Çevresel Güvenlik Sorunlarındaki Tehdit: Toprak Kirliliği

Toprak, canlı türlerinin büyük bir bölümünün yaşam ortamı olup, çevre ve insan açısından yaşamsal önemli özellikler barındırmaktadır. Toprak, ekosistemin her yerinde bulunmaktadır. Canlıların besin kaynağını oluşturan doğal bir kaynaktır. Bir diğer deyişle, canlı unsurların varlıklarını sürdürebilmesi için hava ve su ile birlikte vazgeçilmez bir kaynaktır. Toprak, su kaynaklarını koruma, flora ve faunayı barındırma, ekolojik dengenin sağlanması açılarından temel çevre ögesidir.130 _Toprak

bu yönüyle insanlar arasında toprak ana olarak da adlandırılmıştır.

Toprak kirliliği, toprak üzerinde insan etkinlikleri sonucunda, toprağın fiziksel, kimyasal, biyolojik ve jeolojik yapısının bozulmasıdır. Bu bozulma, toprakta yanlış ve fazla gübre kullanma, tarım ilaçları kullanma, atık ve artıklarla, zehirli ve tehlikeli nesnelerin toprağa atılması sonucunda ortaya çıkmaktadır. Topraklar tarım, endüstri ve yerleşme amaçlarına uygun olarak kullanılmaktadır.131 _{Toprak Kirliliği Yönetmeliği,}

128 _{Akın, a.g.e, s. 183.}

129 _{Keleş, 100 Soruda Çevre, s. 22.} 130 _{Keleş vd., a.g.e., s. 134.}

42

toprak kirliliğini, topraktaki suyun, insan etkinlikleri sonucu oluşan çeşitli bileşikler tarafından bulaştırılmasını takiben, toprakta yaşayan canlılar ile yetişen ve yetiştirilen bitkilere veya bu bitkilerle beslenen canlılara toksik etkide bulunacak ve zarar verecek düzeyde anormal fonksiyonda bulunması, toprağa eklenen kimyasal materyalin toprağın özümleme kapasitesinin üzerine çıkması, toprağın verim kapasitesinin düşmesi132 _{seklinde tanımlanmaktadır. Kısaca, toprak kirliliğine sebep olan zararlı}

atıklar toprak ile beslenen tüm canlılar için hayati tehlikedir. Özellikle tarım alanlarının kirlenmesi gıda krizlerine sebep olacaktır. Gıda üretimini artırmak için daha fazla kimyasal gübre kullanımı ise daha fazla kirliliğe yol açacak ve ileride ciddi halk sağlığı sorunlarının gelişmesine uygun ortamı oluşturacaktır.

Toprak, tüm karasal ekosistemlerin ve hatta sulara ait ekosistemlerin dengeli olarak işlevlerini yapabilmesini sağlayan en önemli ögelerden biridir. Dünyada yaşamın kaynağı ve aynı zamanda beynidir. Besinlerimizin %78’ini oluşturan bitkisel besinler doğrudan, diğer besinler ise dolaylı olarak toprağa bağlıdır. Ayrıca, en önemli besin maddesi suyun deposu ve süzgeci durumundadır.133 _{Su ve toprağın birbirine}

bağlığı ile topraktaki kirlilik suya geçebilmekte ve toprak kirliliğinin oluşturduğu tehdit su ile daha geniş alanlara etki edebilmekte sınırları hatta kıtaları aşabilmektedir. Bu durum Holistik düşüncenin uygulanmasın sebebi olarak gösterilebilir.

Toprağın doğal kaynak ve canlıların evi olması nedeniyle toprak sorunları biyolojik türlerin yaşamsal sorunlarıdır. Toprakta ortaya çıkan bozulmaları, toprağın yapısıyla ilgili bozulmalar ve gübrelemenin etkileri olarak iki alt başlıkta toplayabiliriz. Toprağın yapısıyla ilgili bozulmaların çevreye etkisi, yaşlılık ve çoraklık ya da taşlık ve kayalık gibi toprağın yapısından kaynaklanan bozukluklardır. Bu bozukluklar, toprağın verimliliğini düşürür ve bitkilerin gelişmelerini olumsuz etkiler. Yaşlılık, toprağı kullanılmaz hale getiren bir diğer faktördür ve toprağı bataklığa çevirebilir. Taşlık ve kayalıklar ise tarım makinalarının kullanılmasını engeller. Gübrelemenin çevreye verdiği sorun ise iki grup da toplanabilir. Birincisi toprağı tanımadan yapılan gübrelemenin etkisi ikincisi ise toprağa aşırı gübre verilmesidir.134 _{Toprağın tarımda}

yanlış kullanımı toprak kirliliğine neden olmakta ve gıda krizlerine sebep olmaktadır.

