlileri olmak üzere yasa uygu-lay›c›lar›n› ve kamuoyunu haz›rlamadan ve e¤i-tim deste¤i ile olumlu etkiyi pekifltirmeden bu tür yasalar›n baflar›l› olmas› mümkün de¤ildir4.

6.2. Denetim

Trafik denetiminin temel amac›, yol kullan›-c›lar›ndan uymalar› beklenen kural ve standart-lar› aç›k olarak göstermek ve ihlal durumunda katlan›lmas› gereken yapt›r›mlar› bildirmektir.

Özellikle yapt›r›m “tehdidi” yol kullan›c›lar›n›

kurallara uymaya teflvik eden ve ihlalin tekra-r›ndan kaç›nmaya davet eden en önemli araçt›r (Lonero ve ark., 1995). Denetimin amac› yasa ve kurallar› hat›rlatmak ve uyulmas› için koflul-lar› sa¤lamak oldu¤undan, yasama ve denetimi birbirinden ayr› düflünmek mümkün de¤ildir.

Yasan›n etkili olmas› onun denetimde ne oran-da kullan›ld›¤›na ba¤l› olarak de¤iflir. Trafik de-netimi, bir anlamda, davran›fl› de¤ifltirmeyi he-defleyen yasan›n bütün yol kullan›c›lar› taraf›n-dan içsellefltirilerek, otomatik olarak uygulama-ya geçirilinceye kadar devam etmesi gereken zorunlu bir yapt›r›md›r. Trafik ile ilgili yasa ve düzenlemeler, di¤er suçlarla ilgili yasa ve dü-zenlemelerden (örn., adi suçlar) farkl› olarak çok genifl bir ço¤unluk taraf›ndan ihlal edilmek-tedir. Yasal h›z s›n›r› uygulamas›nda oldu¤u gi-bi, bir çok trafik düzenlemesine genifl çapta uyulmamaktad›r. Bu nedenle, önleyici bir

yapt›-r›m olarak denetimler çok iyi analiz edilmeli ve planlanmal›d›r (Siegrist ve Roskova, 2001). Bu-nun için de di¤er yasalar›n uygulamalar›ndan farkl› olarak, yarat›c› yöntem ve destekleyici yapt›r›mlar›n trafik denetimlerinde kullan›lmas›

gerekir.

Yukar›da de¤inildi¤i gibi yasalar›n etkili olabilmesi için ihlal durumunda yakalanma ola-s›l›¤›n›n yüksek düzeylerde alg›lanmas› gerekir.

Bunu sa¤laman›n tek yolu denetimlerin, trafik ortam›n›n düzenli bir unsuru olarak kullan›lma-s›na ba¤l›d›r. Araflt›rmalar trafik ortam›nda de-netim deneyimi yaflam›fl sürücülerin ihlal duru-munda yakalanma olas›l›klar›n› daha yüksek al-g›lad›klar›n› göstermektedir. Özellikle alkol de-netiminden geçmifl olman›n kurallara uyma ko-nusunda çok etkili oldu¤u bulunmufltur (Aberg ve ark., 1996, aktaran Aberg, 1998). Siegrist ve Roskova’ya (2001) göre, yasa söz konusu yol kullan›c› davran›fl›n› yeterince belirgin ve aç›k olarak tan›mlam›flsa ve bu davran›fl sürücü dur-durulmadan kontrol edilebiliyorsa, denetimi yü-rütmek kolayd›r.

Denetimin özellikle h›z limitlerine uyma ve alkollü araç kullan›m›nda çok etkili bir araç ol-du¤u gösterilmifltir (Siegrist ve Roskova, 2001).

Ancak, denetiminin hangi oranda kal›c› ve sü-rekli bir etki b›rakt›¤› en çok araflt›r›lan konular-dan biridir. Rothengatter (1982; aktaran Lonero ve ark., 1995) denetimin sürücü davran›fllar›

üzerindeki k›sa dönemli etkilerini inceledi¤i ta-rama yaz›s›nda üç farkl› etki gözlemifltir; göz-lem alt›nda tutma, bellek, ve hale etkileri. Göz-lem alt›nda tutma etkisinde, bir polis birimi

gör-4Asl›nda güvenli¤e iliflkin yasalar›n bu durumu trafik alan› ile s›n›rl› de¤ildir. Hat›rlanaca¤› gibi kamu sa¤l›¤› bak›m›ndan Bat›’da uy-gulanan yasalar örnek al›narak haz›rlanan, kapal› kamu alanlar›nda sigara içme yasa¤›na iliflkin yasa ve bu yasa uyar›nca kamu binalar›na as›lan “... say›l› yasa uyar›nca on milyon TL ceza kesilir” duyurusu, hiçbir zaman uygulanamam›flt›r. Meclisten geçirilen ve hiçbir zaman uygulanamayan bu tür yasalar, kamuoyunda yasa yap›c›ya ve yasalara olan güveni sarst›¤› gibi, topluma “her koflulda yasalara uymak flart de¤ildir!” gibi sak›ncal› bir mesaj da vermektedir.

