Behiç Erkin’in Budapeşte Elçiliğine Atanması

Belgede TÜRK KAYNAKLARI IŞIĞINDA TÜRK-MACAR İLİŞKİLERİ (1923-1950) (sayfa 124-128)

2.1. ATATÜRK DÖNEMİ SİYASİ ALANDA TÜRK-MACAR İLİŞKİLERİ

2.1.1. Siyasi İlişkiler ve Yapılan Antlaşmalar

2.2.1.4. Behiç Erkin’in Budapeşte Elçiliğine Atanması

Behiç Erkin’in 14 Ekim 1928 tarihinde Nafıa Bakanlığına istifasını sunmasının398 ardından 4 Kasım 1928 tarihinde Bakanlar Kurulu kararnamesiyle birinci sınıf elçi olarak Budapeşte’ye tayini tasdik edilmiştir399. Behiç Erkin, 30 Kasım 1928’de Budapeşte’ye giderek görevine başlamıştır400. Behiç Erkin, Macar Dışişleri Bakanı Walko’nun seyahatte olmasından dolayı onu ancak 3 Aralık’ta ziyaret edebilmiş ve Walko bu ziyareti 4 Aralık’ta iade etmiştir401. Macar Dışişleri Bakanı Walko 6 Aralık’ta Behiç Erkin’e gönderdiği mektupla 10 Aralık 1928

397 DBA, Müt. 3/94’ten aktaran Şimşir, a.g.e., s. 283-286(Fransızca).

398 TİTE, K: 190, G: 1, B: 3.

399 BCA, 30.18.1.2, 1.1.5, Dosya: 107-45, Sayı: 7277, 04.11.1928.

400 Behiç Erkin, Hâtırat 1876-1958, (Hazırlayan: Ali Birinci), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2010, s. 313.

401 Erkin, a.g.e., s. 320-321.

tarihinde saat 12’de itimatnamesini Macar Kral Naibi Horthy’ye sunacağını bildirmiştir402. Budapeşte Elçisi Behiç Erkin403, 10 Aralık 1928 tarihinde Macaristan Kraliyet Naibi Amiral Horthy tarafından kabulünde Gazi Mustafa Kemal’in “Sevgili ve yakın dostum” hitabıyla başlayan şu itimatnameyi takdim etmiştir404: “Türkiye Cumhuriyeti ile Macar Krallığı arasında var olan dostluk ilişkisini çok daha sıkı hale getirmek ve sürdürmek arzusuyla sabık Bayındırlık Bakanı ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İstanbul vekili, Olağanüstü Diplomat ve Tam Yetkili Bakan Behiç Beyi Ekselanslarının elçisi olarak atamaya karar verdim. Birçok vesileyle gösterdiği yetenek ve beceriyle birlikte farklı nitelikler, Ekselanslarının güvenini kazanacak şekilde kendisine verilen yüksek görevi yerine getirecek gayreti sürdürecektir. Bu inançla Ekselanslarından duygularımı paylaşmasını ve özellikle Ekselanslarının sağlığını ve Macaristan’ın refahını dilerken kendi adıma ve Türkiye Cumhuriyeti namına güvenimizi ekleyerek talebimizin kabulünü rica ederim.”

Behiç Bey itimatnameyi takdim ettikten sonra Türkiye Cumhurbaşkanı Atatürk’ün Macaristan’a Fevkalade Murahhas ve Orta Elçi olarak atamasından ve dost ülkede ve kardeş millet arasında Türkiye’yi temsil etme şerefine kavuşmaktan