132_{Toprak Kirliliği Yönetmeliği, RG 31.05.2005 tarih ve 25831 sayı.} 133 _{Çepel, a.g.e., s. 45.}

43

Tablo 9: 1961-2009 yılları Arasındaki Kara Kullanımındaki Değişiklik135

1961 milyon hektar 2009 milyon hektar Net artış 1961-2009 Ekilen arazi 1.368 1.527 %12

Yağmur Suyuyla Beslenen 1.229 1.226 %−0.2

Sulanan 139 301 %117

Toprağın kirlenmesinden başka, toprak niteliğinin bozulması, erozyon ve toprağın yanlış kullanılması da toprak değerini düşürmektedir. Erozyon doğal süreçler sonunda oluşabildiği gibi yanlış tarım teknikleri de hızlandırmaktadır.136 _Birleşmiş

Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (Food and Agriculture Organization of The United Nations - FAO) 2011 yılında yayınladığı raporunda; toprakların 1961-2009 yılları arasındaki değişimi verilmiştir. Dünya genelinde ekili arazi 1961 yılından bu 2009 yılına kadar 159 000.000 hektar artmıştır. Bu rapora göre yağmur suyu ile beslenen toprakların azaldığı ve toprak kullanımında sulama yapımı artığı137 _{görülmektedir.}

Ayrıca Sheffield Üniversitesi, Grantham Sürdürülebilir Gelecekler Merkezi'nin yapmış olduğu araştırmada, tarımda gübre kullanımıyla birlikte, dünya genelinde toprakların kalitesinin bozulduğu bildirilmektedir. Araştırmada, erozyonun toprak oluşum oranından 100 kat daha yüksek bir hızla meydana geldiği tespit edilmiştir. Dünyanın son 40 yılda erozyon veya kirlilik nedeniyle ekilebilir alanlarının üçte birini kaybetmiştir.138 _{Toprak kirliliğinin yanı sıra erozyon gibi sebeplerle meydana gelen}

toprak kaybı gıda krizlerine sebep olacak önemli bir faktördür.

Toprak kirlenmesine bir sebepte şehirleşme ile verimli toprakların yerleşim yer olarak kullanılması ile ortaya çıkmaktadır. Hızlı sanayileşme sürecinde şehirleşme, turizm, demir yolu, enerji ve boru hatları, barajlar, tuğla ve kiremit ocakları da toprağı

135 _{FAO, The State of the World's Land and Water Resources for Food and Agriculture (SOLAW),} FAO and Earthscan from Routledge, 2011, s24. http://www.fao.org/documents/card/en/c/a2128b09- 361c-5468-9d93-2189cc430234/ (Erişim Tarihi: 14.05.2017).

136 _{Keleş, 100 Soruda Çevre, s. 24.} 137 _{Keleş, 100 Soruda Çevre, s. 24.}

138 _{The Guardian, Earth has lost a third of arable land in past 40 years, scientists say, 02.12.2015}

https://www.theguardian.com/environment/2015/dec/02/arable-land-soil-food-security-shortage (Erişim Tarihi: 06.04.2019).

44

kirletmektedir.139 _{Sanayi tesislerinden, termik santrallerden ve konut bacalarından}

çıkan gaz, aerosol ve katı parçacıklar gibi zararlı maddelerin toprağa salınımı sonucu toprakta birikmektedirler. Bu gibi zararlı maddeler toprakta kimyasal ve biyolojik reaksiyonlara girerek, toprağın verim gücünü belirleyen özelliklerini bozmakta ve organizmaları öldürerek zarar vermektedir. 140 _{Toprak kirliliğine neden olan süreçler}

ve kaynaklar toprak dışındaki ekosistemlerde meydana gelen çevre kirlenmesinden kaynaklanan kirleticiler ve insanlar tarafından toprağın içine ve üstüne getirilen zararlı maddeler olarak iki grupta toplanabilir.141 _{Toprak kirlenmesine sebep gösterilen her iki}

kaynakta insan eliyle yanlış yöntemler kullanılması ile gerçekleşmektedir. Topraklar üzerinde ziraat, hayvancılık ve ormancılığın yapıldığı temel alanlar olduğu için toprağın kirlenmesine sebep olan maddelerin miktarı ve çeşidi tüm canlıların yaşamları için tehdit oluşturmaktadır.

İnsan nüfusunun artışı ile toprak ve su kirliliği ile gıda krizine sebep olmaktadır. Bu durumda üretim ve fazla ürün yetiştirmek için gerek duyulan sanayi ürünleri artmıştır. Sanayi atıklarının kontrol edilmemesi salgın hastalıklardan iklim değişikliğine kadar birçok çevresel sorunda oluşturmaktadır.