dü¤ünde sürücünün, baflta h›z olmak üzere, fle-rit de¤ifltirme, sollama, ›fl›klara riayet etme ve benzeri davran›fllar›nda çok belirgin bir de¤ifl-me olmakta, ancak bu de¤iflde¤ifl-me zaman ve de¤ifl- mesa-fe bak›m›ndan k›sa aral›kl› olmaktad›r. Bellek etkisinde, sürücü ayn› karayolu güzergah›nda seyretti¤i sürece etki devam etmekte ve bu etki en fazla iki hafta sürmektedir. Hale (halo) etki-si5, denetimin genifl bir co¤rafi alanda davran›fl-lar› etkiledi¤inin gözlenmesidir. Di¤er bir de-yiflle, bir yol üzerinde yap›lan denetim farkl›

yollarda da davran›fl› etkilemektedir.

Lonero ve arkadafllar› (1995), denetim etki-sini aç›klamak için kullan›lan modelleri özetle-mifllerdir. “Oyun kuram›” kapsam›nda aç›kla-nan birinci modele göre trafikte kesilen ceza uy-gulanan denetim miktar› ile ilgilidir. Denetim art›r›ld›kça daha çok ceza kesilir, ceza kesildik-çe de ihlal davran›fl› azal›r. Azalan ihlal s›kl›¤›-na paralel olarak da denetim zay›flat›l›r. Azalan denetim tekrar ihlallerin artmas›na yol açar ve bu k›s›r döngü devam eder. Bu yazarlara göre, denetimle ihlal s›kl›¤› aras›ndaki bu “oyun” çok iyi de¤erlendirilmeli ve ihlallerin ve kazalar›n kal›c› olarak azalt›labilmesi için “sonuç al›nan”

denetim düzeyi asla zay›flat›lmamal›d›r. Ayn›

kural›n Türkiye için de geçerli oldu¤unu düflü-nüyorum. Özellikle ihlal s›kl›¤›n›n ve kaza yüz-desinin yüksek oldu¤u co¤rafi bölgelerde ve

“kara noktalarda” çok iyi planlanm›fl denetimin yo¤un flekilde sürdürülmesi ve bu alanlar›n gü-venli bölgelere dönüflmesinden sonra da, kal›c›

güvenlik için, denetim düzeyi ayn› h›z›yla sür-dürülmelidir. Ayn› denetim ilkesi bölge d›fl›nda, hedef gruplara ya da hedef davran›fllara yönelik

olarak da uygulanabilir. Örne¤in, bir dönem fle-hirleraras› otobüslerde uygulanan s›k› denetim ve h›z s›n›rlamas› uygulamalar›n›n otobüs kaza-lar›nda ciddi bir azalmaya yol açt›¤› belirtilmifl-tir.

‹kinci yaklafl›m ise genifl çapta Kanada’da uygulanan ve Seçici Trafik Denetim Program›

(STEP - The Selective Traffic Enforcement Program) olarak bilinen modeldir. Bu model belirli davran›fllara odaklanan, planlamay›, top-lum deste¤ini, trafik görevlilerinin e¤itimini ve program de¤erlendirmesini içeren bir yaklafl›m-d›r. Kanada’da belirli zamanlarda stratejik bir denetim plan› olarak uygulanm›flt›r ve belirli alt programlarla yürütülmüfltür. Örne¤in, bu prog-ram kapsam›nda Kanada’da 1995 y›l›nda yürü-tülen ulusal emniyet kemeri kullanma kampan-yas›nda % 95 düzeyinde bir baflar› hedeflenmifl-tir. Bu düzeyi elde etmek için her y›l yaklafl›k 5 milyon bireysel denetimin yap›lmas› gerekti¤i hesaplanm›flt›r. Benzer programlar di¤er ülke-lerde de uygulanm›fl ve yüksek baflar› yüzdele-rine ulafl›lm›flt›r. Bu konuda yap›lan araflt›rma-lar, az say›da ancak yo¤unlaflt›r›lm›fl programla-r›n, çok say›da küçük programlardan daha etki-li oldu¤unu göstermektedir. Bu tür programla-r›n bütün sürücü davran›fllaprogramla-r›n› kapsamas› yeri-ne, belirli hedef davran›fl alanlar›na yo¤unlafl-man›n daha iyi sonuçlar verdi¤i gözlenmifltir.