402 TİTE, K: 190, G: 1, B: 59; TİTE, K: 190, G: 1, B: 60.

403 Behiç Erkin, büyük babası Müşir Ömer Fevzi Paşa, babası mülkiye kaymakamlarından Cemil Bey, annesi Nadire hanımdır. 5 Nisan 1876 tarihinde İstanbul’da doğmuştur. 1893’de Harbiye Mektebine girmiş, 1898’de mülazımı sani olmuş, Erkânıharp yüzbaşısı olarak yedinci kolorduya katılmış ve İstanbul-Selanik hattı koruma müfettişliği görevinde bulunmuştur. 1907’da Erkânıharp binbaşısı, tabur komutanı 1907’ye kadar 17. Nizamiye Alayı komutanı olarak görev yapmış, 1908 de Erkânı Harbiye Umumiye dairesi üçüncü şubesine tayin edilmiş, 1913’te kaymakam olarak ordu ahzı asker kalemi ve kalemi mülhak başkanı olmuştur. Daha sonra vekâleten ordu dairesi başkanlığını idare ederek 1917’de de reis muavinliğine tayin olmuştur. 1916’da Miralay olmuş, mütareke esnasında Erkânı Harbiye Umumiye dairesi bütçe ve teşkilat komisyonlarında bulunup, 17 Haziran 1920’de Bursa yoluyla Anadolu’ya geçerek Bağdat hattı genel müdürü olmuştur. 1925’te İstanbul milletvekili seçilmiş, 1926’da Nafıa Vekili olarak 1928 yılı sonlarına kadar bu görevi sürdürmüştür. Bu süreçte Türk demiryollarının gelişimi için çalışmıştır. Budapeşte’deki 11 yıllık elçilik görevinden sonra Paris’te ve Vichy’de görev yapmıştır. Behiç Erkin 11 Kasım 1961’de İstanbul’da vefat etmiştir.Aldığı nişanlar şunlardır: Birinci Mecidiye, Gümüş Liyakat nişanı, Alman Salibi, Harp Madalyası, Gümüş İmtiyaz Nişanı, Merit Militer Dotris, Bavyera Merit militer, Üçüncü Osmaniye, Bahriye Altın Madalyası, Üçüncü Leopold Dotris, Hilali Ahmer Gümüş Madalya, Altın Liyakat, İstiklal Madalyasıdır. (Mehmet Zeki, Türkiye Teracimi Ahval Ansiklopedisi, Cilt: III, Hamit Matbaası, İstanbul 1930-1932, s. 58-59; Oğuz Aytepe, “Behiç Erkin (1876-1961)”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Yıl: 16, Cilt: 8, Sayı: 31-32, Ankara 2006, s. 229-234.Behiç Erkin’in milletvekili seçilmesi hakkında ve mazbataları için bkz. BCA, 30.10, 74.484.6, Dosya: 7847, 05.01.1926; Türkiye Büyük Millet Meclisi Arşivi(TBMM A.), Yasama Organı Üyelerinin Tercüme-i Halleri ve Seçim Mazbataları, Behiç Erkin, Sicil No: 526; Behiç Erkin’in özgeçmişi için ayrıntılı bilgi için bkz. TİTE, K: 190, G: 1, B: 1; TİTE, K: 190, G: 1, B: 2; TİTE, K:

190, G: 1, B: 3; TİTE, K: 190, G: 1, B: 4; TİTE, K: 190, G: 1, B: 5; TİTE, K: 190, G: 1, B: 6; TİTE, K: 190, G: 1, B: 7.

404 TİTE, K: 190, G: 1, B: 64.

dolayı çok mutlu olduğunu belirtmiştir. Ardından iki kardeş millet arasında kendisinin sadece bir vasıtadan ibaret olduğunu ve Macar milletinin gösterdiği dostluk dolayısıyla görevini daha iyi yapmaya çalışarak iki millet arasında var olan

“biraderane dostluğu” devam ettireceğini söyler. Bu şartlar altında gelişen Türk-Macar ilişkilerinin karşılıklı olarak dışişleri bakanlarının yaptıkları ziyaretlerde gösterilen dostane karşılama ve ağırlamalar bunu bir kat daha güçlendirmiştir. Behiç Bey konuşmasını bütün çabasını mevcut olan Türk-Macar ilişkilerini geliştirmek amacıyla harcayacağını belirtmiştir405.

Behiç Bey Türkçe olarak yaptığı konuşmasının ardından Horthy de, Behiç Bey’e hitaben şu konuşmayı yapmıştır406:“Sn. Bakan, T.C. Cumhurbaşkanı Ekselanslarının sizi huzurumda Fevkalade Murahhas ve Orta Elçi sıfatıyla atandığını bildiren mektupları büyük bir mutlulukla elinizden almış bulunuyorum.