Türkiye’de h›z, alkollü araç kullan›m› ve solla-ma gibi kritik davran›fllarda de¤iflimi öngören benzer bir program›n gelifltirilmesi ve uygulan-mas› çok yararl› sonuçlar verebilir.

Denetim k›sa dönemde davran›fl› de¤ifltire-bilmekte, ancak bu davran›flla iliflkili tutumlara

5“Hale etkisi” performans de¤erlendiricilerin bir boyutta yapt›klar› de¤erlendirmelerin di¤er boyutlarda yap›lan de¤erlendirmeleri etki-leme e¤ilimi olarak tan›mlanabilir (H. Sümer, 2000). Bu etki denetim alan›na uyguland›¤›nda iki flekilde ele al›nabilir: Birincisi, bir davra-n›fl aln›nda yap›lan denetleme (örn., h›z) di¤er alanlarda da (örn., emniyet kemeri kullanma) etkili olabilir. ‹kincisi Rothengatter’in (1992) belirtti¤i gibi bir co¤rafi alanda yap›lan denetim di¤er alanlarda da etki gösterir.

çok fazla etki etmemektedir. Denetimin uzun süreli ve kal›c› tutum ve davran›fl de¤iflimine yol açabilmesi için mutlaka yo¤un medya kam-panyalar›yla desteklenmesi gerekti¤i vurgulan-maktad›r (Rothengatter, 1997; Siegrist ve Ros-kova, 2001). Ancak, trafik denetleme program-lar›n›n baflar›s› için trafik denetim görevlilerinin e¤itilmesi ve haz›rlanmas› çok büyük önem ta-fl›maktad›r. Bu tür bir e¤itimin kapsam› ve nas›l yap›laca¤› ise ayr› bir yaz›n›n konusudur.

Denetimin etkili olabilmesi için destekleyici önlemlerle birlikte uygulanmas› gerekir. Bu kapsamda Siegrist ve Roskova (2001), dört des-teleyici önlemi gerekli görmektedir. Bunlar, (1) yerel düzeyde sürücüler, polis faaliyetleri (de-netim s›kl›¤›, yakalanma oran›) ve kurallara uy-ma düzeyi hakk›nda bilgilendirilmeliler; (2) dü-zenleme ve denetimin güvenli¤i sa¤lamak ama-c›yla yap›ld›¤›n› gösteren tutum yönelimli kam-panyalar düzenlenmeli; (3) yol güvenli¤inin de-netleme potansiyeline ba¤l› oldu¤u bilgisi ka-muoyuna aktar›lmal› ve (4) yüksek risk tafl›yan gruplar için sürücü gelifltirme ya da iyilefltirme programlar› düzenlenmelidir. Destekleyici programlar, güvenli sürücülü¤e yapt›¤› vurgu nedeniyle, sürücülerde davran›fl› bask›layarak cezadan kaç›nma güdüsü yaratmak yerine, olumsuz tutumu de¤ifltirerek güvenli sürücülük davran›fllar›n› kazanma güdüsü yaratabilir. Kül-türe uygun destekleyici programlar, özelikle Türkiye’de oldu¤u gibi cezan›n denetimin çok merkezinde oldu¤u ülkelerde, çok etkili tutum de¤ifltirme araçlar› olarak kullan›labilir.

Denetim artt›kça trafik kurallar›na uyma da artmaktad›r. Ancak, insan gücüne dayal›

deneti-mi sürekli olarak yüksek düzeyde tutman›n hem topluma maliyeti yüksektir hem de düzenli ola-rak uygulanmas› zordur. Bu nedenle baflta h›z kontrollerinde olmak üzere ço¤u denetim alan-lar›nda yüksek teknolojiden yararlanmak ve ka-l›c› bir denetim çevresi oluflturmak gerekir6. Özellikle kaza riskinin yüksek oldu¤u bölgeler-de 24 saat bölgeler-denetim yapabilen donan›m› olufltur-mak gerekir. Böylece alg›lanan yakalanma ris-kini art›rarak, denetim önleyici bir düzenleme arac› olarak kullan›labilir. Siegrist ve Roskova (2001), denetimin fiziki olarak art›r›lmas›ndan çok, sürücülerin yakalanma risklerini yüksek al-g›lamalar›n›n davran›fllar› de¤ifltirdi¤ini belirt-mektedir. Di¤er bir deyiflle, denetim sonucunda

“nesnel” olarak yakalanma olas›l›¤›ndan çok, öznel olarak alg›lanan yakalanma olas›l›¤› daha etkili olmaktad›r. En etkili denetleme türü görü-nürlü¤ü minimum, ancak kurala uymayanlar›

yakalama ihtimali maksimum olan denetleme türüdür. Böylece “önleyici” etki ayn› zamanda sapk›n davran›fl› “bask›lay›c›” bir etkiye de dö-nüflmektedir. Siegrist ve Roskova’ya göre sürü-cülere kendilerinin ve di¤er sürücülerin h›zlar›

hakk›nda geribildirim vermek de etkili h›z de-netimlerinden biridir. Ancak, bunun yeterince etkili olabilmesi için h›z s›n›rlar›na ço¤unlu¤un uymas› ve ihlal edenlerin az›nl›kta olmas› gere-kir.

Ceza kesme bütün ülkelerde denetimin ayr›l-maz bir unsurudur. Ancak, cezan›n belirginli¤i, türü, fliddeti ve an›nda uygulanabilmesi,

etkilili-¤i aç›s›ndan çok önemlidir. Ceza alma

olas›l›-¤›ndan çok, cezan›n büyüklü¤ü ya da fliddetinin etkili oldu¤u bilinmektedir. Fakat, cezan›n

cay-6Geliflmifl ülkelerde baflta “otopolisi” olarak adland›r›lan ve h›z s›n›r›n›n afl›ld›¤› durumlarda sürücüyü uyaran cihazlar olmak üzere “ak›l-l› araç ve karayollar›” sistemi, kamera“ak›l-l› denetim sistemleri vs. yayg›n olarak kullan›lmaktad›r. Bu tür tekniklerin kullan›lmas› hem fiziki alt yap›n›n yeterlili¤i hem de trafik güvenli¤i alan›na yap›lacak yat›r›mlarla ilgilidir. Bu nedenle, Türkiye’de yak›n gelecekte uygulanma flans›

bir tart›flma konusudur.

d›r›c› ve uzun dönemde etkili olabilmesi için yol kullan›c›lar›nda her ihlal durumunda ceza uygulanaca¤› alg›s›n›n oluflmas› ve bu alg›n›n ayn› tür ihlali yapan herkes için geçerli oldu¤u, istisnalar›n olmayaca¤› ve cezan›n mutlaka nes-nel ölçütlere dayand›r›ld›¤› gibi beklenti ve inançlarla pekifltirilmesi gerekir. Cezaya hedef olan kiflide “hakkaniyet” alg›s› ve istenilen bek-lentiler oluflmam›flsa, ceza adil olarak alg›lan-mayaca¤› gibi ona öncülük eden olumsuz dav-ran›flla da nedensel olarak ilintili alg›lanmaya-bilir. Bu durumda denetimin davran›fl› de¤ifltir-mesi ve/veya etkili olmas› beklenemez.

Geçmifl araflt›rmalara dayanarak Lonero ve arkadafllar› (1995), trafik denetimlerinin yol kullan›c› davran›fllar›n› de¤ifltirebilmesi için dört kritik koflul belirlemifllerdir. (1) Denetimin k›sa dönemli ve dar alandaki etkilerini maksi-mize etmek ve “hale etkisini” art›rmak için efl-güdüm ve kaynaklar›n sa¤lanmas›; (2) kamu-oyuna iflin ciddiyetini alg›latmak için yapt›r›m-lar›n, “ifl olsun” anlay›fl›n›n ötesinde, gerçekten

“can yak›c›” olmas›; (3) denetimdeki “oyunun”

uygulay›c›lar taraf›ndan iyi anlafl›lmas›, böylece

“k›s›r döngüyü” yaratan örüntünün bozulmas›

ve STEP benzeri programlara yönelinmesi; ve (4) polis kaza araflt›rmalar›ndaki davran›fl ana-lizlerinin iyilefltirilmesi.