Ekselanslarınızı samimiyetle selamlarken ülkesini Macaristan’da temsil etme görevinin, ünü yayılmış bir Türk devlet adamına emanet edilmiş olmasından duyduğum mutluluğu size bir an önce ifade etmek isterim. Bu durumu iki ülkemizin yakınlaşması için Türk hükümetinin değerli katkılarını sunma niyeti olarak yorumlamaktayım. Macaristan topraklarında Ekselanslarınıza, doğal kaynağı ırklarımızın kaynaşmasında bulunan ve uzun yıllardır iki kardeş ülkeyi birleştiren samimi dostluk hislerimizi sunmayı sağlayan sıcak karşılamaya iştirak edebilmekten özellikle memnunum. Ekselanslarınız Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanının başkentimizi bu yıl ziyaretiyle şereflendirmesi hislerimizin bir kez daha güçlü bir şekilde ortaya çıkarmıştır. Tutarlı bir enerjiyle ülkesini yeniden çağdaş temeller üzerine inşa etmeyi sürdüren şerefli Türk ulusuna duyduğum hayranlıkla, Macar hükümetinin ve halkının, seleflerinizin kılavuzluğu sayesinde Macaristan ve Türkiye arasında var olan aydın ve ekonomik ilişkilerin güçlenmesini içtenlikle arzu ettiğimi ifade etmek isterim.”

Konuşmalar bittikten sonra Horthy, Behiç Erkin’le biraz daha görüşerek şöyle demiştir407: “Eğer vaktiyle biz din kavgası yapacak yerde, bir ırktan olduğumuzu

405 TİTE, K: 190, G: 1, B: 67.

406 TİTE, K: 190, G: 1, B: 65; TİTE, K: 190, G: 1, B: 66.

407 Erkin, a.g.e., s. 323.

bilerek birleşseydik, bugün Avrupa’nın hâli başka türlü olurdu.” İtimatnameler ve nutukların ardından Naip Horthy; Cumhurbaşkanının sağlıklarını ve Türkiye’deki inkılâplar özellikle latin harflerinin kabulünün öneminden, konuşmanın Türkçesini tam olarak anlayamadığından yani Türkçeyi tamamen unuttuklarından ve Türk dilinin güzelliğinden bahsetmişti. Horthy, İstanbul’da iki defa bulunduğundan İstanbul civarının kendisinde bıraktığı hüsnü tesirden ve vaktiyle din meselesinin milliyete galip olduğundan, Hıristiyan olmayan Türk kardeşleriyle anlaşamadıklarından ve bir ırktan olan Bulgarların dahi bir sâri hastalık münasebetiyle dağılarak asıl milliyetlerini kaybedip İslavlaştıklarından, sonrasında milliyet meselesinin dine galip geldiğinden, Türk ve Macar milletleri arasındaki kardeşlik ve muhabbetten bahsetmişti. Yarım saat kadar süren mülakatı müteakip sefaret erkânını408 takdimin ardından Türk Elçilik heyeti törenden ayrılmıştır.

Behiç Erkin’in Budapeşte Elçiliği döneminde birçok önemli gelişme olmuştur. Örneğin: 21 Mart’ta Macar Dışişleri Bakanı Walko’nun ve Kont Bethlen’in Türkiye’yi ziyaretlerine eşlik etmiştir. Naip Horthy ve eşi, Behiç Erkin’in Budapeşte Elçiği sırasında birçok defa Türk Elçiliğinde şereflerine verilen davetlere iştirak etmişlerdir409. 27 Eylül 1930’da Macaristan’la ticaret antlaşması imzalanmıştır. 10 Ekim 1931’de Başbakan İsmet Paşa Budapeşte’ye Kont Bethlen’in ziyaretini iade için gelmiştir. Başbakan Gömbös ve Dışişleri Bakanı Kanya ile birlikte 15 Ekim 1933 tarihinde Ankara gezisinde bulunmuştur. 1933 yılında Macar milletvekillerinin Ankara’yı ziyaretlerini iade için, Meclis İkinci Başkanı Hasan Saka’nın başkanlığında milletvekillerimizden oluşan bir heyet 2 Mayıs 1934’te Budapeşte’ye gelmiştir410.