Denetime iliflkin Bat› literatüründen al›nan bu tür ilkelerin, koflullar›n ve destekleyici prog-ramlar›n Türkiye’nin koflullar›nda irdelenmesi ve kültüre özgü sürücü davran›fl ve beklentileri-ne göre flekillendirilmesi gerekir. Yasama ve bunun bir yapt›r›m arac› olarak denetim, özün-de siyasi bir karard›r. Bu neözün-denle yasalar ve onun uygulama arac› olan denetimin kalitesi ül-kelerin tercihlerini ve güvenli¤e verdikleri öne-mi içinde bar›nd›r›r. Etkili denetiöne-min tafl›mas›

gereken özelikleri belirleme, denetim

uygula-malar› ve denetimin de¤erlendirilmesi konula-r›nda psikologlar (özellikle sosyal psikologlar) çok önemli katk›larda bulunabilirler. Türki-ye’de y›llarca trafik denetimi, radar› yol kenar-lar›ndaki eski arabalara saklayan ve “sürpriz”

olarak ortaya ç›kan trafik polisinin, o anda ve mevkide kural› ihlal ederken yakalad›¤› sürücü-ye ceza kesmesi olarak anlafl›lm›fl ve uygulan-m›flt›r. Son y›llarda bu anlay›fl›n de¤iflti¤ini ve en az›ndan kamuoyunu bilgilendirme, denetim yerlerini aç›klama ve cayd›r›c› gücü olan ceza-lar kesme gibi uygulamaceza-larla denetimlerin daha etkili hale getirildi¤i gözlenmektedir. Ancak, ceza kesme hala denetimde çok merkezi bir yer tutmakta ve onunla birlikte olmas› gereken

di-¤er unsurlara yeterince yer verilmemektedir.

Denetim, ulafl›mda güvenlik sisteminin parças›

olarak alg›lanmal› ve önleyici, düzenleyici, davran›fl de¤iflimine yönelik unsurlar› öne ç›ka-r›lmal›d›r. Bunu yaparken trafik denetiminin genel asayifl ve kamu güvenli¤inden farkl› özel-likler tafl›yan bir uzmanl›k alan› oldu¤u ve an-cak bu alan için yetifltirilmifl personelin dene-timleri baflar›yla yapabilece¤i ak›ldan ç›kar›l-mamal›d›r.

6.3. Pekifltirme

Yasama ve denetim, trafik ortam›nda kaza-lardan kaç›nmak için “norm” olarak kabul edi-len davran›fllardan sapma oldu¤unda uygulana-cak yapt›r›mlara odaklan›rlar. Bu yönüyle a¤›r-l›k olumsuz sürücü davran›fllar› üzerinedir. Tra-fik güvenli¤ini art›rmak, h›z s›n›r›n› aflanlara ceza kesmek kadar h›z s›n›rlar›na uyanlara ödül vermekle de ilgilidir. Trafik ortam›nda pekifltir-me, baflta “güvenli” davran›fl› ödüllendirmek ol-mak üzere her türlü olumlu güdülendirmeleri, teflvikleri, özendirmeleri ve örnek davran›fllar›

içerir. Pekifltirmenin trafik ortam›nda nas›l uy-gulanaca¤›na iliflkin standart bir program

bu-lunmamaktad›r. Ancak, araflt›rmalar olumlu davran›fllar› teflvik etmenin uzun dönemde olumsuz davran›fllardan kaç›nmaya yol açabile-ce¤ini göstermektedir. Lonero ve arkadafllar›

(1995) makalelerinde baz› durumlarda ödüllen-dirmenin ifle yarad›¤›n› ancak, d›flar›dan gelen bu ödülün, miktar› ve türü gibi psikolojik et-menlere çok dikkat edilmesi gerekti¤ini vurgu-lamaktad›rlar.

California’da yürütülen bir sürücü iyilefltir-me program›nda (Harano ve Hubert, 1974, ak-taran Lonero ve ark., 1995), kaza ya da trafik ih-lali nedeniyle yakalanan sürücülere, gelecek bir y›l içinde hiçbir trafik suçu ifllememeleri duru-munda ehliyetlerinin 12 ay süreyle ücretsiz ola-rak uzat›laca¤› söylenmifltir. ‹zleme çal›flmas›n-da, kontrol grubu ile karfl›laflt›r›ld›¤›nçal›flmas›n-da, bu sü-rücülerin anlaml› olarak daha az kaza yapt›klar›

bulunmufltur. Benzer çal›flmalar›n bulgular›nda

bulunmufltur. Benzer çal›flmalar›n bulgular›nda

Belgede Trafik Kazalar nda Sosyal Psikolojik Etmenler: Sürücü Davran fllar, Becerileri ve Sosyal Politik Çevre* (sayfa 25-32)