408 Budapeşte elçiliğinde başkâtip Nurullah, konsolosluk işlerine vekâlet eden Vahid Basmacı, Cevad Osman üçüncü kâtip(Cevad Osman 1910 yılında eğitim için Macaristan’a gelmiş, sonra başkonsolosluğa mahalli kâtip olarak girmiştir.) Samim Yemişçibaşı adında bir mütercim ve Brayer adında bir daktilo çalışmaktadır. Daktilo görevinde olan Brayer tercümanlık yaparak gazeteleri tercüme ediyordu. (Erkin, a.g.e., s. 320-321.)

409 1933 Şubatındaki bu davetlerden birisine katılan Macar devlet adamları şunlardır: Meclisi Mebusan Hariciye Encümeni ve Turan Cemiyeti Reisi Mösyö Pekar ve refikası, Kral Naibinin en samimi dostlarından Kont Raday ve refikası, Ankara Macar Sefiri Mösyö Tahy ve refikası, Hariciye Nezareti Siyasi İşler Müdürü Baron Apor, Almanya Sefiri Mösyö von Schön ve refikası, Fransa Sefiri Mösyö de Vienne ve refikası, Polonya Sefiri Mösyö Lepkowski ve refikası, İtalya Sefiri Don Golonna ve refikası, Fransız Sefareti Başkâtibi Mösyö Beauverger ve refikası ve Naip Horthy’nin maiyetleri hazır bulunmuştur. Bu konuda ayrıca bkz. “Peşte Elçimiz”, Cumhuriyet, 29 Ocak 1932, s. 1; “Peşte sefaretimizde bir ziyafet”, Cumhuriyet, 26 Şubat 1939, s. 9.

410 TİTE, K: 190, B: 1-4.

Naip Horthy, Budapeşte Elçisi Behiç Erkin’e 12 Şubat 1932 tarihinde Macar Harp Umumi Hatıra Madalyası411 ve 25 Ocak 1937 tarihinde Macaristan’ın en büyük nişanı olan birinci rütbe “Ordre du Marite” nişanını vermiştir412. Görüldüğü gibi 1928 Kasım ayı sonundan, 1939 yılı Temmuz ayı sonuna kadar 10 yıl 8 ay Budapeşte elçiliği görevinde bulunmuş olan Behiç Erkin, Macar devlet adamlarının sevgisini kazanmıştı. 4 Temmuz’da Ruşen Eşref Ünaydın’ın Budapeşte Elçiliğine tayini için agrementi Macar Dışişleri Genel Sekreteri Vörnle’den isterken şu cevabı almıştı:

“Bu işi biraz uzatalım, siz Budapeşte’yi çok seversiniz, biz de sizi severiz. Ne kadar geç gitseniz, o kadar iyi olur.” Behiç Erkin de bu nezakete teşekkürle, “Ben herhalde gideceğim, bu geciktirme hiçbir tesir yapmaz” demiştir413. Erkin2in Macaristan’dan ayrılması Macar basınında da geniş yer tutmuş ve hararetli makaleler yazmıştır. Bu bağlamda Pester Loyd “Macaristan’ın samimi bir dostu Budapeşteyi terk ediyor…” demiştir414. On bir yıla yakın Macaristan’da elçi olarak görev yapan Behiç Erkin bu süreçte gerek Macar Kral Naibi Horthy gerekse diğer Macar devletadamlarının sevgi ve saygısını kazanan bir diplomat olarak görev yapmıştır.

Öyleki Horthy ve eşi birçok akşam Türk elçiliğinde Behiç Erkin’in misafiri olduğunu görmekteyiz.

Belgede TÜRK KAYNAKLARI IŞIĞINDA TÜRK-MACAR İLİŞKİLERİ (1923-1950) (sayfa 124-128)